1. Paccayānulomaṃ
(1.) Vibhaṅgavāro
53. Idāni
M0.411 yā etā paṇṇattivāre kusalattikaṃ nissāya hetupaccayādivasena ekūnapaññāsaṃ ādiṃ katvā nayamattaṃ dassentena aparimāṇā pucchā dassitā .Tattha kusalākusalādīnaṃ sahuppattiyā abhāvato yā pucchā ‘‘ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati hetupaccayā ’’ ti evaṃ vissajjanaṃ na labhanti .
Tā pahāya yā vissajjanaṃ labhanti , tāyeva
V0.409 vissajjetuṃ ayaṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayātiādinā nayena paṭiccavārassa niddesavāro āraddho .Tattha siyā – sace imā hetupaccayādivasena ekūnapaññāsaṃ pucchā sabbaso vissajjanaṃ na labhanti , atha kasmā dassitā ?
Nanu yā labhanti , tāyeva dassetabbāti ?
Āma , dassetabbā siyuṃ .
Tathā dassiyamānā pana sabbesu tikadukapaṭṭhānādīsu ekekasmiṃ tike , duke , dukatike , tikaduke , tikatike , dukaduke ca saṅkhepaṃ akatvā dassetabbāyeva bhaveyyuṃ .
Kasmā ?
Yasmā yā kusalattike labhanti , na tāyeva vedanāttikādīsu .
Dhammānulomapaccanīye ca tikapaṭṭhāne vitakkattikapītittikānaṃ vissajjane sabbāpetā vissajjanaṃ labhanti , tasmā ukkaṭṭhaparicchedena ekekasmiṃ tike yattakāhi pucchāhi bhavitabbaṃ sabbā kusalattike dassitā .
Evaṃ dassitāsu hi yā tattha vissajjanaṃ na labhanti , tā pahāya yā labhanti , tā vuccamānā sakkā sukhena vijānitunti sukhena vijānanatthaṃ sabbāpi kusalattike dassitā .
Yā panettha vissajjanaṃ na labhanti , tā pahāya yā labhanti , tāyeva vissajjitāti veditabbā .
Tattha kusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti catubhūmakakusaladhammesu vedanākkhandhādibhedaṃ ekaṃ dhammaṃ paṭicca paṭigantvā sahuppattisaṅkhātena sadisabhāvena patvā , tena saddhiṃ ekato uppattibhāvaṃ upagantvāti attho .
Kusalo dhammoti catubhūmakakusaladhammesuyeva saññākkhandhādibhedo eko dhammo .
Uppajjatīti uppādato yāva nirodhagamanā uddhaṃ pajjati , nibbattatītipi attho
M0.412 .Attānaṃ labhati , uppādādayo tayopi khaṇe pāpuṇātīti vuttaṃ hoti .
Hetupaccayāti kusalahetunā hetupaccayabhāvaṃ sādhentena .
Evaṃ ‘‘ uppajjeyyā ’’ ti pucchāya ‘‘ uppajjatī ’’ ti vissajjanaṃ vatvā idāni yaṃ dhammaṃ paṭicca yo dhammo uppajjati , taṃ dhammaṃ khandhavasena dassetuṃ kusalaṃ ekaṃ khandhan tiādimāha .
Tattha ekan ti vedanādīsu catūsu yaṃkiñci ekaṃ .
Tayo khandhāti yo yo paccayabhāvena gahito , taṃ taṃ ṭhapetvā avasesā tayo khandhā .
Tayo khandheti vedanādīsu yo eko khandho uppajjatīti gahito , taṃ ṭhapetvā sese tayo .
Dve khandheti vedanāsaññādukādīsu chasu dukesu yekeci
V0.410 dve khandhe paṭicca .Dve khandhāti ye ye paccayabhāvena gahitā , te te ṭhapetvā avasesā dve khandhā kusalahetunā hetupaccayabhāvaṃ sādhentena uppajjantīti attho .
Yasmā pana eko khandho ekasseva dvinnaṃyeva vā , dve vā pana ekasseva paccayo nāma natthi , tasmā ‘‘ ekaṃ khandhaṃ paṭicca eko khandho , ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā , dve khandhe paṭicca eko khandho ’’ ti na vuttaṃ .
Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjatītiādīsupi vuttanayeneva attho veditabbo .
Cittasamuṭṭhānaṃ rūpan ti idaṃ paṭiccatthassa sahajātatthattā yaṃ kusalena sahajātañceva hetupaccayañca labhati , taṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Paratopi evarūpesu ṭhānesu ayameva nayo .
Vipākābyākataṃ kiriyābyākatan ti ettha hetupaccayābhāvato ahetukaṃ , rūpena saddhiṃ anuppattito āruppavipākañca na gahetabbaṃ .
Paṭisandhikkhaṇeti kaṭattārūpasaṅkhātassa abyākatassa abyākataṃ paṭicca uppattidassanatthaṃ vuttaṃ .
Vipākābyākatan ti tasmiṃ khaṇe vijjamānābyākatavasena vuttaṃ .
Khandhe paṭicca vatthu , vatthuṃ paṭicca khandhāti idaṃ kaṭattārūpaggahaṇena vatthumhi gahitepi vatthuṃ paṭicca khandhānaṃ uppattidassanatthaṃ vuttaṃ .
Ekaṃ mahābhūtan tiādi rūpābyākataṃ paṭicca rūpābyākatassa uppattidassanatthaṃ vuttaṃ .
Ekaṃ khandhan tiādīsu vuttanayeneva panettha atthayojanā veditabbā .
Evaṃ rūpābyākatamhi bhūte paṭicca bhūtānaṃ uppattiṃ vatvā idāni bhūte
M0.413 paṭicca upādārūpānaṃ uppattiṃ dassetuṃ mahābhūteV0.411 paṭicca cittasamuṭṭhānan tiādi vuttaṃ .Evaṃ sante upādārūpanti ettakameva vattabbaṃ , itaradvayaṃ kasmā vuttanti ?
Mahābhūtepi paṭicca uppattidassanatthaṃ .
Yañhi heṭṭhā ‘‘ cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ kaṭattā ca rūpan ’’ ti dassitaṃ , taṃ na kevalaṃ khandheyeva ca paṭicca uppajjati , mahābhūtepi pana paṭicca uppajjatīti dassanatthamidaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Tattha cittasamuṭṭhānaṃ pavatteyeva , kaṭattārūpaṃ paṭisandhiyampi .
Upādārūpan ti tasseva ubhayassa visesanaṃ .
Kusale khandhe ca mahābhūte ca paṭiccāti ettha cittasamuṭṭhānāva mahābhūtā gahitā .
Cittasamuṭṭhānaṃ rūpan ti ettha pana bhūtarūpampi upādārūpampi gahitaṃ .
‘‘ Ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā ’’ tiādinā nayena hi bhūtarūpampi khandhe ca mahābhūte ca paṭicca uppajjati .
Mahābhūte paṭicca upādārūpan ti vuttanayena upādārūpampi .
Akusalañca abyākatañcāti pañhāvissajjanesupi eseva nayo .
Evaṃ hetupaccaye nava pucchā vissajjitā .
Etāyeva hi ettha labbhanti , sesā cattālīsa moghapucchāti na vissajjitā .
Iminā upāyena ārammaṇapaccayādīsupi pucchāvissajjanānaṃ attho veditabbo .
Tattha tattha pana vicāretabbayuttakameva vicārayissāma .
54. Ārammaṇapaccaye tāva rūpassa ārammaṇapaccayavasena anuppattito tāsu navasu rūpamissakā pahāya tissova pucchā vissajjitā .
Teneva ca kāraṇena ‘‘ vatthuṃ paṭicca khandhā ’’ ti vatvā ‘‘ khandhe paṭicca vatthū ’’ ti na vuttaṃ .
Na hi taṃ ārammaṇapaccayena uppajjati .
55. Adhipatipaccaye vipākābyākatan ti lokuttarameva sandhāya vuttaṃ .
Tenevettha ‘‘ paṭisandhikkhaṇe ’’ ti na gahitaṃ .
Sesaṃ hetupaccayasadisameva .
56. Anantarasamantaresupi rūpaṃ na labbhatīti ārammaṇapaccaye viya tissova pucchā .
57. Sahajātapaccaye paṭisandhikkhaṇeti pañcavokāre paṭisandhivasena vuttaṃ .
Heṭṭhā pana paccayavibhaṅge ‘‘ okkantikkhaṇe ’’ ti āgataṃ tampi iminā saddhiṃ atthato ekaṃ , byañjanamattameva hettha nānanti .
Apica ‘‘ tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassa
M0.414 avakkanti hotī ’’ ti ( ma . ni .1.408) vacanato okkantīti pañcavokārapaṭisandhiyāvetaṃ nāmaṃ .Paṭisandhīti sabbabhavasādhāraṇaṃ .
Idha pana ‘‘ kaṭattā ca rūpan ’’ tiādivacanato pañcavokārapaṭisandhiyeva adhippetā .
Sā hi rūpassapi arūpassapi paccayabhāvañceva paccayuppannabhāvañca saṅgaṇhāti , tasmā paripuṇṇavissajjanā hotīti gahitā .
Bāhiraṃ ekaṃ mahābhūtan ti anindriyabaddhesu pathavīpāsāṇādīsu mahābhūtaṃ sandhāya vuttaṃ .
Paccayavibhaṅgavārasmiñhi cattāro mahābhūtāti ajjhattikañca bāhirañca ekato katvā gahitaṃ .
Saṅkhepadesanā hi sā .
Ayaṃ pana vitthāradesanā , tasmā sabbaṃ vibhajitvā dassento ‘‘ bāhiraṃ ekaṃ mahābhūtan ’’ tiādimāha .
Asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccāti dvisantatisamuṭṭhānabhūtavasena vuttaṃ .
Mahābhūte paṭicca kaṭattārūpan ti idaṃ pana kammasamuṭṭhānavaseneva vuttaṃ .
Upādārūpan ti utusamuṭṭhānavaseneva .
58. Aññamaññapaccaye
V0.412 khandhe paṭicca vatthu , vatthuṃ paṭicca khandhāti catunnampi khandhānaṃ ekato vatthunā aññamaññapaccayataṃ dassetuṃ vuttaṃ . 59. Nissayapaccaye yasmā paṭiccattho nāma sahajātattho , tasmā yā heṭṭhā paccayavibhaṅgavāre cakkhāyatanādīnaṃ nissayapaccayatā dassitā , na sā gahitā .
Cakkhāyatanādīni hi purejātāni hutvā paccayā honti , idha sahajātameva labbhati .
Teneva vuttaṃ –
‘‘ nissayapaccayo sahajātapaccayasadiso ’’ ti .
60. Upanissayapaccaye rūpassa upanissayapaccayābhāvā tīṇeva vissajjanāni labbhanti , tena vuttaṃ ‘‘ ārammaṇapaccayasadisan ’’ ti .
Tattha kiñcāpi na sabbe kusalākusalābyākatā ārammaṇūpanissayaṃ labhanti , ye pana labhanti , tesaṃ vasenetaṃ vuttanti veditabbaṃ .
61. Purejātapaccaye vatthuṃ purejātapaccayāti vatthuṃ paṭicca vatthunā purejātapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho .
Vipākābyākataṃ ekaṃ khandhan ti ettha yaṃ vipākābyākatassa vatthu okkantikkhaṇe sahajātapaccayo hoti , taṃ purejātapaccayabhājaniyattā idha na gahetabbaṃ .
Yepi kusalādayo
M0.415 āruppe purejātapaccayaṃ na labhanti , tepi purejātapaccayabhājaniyatoyeva idha na gahetabbā .Ārammaṇaṃ pana niyamato purejātapaccayabhāvaṃ na labhati .
Rūpāyatanādīni hi cakkhuviññāṇādīnaṃyeva purejātapaccayataṃ sādhenti , manoviññāṇadhātuyā atītānāgatānipi ārammaṇaṃ hontiyeva .
Tasmā idha na gahitaṃ .
Khandhavasena hi ayaṃ desanā , na viññāṇadhātuvasena .
‘‘ Vipākābyākataṃ ekaṃ khandhan ’’ ti desanāya ca sabbāpi viññāṇadhātuyo gahitā , na cakkhuviññāṇadhātuādayo evāti .
Pacchājāto kusalākusalānaṃ paccayo na hoti , abyākatassapi upatthambhakova na janako , tasmā ‘‘ uppajjati pacchājātapaccayā ’’ ti evaṃ vattabbo ekadhammopi natthīti pacchājātapaccayavasena vissajjanaṃ na kataṃ .
62. Āsevanapaccaye kāmaṃ sabbā kiriyā āsevanapaccayaṃ na labhanti , labbhamānavasena pana ‘‘ kiriyābyākatan ’’ ti vuttaṃ .
Tasmā javanakiriyāvettha gahitāti veditabbā .
63. Kammapaccaye
V0.413 kusalākusalesu ekakkhaṇiko kammapaccayo veditabbo , tathā kiriyābyākate .Vipākābyākate pana nānākkhaṇikopi , tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānaṃ .
Cittasamuṭṭhānānaṃ pana ekakkhaṇiko .
Kaṭattārūpānaṃ nānākkhaṇikova tathā asaññasattarūpānaṃ .
Kaṭattārūpaṃ panettha jīvitindriyaṃ .
Sesaṃ na ekantato kammasamuṭṭhānattā upādārūpanti vuttaṃ .
Evaṃ santepi idha kammasamuṭṭhānameva adhippetaṃ .
64. Vipākapaccaye kusalākusalaṃ kiriyañca na labbhatīti abyākatavaseneva vissajjanaṃ kataṃ .
Cittasamuṭṭhānan ti vipākacittasamuṭṭhānameva .
Kaṭattārūpan ti yathālābhavasena indriyarūpañca vatthurūpañca .
Upādārūpan ti tadavasesaṃ tasmiṃ samaye vijjamānakaṃ upādārūpaṃ .
65. Āhārapaccaye sabbesampi kusalādīnaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ca arūpāhāravasena uppatti veditabbā , tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānaṃ .
Cittasamuṭṭhānan ti bhavaṅgādicittasamuṭṭhānaṃ .
Āhārasamuṭṭhānan ti kabaḷīkārāhārasamuṭṭhānaṃ
M0.416 .Cittasamuṭṭhānan ti kusalākusalacittasamuṭṭhānameva .
Paccayavibhaṅgavāre āhārapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ kabaḷīkāro āhāro dassito , idha pana kusalaṃ dhammanti pucchāvasena paṭhamaṃ arūpāhārā dassitāti veditabbā .
66. Indriyapaccaye paccayavibhaṅge indriyapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ cakkhundriyādīni dassitāni , idha pana kusalādipucchāvasena paṭhamaṃ arūpindriyānaṃ paccayatā dassitā .
Tattha kusalādīsu yathālābhavasena arūpindriyā gahetabbā .
Asaññasattānaṃ bhūtarūpesupi jīvitindriyanti .
67. Jhānamaggapaccayesu hetupaccayasadisameva vissajjanaṃ , tenevettha ‘‘ hetupaccayasadisan ’’ ti vuttaṃ .
68. Sampayuttapaccaye vissajjanaṃ ārammaṇapaccayagatikaṃ , tenevettha ‘‘ ārammaṇapaccayasadisan ’’ ti vuttaṃ .
69. Vippayuttapaccaye
V0.414 vatthuṃ vippayuttapaccayāti vatthuṃ paṭicca vippayuttapaccayā , vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho .Khandhe vippayuttapaccayāti khandhe paṭicca vippayuttapaccayā , khandhehi vippayuttapaccayataṃ sādhentehi uppajjatīti attho .
Khandhā vatthuṃ vippayuttapaccayāti vatthuṃ paṭicca khandhā vippayuttapaccayā .
Vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho .
Cittasamuṭṭhānarūpaṃ khandhe vippayuttapaccayāti khandhe paṭicca vippayuttapaccayā cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ khandhehi vippayuttapaccayataṃ sādhentehi uppajjatīti attho .
Sesavissajjanesupi vatthuṃ vippayuttapaccayātiādīsupi vuttanayenevattho veditabbo .
Vipākābyākate cettha vatthuggahaṇena cakkhādīni saṅgahitabbāni .
Ekaṃ mahābhūtan tiādi rūpābyākatassa paccayabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Cittasamuṭṭhānan ti abyākatacittasamuṭṭhānampi kusalākusalacittasamuṭṭhānampi .
70. Atthipaccaye sabbaṃ sahajātapaccayagatikaṃ .
Tenevettha ‘‘ sahajātapaccayasadisan ’’ ti vuttaṃ .
71-72.
Natthivigatā ārammaṇapaccayagatikā , avigataṃ sahajātagatikaṃ .
Tenevettha ‘‘ ārammaṇapaccayasadisaṃ , sahajātapaccayasadisan ’’ ti vuttaṃ
M0.417 .Ime tevīsati paccayāti saṅkhipitvā dassitānaṃ vasenetaṃ vuttaṃ .
Vitthāretabbāti yā pucchā vissajjanaṃ labhanti , tāsaṃ vasena vitthāretabbā .
Ayaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlake paccayānulome paṭiccavārassa kusalattikavissajjane atthavaṇṇanā .
(2.) Saṅkhyāvāro
73. Idāni ye ettha hetupaccayādīsu ekekasmiṃ paccaye vissajjanavārā laddhā , te gaṇanavasena dassetuṃ hetuyā navātiādi āraddhaṃ .
Tattha hetuyā navāti hetupaccaye nava pucchāvissajjanavārā honti .
Seyyathidaṃ – kusalena kusalaṃ , kusalena abyākataṃ , kusalena kusalābyākataṃ ;
akusalena akusalaṃ , akusalena abyākataṃ , akusalena akusalābyākataṃ , abyākatena abyākataṃ , kusalābyākatena abyākataṃ , akusalābyākatena abyākatanti .
Ārammaṇe
V0.415 tīṇīti kusalena kusalaṃ , akusalena akusalaṃ , abyākatena abyākataṃ .Adhipatiyā navāti hetuyā vuttasadisāva .
Dvādasasu hi paccayesu nava navāti vuttaṃ .
Sabbesupi pucchāvissajjanāni hetupaccayasadisāneva .
Vibhaṅge pana atthi viseso .
Dasasu paccayesu tīṇi tīṇīti vuttaṃ .
Sabbesupi pucchāvissajjanāni ārammaṇasadisāneva .
Vibhaṅge pana atthi viseso .
Aññamaññapaccayasmiñhi abyākatapadassa vissajjane rūpampi labbhati , tathā purejātapaccaye .
Āsevanapaccaye vipākāni ceva vīthicittāni ca na labbhanti .
Vipāke ekan ti abyākatameva .
Evamettha saṅkhepato nava tīṇi ekanti , tividhova vāraparicchedo .
Vitthārato dvādasa navakā , dasa tikā , ekaṃ ekakanti sabbesupi tevīsatiyā paccayesu ekūnacattālīsādhikaṃ vārasataṃ hoti , ekūnacattālīsādhikañca pucchāsataṃ .
Ekūnacattālīsādhikaṃ pucchāvissajjanasatantipi tasseva nāmaṃ .
74. Evaṃ hetupaccayādike ekamūlake gaṇanaṃ dassetvā ito paresu dumūlakādīsu vitthāradesanaṃ saṅkhipitvā ekamūlake dassitāya desanāya labbhamānagaṇanaññeva ādāya vāraparicchedaṃ dassetuṃ dumūlake tāva hetupaccayā ārammaṇe tīṇītiādimāha .
Tatridaṃ lakkhaṇaṃ
M0.418 – bahugaṇanopi paccayo abahugaṇanena saddhiṃ yutto tena samānagaṇanova hoti .Tena vuttaṃ ‘‘ hetupaccayā ārammaṇe tīṇī ’’ ti .
Hetuārammaṇaduke ārammaṇe vuttāni tīṇeva vissajjanāni labbhantīti attho .
Samānagaṇano pana samānagaṇanena saddhiṃ yutto aparihīnagaṇanova hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ hetupaccayā adhipatiyā navā ’’ ti .
Hetādhipatiduke naveva vissajjanāni labbhantīti attho .
Vipāke ekan ti hetuvipākaduke vipāke vuttaṃ ekameva vissajjanaṃ labbhatīti evaṃ tāva dumūlake vāraparicchedo veditabbo .
75. Timūlakādīsupi idameva lakkhaṇaṃ .
Tenevāha – hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇīti .
Hetārammaṇādhipati tike ārammaṇe vuttāni tīṇeva vissajjanāni labbhantīti attho .
Evaṃ sabbattha nayo netabbo .
76-79.
Dvādasamūlake pana vipākapaccayo na labbhati , tasmā āsevanapaccayā kamme tīṇīti vatvā vipākaṃ aparāmasitvā āhāre tīṇīti vuttaṃ .
Terasamūlakādīsupi eseva nayo .
Te pana saṅkhipitvā tevīsatimūlakovettha dassito .
So duvidho hoti – sāsevano vā savipāko
V0.416 vā .Tattha paṭhamaṃ sāsevano dassito , so tīṇeva vissajjanāni labhati .
Tena vuttaṃ ‘‘ āsevanapaccayā avigate tīṇī ’’ ti .
Savipāko pana āsevanaṃ na labhati , tasmā taṃ pahāya vipākavasena gaṇanāya dassanatthaṃ anantarāyeva ‘‘ hetupaccayā … pe … vipākapaccayā āhāre ekan ’’ ti ekaṃ nayaṃ dassetvā pacchā tevīsatimūlakova dassito .
Etesu pana dvīsu tevīsatimūlakesu kiñcāpi ekasmiṃ vipākapaccayo natthi , ekasmiṃ āsevanapaccayo , pacchājātapaccayo pana ubhayatthāpi .
Ruḷhīsaddena panete tevīsatimūlakātveva veditabbā .
Tesu sāsevane āsevanassa vasena sabbattha tīṇeva vissajjanāni , savipāke vipākapaccayassa vasena ekamevāti ayaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakādīsu gaṇanā .
Yaṃ panetaṃ hetumūlakānantaraṃ ‘‘ ārammaṇe ṭhitena sabbattha tīṇeva pañhā ’’ ti vuttaṃ , taṃ ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakepi dumūlakādīsupi sabbattha
M0.419 ārammaṇapade ceva ārammaṇena saddhiṃ sesapaccayayojanāsu ca yattha navahi bhavitabbaṃ , tattha tayova pañhā hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ .Vipākapade pana vipākapadena saddhiṃ sesapaccayayojanāsu ca ekova pañho hotīti .
Iti yaṃ heṭṭhā avocumha ‘‘ bahugaṇanopi paccayo abahugaṇanena saddhiṃ yutto tena samānagaṇano hotī ’’ ti , taṃ suvuttameva .
80-85.
Idāni ye ārammaṇādīnaṃ paccayānaṃ vasena ekamūlakādayo dassetabbā , tesu ekamūlako tāva hetuekamūlakeneva sadisoti ekasmimpi paccaye na dassito .
Ārammaṇapaccayavasena pana dumūlake gaṇanaṃ dassetuṃ ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇi , adhipatiyā tīṇi … pe … avigate tīṇīti vuttaṃ .
Ettha ca ‘‘ ārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇi … pe … avigate tīṇī ’’ ti vattabbe ye hetupaccayādayo paccayā bahugaṇanā , tesaṃ ūnataragaṇanehi ca samānagaṇanehi ca saddhiṃ saṃsandane yā gaṇanā labbhati , taṃ dassetuṃ ārammaṇapaccayassa purimabhāge ṭhitampi hetupaccayaṃ pacchimabhāgeva ṭhapetvā ‘‘ ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇī ’’ ti vuttaṃ .
Tenetaṃ āvi karoti – ārammaṇapaccayo yena yena bahutaragaṇanena vā samānagaṇanena vā paccayena saddhiṃ dukatikādibhedaṃ gacchati , sabbattha tīṇeva pañhāvissajjanāni veditabbāni .
Vipākapaccayena pana saddhiṃ saṃsandane ekameva labbhati , taṃ vipākapaccayādikāya gaṇanāya āvi bhavissatīti idha na dassitaṃ .
Yā cesā dumūlake gaṇanā
V0.417 dassitā , timūlakādīsupi esāva gaṇanāti ārammaṇapaccayavasena timūlakādayo na vitthāritā .Idāni adhipatipaccayādivasena dumūlakādīsu gaṇanaṃ dassetuṃ adhipatipaccayā hetuyā navātiādi vuttaṃ .
Tatthāpi vuttanayeneva paccayasanniveso veditabbo .
Yathā ca adhipatipaccayā hetuyā nava , evaṃ sesesupi hetunā samānagaṇanāsu naveva .
Iti yo yo paccayo ādimhi tiṭṭhati , tena tena saddhiṃ samānagaṇanānaṃ saṃsandane ādimhi ṭhitassa vasena gaṇanā hoti .
Tena pana saddhiṃ ūnataragaṇanānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃyeva vasena gaṇanā hotīti veditabbo .
Yathā ca ārammaṇapaccayavasena evaṃ adhipatipaccayavasenāpi tato paresaṃ anantarādīnaṃ vasenāpi timūlakādayo na vitthāritā .
Tasmā dumūlake
M0.420 dassitagaṇanāvaseneva sabbattha sādhetabbā .Teneva vuttaṃ ‘‘ ekekaṃ paccayaṃ mūlakaṃ kātuna sajjhāyamaggena gaṇetabbā ’’ ti .
Paccayānulomavaṇṇanā .