Issues
Editor
Settings
Versions
Select Version
译文
中文
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( tatiyo bhāgo )
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( tatiyo bhāgo )

9. Rājavaggo

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

9. Rājavaggo

1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā

497-499.
Rājavaggassa paṭhamasikkhāpade aṭṭhakathāyaṃ sabbaṃ uttānatthameva .
Pāḷiyaṃ pana ayamanuttānapadattho .
Kataṃ vā karissanti vāti methunavītikkamanaṃ kataṃ vā karissanti vā .
Imesan ti padaṃ vibhattivipariṇāmaṃ katvā ubhayattha yojetabbaṃ ‘‘ imehi kataṃ ime karissantī ’’ ti .
Ratanan ti maṇiratanādīsu yaṃkiñci .
Ubhatoti dvīhi pakkhehi .
‘‘ Ubhato sujāto ’’ ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā viññāyeyya , sujāta -saddo ca ‘‘ sujāto cārudassano ’’ tiādīsu ārohasampattipariyāyoti jātivaseneva sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ mātito ca pitito cā ’’ ti vuttaṃ .
Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati , idha pana sā orasaputtavaseneva icchitāti dassetuṃ ‘‘ saṃsuddhagahaṇiko ’’ ti vuttaṃ .
Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī , gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso .
Saṃsuddhā gahaṇī assāti saṃsuddhagahaṇiko , saṃsuddhā tassa mātukucchīti vuttaṃ hoti .
‘‘ Samavepākiniyā gahaṇiyā ’’ tiV3.88 ettha pana yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato kammajatejodhātu ‘‘ gahaṇī ’’ ti vuccati .
YāvaM3.97 sattamā pitāmahayugāti ettha pitu pitā pitāmaho , pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ .
‘‘ Yugan ’’ ti āyuppamāṇaṃ vuccati .
Abhilāpamattameva cetaṃ , atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ .
Pitā ca mātā ca pitaro , pitūnaṃ pitaro pitāmahā , tesaṃ yugo pitāmahayugo , tasmā yāva sattamā pitāmahayugā , pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahito hoti .
Yuga -saddo cettha ekasesena daṭṭhabbo yugo ca yugo ca yugoti .
Evañhi tattha tattha dvandaṃ gahitameva hoti , tasmā tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahayugaggahaṇeneva gahitā .
Evaṃ yāva sattamo pitāmahayugo , tāva saṃsuddhagahaṇiko .
Akkhittoti ‘‘ apanetha etaṃ , kiṃ iminā ’’ ti evaṃ akkhitto anavakkhitto .
Anupakuṭṭhoti na upakuṭṭho , na akkosaṃ vā nindaṃ vā pattapubbo .
Kena kāraṇenāti āha ‘‘ jātivādenā ’’ ti .
Ettha ca ‘‘ ubhato … pe … pitāmahayugā ’’ ti etena tassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikabhāvakittanato ,‘‘ akkhitto ’’ ti iminā kiriyāparādhābhāvo .
Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti .
‘‘ Anupakuṭṭho ’’ ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo .
Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti .
Sesamettha uttānameva .
Khattiyatā , abhisittatā , ubhinnampi sayanigharato anikkhantatā , appaṭisaṃviditatā , indakhīlātikkamoti imāni panettha pañca aṅgāni .
Antepurasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā

502. Dutiye mahālataṃ nāmāti patikulaṃ gacchantiyā kira tassā pitā mahālatāpiḷandhanaṃ nāma kārāpesi .
Tasmiṃ piḷandhane catasso vajiranāḷiyo tattha tattha appetabbaṭṭhāne appanavasena viniyogaṃ agamaṃsu , muttānaṃ ekādasa nāḷiyo , pavāḷassa dvāvīsati nāḷiyo , maṇīnaṃ tettiṃsa nāḷiyo .
Iti etehi ca aññehi ca veḷuriyalohitaṅkamasāragallādīhi sattavaṇṇehi ca ratanehi niṭṭhānaṃ agamāsiM3.98 .
Taṃ sīse paṭimukkaṃV3.89 yāva pādapiṭṭhiyā bhassati , pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhārayamānāva itthī naṃ dhāretuṃ sakkoti .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
506. Āvasathassa pana suppapāto vā musalapāto vā upacāro nāmāti yojetabbaṃ .
Āvasathoti cettha antoārāme vā hotu aññattha vā , attano vasanaṭṭhānaṃ vuccati .
Chandenapi bhayenapīti vaḍḍhakīādīsu chandena , rājavallabhesu bhayena .
Tameva bhikkhuṃ āsaṅkantīti vissaritvā gamanakāle attano pacchato aññassābhāvā āsaṅkanti .
Patirūpaṃ nāma ratanasammate paṃsukūlaggahaṇaṃ vā ratane nirussukkagamanaṃ vā .
Yadi hi taṃ ratanasammataṃ āmāsaṃ ce ,‘‘ natthi etassa sāmī ’’ ti paṃsukūlaṃ gahessati .
Anāmāsaṃ ce ,‘‘ natthi etassa sāmī ’’ ti paṃsukūlachinnapalibodho nirapekkho gamissati .
Samādapetvāti aññaṃ samādapetvā ,‘‘ uddissa ariyā tiṭṭhanti , esā ariyānayācanā ’’ ti ( jā .1.7.59) vuttanayena yācitvāti attho .
Sesamettha uttānameva .
Ananuññātakaraṇaṃ , parasantakatā , vissāsaggāhapaṃsukūlasaññānaṃ abhāvo , uggahaṇaṃ vā uggahāpanaṃ vāti imāni panettha cattāri aṅgāni .
Ratanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā

508. Tatiye ariyamaggassāti ettha saggamaggopi saṅgahetabbo .
Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā hi kathā tiracchānakathā .
Tiracchānabhūtan ti tirokaraṇabhūtaṃ vibandhanabhūtaṃ .
Rājapaṭisaṃyuttaṃ kathan ti ( dī . ni . aṭṭha .1.17; ma . ni . aṭṭha .2.223; saṃ . ni . aṭṭha .3.5.1080; a . ni . aṭṭha .3.10.69-70) rājānaṃ ārabbha ‘‘ mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃmahānubhāvo ’’ tiādinā nayena pavattakathaṃ .
Ettha ca ‘‘ asuko rājā abhirūpo dassanīyo ’’ tiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti .
‘‘ Sopi nāma evaṃmahānubhāvo khayaṃ gato ’’ ti evaṃ pavattā pana aniccatāpaṭisaṃyuttā kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati .
Coresupi ‘‘ mūladevo evaṃmahānubhāvo , meghamālo evaṃmahānubhāvo ’’ tiM3.99 tesaṃ kammaṃ paṭicca ‘‘ aho sūrā ’’ ti gehassitakathāva tiracchānakathā .
Yuddhepi bharatayuddhādīsu ‘‘ asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho ’’ ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā .
‘‘ Tepi nāma khayaṃ gatā ’’ ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti .
ApicaV3.90 annā dīsu ‘‘ evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā ’’ ti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati , sātthakaṃ pana katvā ‘‘ pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālāgandhaṃ sīlavantānaṃ adamha , cetiyapūjaṃ akarimhā ’’ ti kathetuṃ vaṭṭati .
Ñātikathā dīsupi ‘‘ amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā ’’ ti vā ‘‘ pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā ’’ ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati , sātthakaṃ pana katvā ‘‘ tepi no ñātakā khayaṃ gatā ’’ ti vā ‘‘ pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā ’’ ti vā kathetabbaṃ .
Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘ asukagāmavāsino sūrā samatthā ’’ ti vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati , sātthakaṃ pana katvā ‘‘ saddhā pasannā ’’ ti vā ‘‘ khayavayaṃ gatā ’’ ti vā vattuṃ vaṭṭati .
Nigamanagarajanapadakathāsupi eseva nayo .
Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā , khayaṃ gatā ’’ ti evaṃ vattuṃ vaṭṭati .
Sūrakathāpi ‘‘ nandimitto nāma yodho sūro ahosī ’’ ti assādavasena na vaṭṭati ,‘‘ saddho ahosi , khayaṃ gato ’’ ti evameva vaṭṭati .
Visikhākathāpi ‘‘ asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā ’’ ti assādavaseneva na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā , khayaṃ gatā ’’ icceva vaṭṭati .
Kumbhaṭṭhānakathāti kuṭaṭṭhānakathā udakatitthakathā vuccati , kumbhadāsīkathā vā .
Sāpi ‘‘ pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā ’’ ti assādavasena na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā ’’ tiādinā nayeneva vaṭṭati .
Pubbapetakathāti atītañātikathā .
Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo .
Nānattakathāti purimapacchimakathāvimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā .
Lokakkhāyikāti ‘‘ ayaṃ loko kena nimmito , asukenaM3.100 pajāpatinā brahmunā issarena vā nimmito , kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā , bakā rattā lohitassa rattattā ’’ ti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā .
Uppattiṭhitisaṃhārādivasena lokaṃ akkhāyatīti lokakkhāyikā .
Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro , sāgarassa rañño puttehi khatattā sāgaro .
Khato amhehīti hatthamuddāya niveditattā samuddoti evamādikā niratthakā samuddakkhāyikakathā .
Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā .
Ettha ca bhavoti sassataṃ , abhavoti ucchedaṃ .
Bhavoti vuddhi , abhavoti hāniV3.91 .
Bhavoti kāmasukhaṃ , abhavoti attakilamatho .
Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsa tiracchānakathā nāma hoti .
Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā iti -saddena saṅgahetvā chattiṃsa tiracchānakathāti vuccati .
Iti vāti hi ettha iti -saddo pakāratthe , vā -saddo vikappatthe .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ evaṃpakāraṃ ito aññaṃ vā tādisaṃ niratthakakathaṃ kathentī ’’ ti .
Ādiatthe vā iti -saddo ‘‘ iti vā iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.10,194) viya , evamādiṃ aññampi tādisaṃ kathaṃ kathentīti attho .
512. Aparikkhittassa gāmassa upacāro adinnādāne vuttanayeneva veditabboti iminā dutiyaleḍḍupāto idha upacāroti dasseti .
Sesamettha uttānameva .
Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā , anuññātakāraṇābhāvo , vikāle gāmappavisananti imāni panettha tīṇi aṅgāni .
Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā

517. Catutthe taṃ assa atthīti paṭhamaṃ bhinditvā pacchā desetabbattā taṃ bhedanakaṃ tassa pācittiyassa atthīti bhedanakaṃ , pācittiyaṃ .
AssatthiattheM3.101 a-kārapaccayo daṭṭhabbo .
Vāsijaṭeti vāsidaṇḍake .
Sesamettha uttānameva .
Sūcigharatā , aṭṭhimayāditā , attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imāni panettha tīṇi aṅgāni .
Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā

522. Pañcame chedanakaṃ vuttanayamevāti chedanameva chedanakaṃ , taṃ tassa atthīti chedanakan ti imamatthaṃ atidissati .
Sesamettha uttānameva .
Pamāṇātikkantamañcapīṭhatā , attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imāni panettha dve aṅgāni .
Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā

526. ChaṭṭheV3.92 tūlaṃ pakkhipitvāti heṭṭhā cimilikaṃ pattharitvā tassa upari tūlaṃ pakkhipitvāti attho .
Poṭakitūlan ti erakatūlādi yaṃkiñci tiṇajātīnaṃ tūlaṃ .
Sesamettha uttānameva .
Tūlonaddhamañcapīṭhatā , attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imāni panettha dve aṅgāni .
Attanā kārāpitassa hi paṭilābhamatteneva pācittiyaṃ .
Teneva padabhājane ‘‘ paṭilābhena uddāletvā pācittiyaṃ desetabban ’’ ti vuttaṃ .
Kenaci pana ‘‘ paṭilābhena uddāletvā pācittiyaṃ desetabbanti ettha kiñcāpi paṭilābhamatteneva pācittiyaṃ viya dissati , paribhogeyeva āpatti daṭṭhabbā .
‘ Aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjati , āpatti dukkaṭassā ’ ti vacanaṃ ettha sādhakan ’’ ti vuttaṃ , taṃ tassa matimattaṃ .
Na hi ‘‘ aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjati , āpatti dukkaṭassā ’’ ti idaṃ attanā kārāpitaṃ sandhāya vuttaṃ , karaṇakārāpanapaccayā ca iminā sikkhāpadena pācittiyaṃ vuttaṃ , na paribhogapaccayā .
‘‘ Na , bhikkhave , tūlonaddhaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā paribhuñjitabbaṃ , yo paribhuñjeyya , āpatti dukkaṭassā ’’ ti hi khandhakeM3.102 vuttattā attanā vā kataṃ hotu aññena vā , paribhuñjantassa paribhogapaccayā dukkaṭameva , na pācittiyaṃ .
Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

531. Sattame yaṃ vattabbaṃ , taṃ nisīdanasanthatasikkhāpade vuttameva .
Nisīdanassa pamāṇātikkantatā , attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imāni panettha dve aṅgāni .
Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
537-542.
AṭṭhamanavamadasamesuV3.93 natthi vattabbaṃ , aṅgānipi sattameva vuttanayeneva veditabbāni .
Niṭṭhito rājavaggo navamo .
Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ
Khuddakavaṇṇanā samattā .
Pācittiyakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ .