1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā
89. Senāsanavaggassa
V3.15 paṭhame niggahetuṃ asakkontoti sandhāretuṃ asakkonto .Iminā pana vacanena dārakassa tattha upanītabhāvo tena ca diṭṭhabhāvo vuttoyevāti daṭṭhabbaṃ .
Tena hi bhikkhunā taṃ rukkhaṃ chindituṃ āraddhe tattha nibbattā ekā taruṇaputtā devadhītā puttaṃ aṅkenādāya ṭhitā taṃ yāci ‘‘ mā me sāmi vimānaṃ chindi , na sakkhissāmi puttakaṃ ādāya anāvāsā vicaritun ’’ ti .
So ‘‘ ahaṃ aññattha īdisaṃ rukkhaṃ na labhissāmī ’’ ti tassā vacanaṃ nādiyi .
Sā ‘‘ imampi tāva dārakaṃ oloketvā oramissatī ’’ ti puttaṃ rukkhasākhāya ṭhapesi .
So bhikkhu ukkhittaṃ pharasuṃ sandhāretuṃ asakkonto dārakassa bāhaṃ chindi .
Evañca sayito vimāne sayito nāma hotīti katvā vuttaṃ ‘‘ rukkhaṭṭhakadibbavimāne nipannassā ’’ ti .
Rukkhaṭṭhakadibbavimāneti ca sākhaṭṭhakavimānaṃ sandhāya vuttaṃ .
Rukkhassa upari nibbattañhi vimānaṃ rukkhapaṭibaddhattā ‘‘ rukkhaṭṭhakavimānan ’’ ti vuccati .
Sākhaṭṭhakavimānaṃ pana sabbasākhāsannissitaṃ hutvā tiṭṭhati .
Tattha yaṃ rukkhaṭṭhakavimānaṃ hoti , taṃ yāva rukkhassa mūlamattampi tiṭṭhati , tāva na nassati .
Sākhaṭṭhakavimānaṃ pana sākhāsu bhijjamānāsu tattha tattheva bhijjitvā sabbasākhāsu bhinnāsu sabbaṃ bhijjati , idampi ca vimānaṃ sākhaṭṭhakaṃ , tasmā rukkhe chinne taṃ vimānaṃ sabbaso vinaṭṭhaṃ , teneva sā devatā bhagavato santikā laddhe aññasmiṃ vimāne vasi .
Bāhuṃ thanamūleyeva chindīti aṃsena saddhiṃ
M3.17 bāhaṃ chindi .Iminā ca rukkhadevatānaṃ gattāni chijjanti , na cātumahārājikādīnaṃ viya acchejjānīti daṭṭhabbaṃ .
Rukkhadhammeti rukkhapakatiyaṃ , rukkhasabhāveti attho .
Rukkhānaṃ viya chedanādīsu akuppanañhi rukkhadhammo nāma .
Uppatitan ti uppannaṃ .
Bhantan ti dhāvantaṃ .
Vārayeti niggaṇheyya .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma cheko sārathi ativegena dhāvantaṃ rathaṃ niggahetvā yathicchakaṃ peseti , evaṃ yo puggalo uppannaṃ
V3.16 kodhaṃ vāraye niggaṇhituṃ sakkoti , tamahaṃ sārathiṃ brūmi .Itaro pana rājauparājādīnaṃ rathasārathijano rasmiggāho nāma hoti , na uttamasārathīti .
Dutiyagāthāya pana ayamattho – yoti ( su . ni . aṭṭha .1.1) yo yādiso khattiyakulā vā pabbajito brāhmaṇakulā vā pabbajito navo vā majjhimo vā thero vā .
Uppatitan ti uddhamuddhaṃ patitaṃ , gataṃ pavattanti attho , uppannanti vuttaṃ hoti .
Kodhan ti ‘‘ anatthaṃ me caratīti āghāto jāyatī ’’ tiādinā ( dī . ni .3.340; a . ni .9.29) nayena sutte vuttānaṃ navannaṃ ,‘‘ atthaṃ me na caratī ’’ tiādīnañca tappaṭipakkhato siddhānaṃ navannamevāti aṭṭhārasannaṃ khāṇukaṇṭakādinā aṭṭhānena saddhiṃ ekūnavīsatiyā āghātavatthūnaṃ aññatarāghātavatthusambhavaṃ āghātaṃ .
Visaṭan ti vitthataṃ .
Sappavisan ti sappassa visaṃ .
Ivāti opammavacanaṃ .
I -kāralopaṃ katvā va-icceva vuttaṃ .
Osadhehīti agadehi .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā visatikicchako vejjo sappena daṭṭho sabbaṃ kāyaṃ pharitvā ṭhitaṃ visaṭaṃ sappavisaṃ mūlakhandhatacapattapupphādīnaṃ aññatarehi , nānābhesajjehi payojetvā katehi vā osadhehi khippameva vineyya , evameva yo yathāvuttena āghātavatthunā uppatitaṃ cittasantānaṃ byāpetvā ṭhitaṃ kodhaṃ vinayanupāyesu tadaṅgavinayādīsu yena kenaci upāyena vineti nādhivāseti pajahati vinodeti byantiṃ karoti , so bhikkhu jahāti orapāraṃ .
So evaṃ kodhaṃ vinento bhikkhu yasmā kodho tatiyamaggena sabbaso pahīyati , tasmā orapārasaññitāni pañcorambhāgiyasaṃyojanāni jahātīti .
Avisesena hi pāran ti tīrassa nāmaṃ , tasmā orāni ca tāni saṃsārasāgarassa pārabhūtāni cāti katvā ‘‘ orapāran ’’ ti vuccati .
Atha
M3.18 vā yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehi , so tatiyamaggena sabbaso kodhaṃ vinetvā anāgāmiphale ṭhito bhikkhu jahāti orapāraṃ .Tattha oran ti sakattabhāvo .
Pāran ti parattabhāvo .
Oraṃ vā cha ajjhattikāni āyatanāni , pāraṃ cha bāhirāyatanāni .
Tathā oraṃ manussaloko , pāraṃ devaloko .
Oraṃ kāmadhātu , pāraṃ rūpārūpadhātu .
Oraṃ kāmarūpabhavo , pāraṃ arūpabhavo .
Oraṃ attabhāvo , pāraṃ attabhāvasukhupakaraṇāni .
Evametasmiṃ orapāre catutthamaggena chandarāgaṃ pajahanto ‘‘ jahāti orapāran ’’ ti vuccati .
Ettha ca kiñcāpi anāgāmino kāmarāgassa pahīnattā idhattabhāvādīsu chandarāgo eva natthi , apica kho panassa vaṇṇappakāsanatthaṃ sabbametaṃ orapārabhedaṃ saṅgahetvā tattha chandarāgappahānena ‘‘ jahāti orapāran ’’ ti vuttaṃ .
Idāni
V3.17 tassatthassa vibhāvanatthāya upamaṃ āha ‘‘ urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇan ’’ ti .Tattha urena gacchatīti urago , sappassetaṃ adhivacanaṃ .
So duvidho kāmarūpī ca akāmarūpī ca .
Kāmarūpīpi duvidho jalajo thalajo ca .
Jalajo jale eva kāmarūpaṃ labhati , na thale saṅkhapālajātake ( jā .2.17.143 ādayo ) saṅkhapālanāgarājā viya .
Thalajo thale eva , na jale .
So jajjarabhāvena jiṇṇaṃ , cirakālatāya purāṇañcāti saṅkhaṃ gataṃ tacaṃ jahanto catubbidhena jahati sajātiyaṃ ṭhito jigucchanto nissāya thāmenāti .
Sajāti nāma sappajāti dīghattabhāvo .
Uragā hi pañcasu ṭhānesu sajātiṃ nātivattanti upapattiyaṃ cutiyaṃ vissaṭṭhaniddokkamane sajātiyā methunapaṭisevane jiṇṇatacāpanayane cāti .
Tasmā yadā tacaṃ jahati , tadā sajātiyaṃyeva ṭhatvā jahati .
Sajātiyaṃ ṭhitopi ca jigucchanto jahati .
Jigucchanto nāma yadā upaḍḍhaṭṭhāne mutto hoti , upaḍḍhaṭṭhāne amutto olambati , tadā naṃ aṭṭīyanto jahati , evaṃ jigucchantopi ca daṇḍantaraṃ vā mūlantaraṃ vā pāsāṇantaraṃ vā nissāya jahati .
Nissāya jahantopi ca thāmaṃ janetvā ussāhaṃ karitvā vīriyena vaṅkaṃ naṅguṭṭhaṃ katvā passasantova phaṇaṃ karitvā jahati .
Evaṃ jahitvā yenakāmaṃ pakkamati .
Evameva ayampi bhikkhu orapāraṃ jahitukāmo catubbidhena jahati sajātiyaṃ ṭhito jigucchanto nissāya thāmenāti .
Sajāti nāma bhikkhuno ‘‘ ariyāya jātiyā jāto ’’ ti ( ma . ni .2.351) vacanato sīlaṃ .
Tenevāha ‘‘ sīle patiṭṭhāya
M3.19 naro sapañño ’’ ti ( saṃ . ni .1.23,192).Evametissaṃ sajātiyaṃ ṭhito bhikkhu taṃ sakattabhāvādibhedaṃ orapāraṃ jiṇṇapurāṇattacamiva taṃ dukkhaṃ janentaṃ tattha tattha ādīnavadassanena jigucchanto kalyāṇamitte nissāya adhimattasammāvāyāmasaṅkhātaṃ thāmaṃ janetvā ‘‘ divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī ’’ ti ( a . ni .3.16;4.37) vuttanayena rattindivaṃ chadhā vibhajitvā ghaṭento vāyamanto urago viya vaṅkaṃ naṅguṭṭhaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā urago viya passasanto ayampi asithilaparakkamatāya vāyamanto uragova phaṇaṃ karitvā ayampi ñāṇavipphāraṃ janetvā uragova tacaṃ orapāraṃ jahati , jahitvā ca urago viya ohitataco yenakāmaṃ pakkamati , ayampi ohitabhāro anupādisesanibbānadhātudisaṃ pakkamatīti .
90. Bhavantīti iminā viruḷhamūle nīlabhāvaṃ āpajjitvā vaḍḍhamānake taruṇagacche dasseti .
Ahuvun ti iminā pana vaḍḍhitvā ṭhite mahante rukkhagacchādike dasseti .
Bhavantīti imassa vivaraṇaṃ ‘‘ jāyanti vaḍḍhantī ’’ ti , ahuvun ti imassa ‘‘ jātā vaḍḍhitā ’’ ti .
Rāsīti suddhaṭṭhakadhammasamūho .
Bhūtānan ti tathāladdhasamaññānaṃ aṭṭhadhammānaṃ .
‘‘ Bhūtānaṃ gāmo ’’ ti vuttepi avayavavinimuttassa
V3.18 samudāyassa abhāvato bhūtasaññitā teyeva tiṇarukkhalatādayo gayhanti .‘‘ Bhūmiyaṃ patiṭṭhahitvā haritabhāvamāpannā rukkhagacchādayo devatāhi pariggayhanti , tasmā bhūtānaṃ nivāsaṭṭhānatāya bhūtānaṃ gāmo ’’ tipi vadanti .
Rukkhādīnan ti ādi -saddena osadhigacchalatādayo veditabbā .
Nanu ca rukkhādayo cittarahitatāya na jīvā , cittarahitatā ca paripphandābhāvato chinnepi ruhanato visadisajātikabhāvato catuyoniapariyāpannato ca veditabbā , vuḍḍhi pana pavāḷasilālavaṇānampi vijjatīti na tesaṃ jīvabhāve kāraṇaṃ , visayaggahaṇañca nesaṃ parikappanāmattaṃ supanaṃ viya ciñcādīnaṃ , tathā dohaḷādayo , tattha kasmā bhūtagāmassa chedanādipaccayā pācittiyaṃ vuttanti ?
Samaṇasāruppato taṃnivāsasattānurakkhaṇato
M3.20 ca .Tenevāha ‘‘ jīvasaññino hi moghapurisā manussā rukkhasmin ’’ tiādi .
91.‘‘ Mūle jāyantī ’’ tiādīsu attho upari attanā vuccamānappakārena sīhaḷaṭṭhakathāyaṃ vuttoti āha ‘‘ evaṃ santepi … pe … na samentī ’’ ti .
Vijāta -saddo idha vi -saddalopaṃ katvā niddiṭṭhoti āha ‘‘ vijātānī ’’ ti .
Vijāta -saddo ca ‘‘ vijātā itthī ’’ tiādīsu viya pasūtavacanoti āha ‘‘ pasūtānī ’’ ti .
Pasūti ca nāmettha nibbattapaṇṇamūlatāti āha ‘‘ nibbattapaṇṇamūlānī ’’ ti .
Iminā imaṃ dīpeti ‘‘ nibbattapaṇṇamūlāni bījāni bhūtagāmasaṅkhameva gacchanti , tesu ca vattamāno bījajāta-saddo ruḷhīvasena rukkhādīsupi vattatī ’’ ti .
Purimasmiṃ atthavikappe pana bījehi jātānaṃ rukkhalatādīnaṃyeva bhūtagāmatā vuttā .
Tāni dassentoti tāni bījāni dassento .
Mūlabījan tiādīsu mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ .
Sesesupi eseva nayo .
Phaḷubījan ti pabbabījaṃ .
Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhanasamatthe sāraphale niruḷho bīja -saddo .
Tadatthasaṃsiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bījasaddena visesetvā vuttaṃ ‘‘ bījabījan ’’ ti ‘‘ rūparūpaṃ , dukkhadukkhan ’’ ti ca yathā .
Bījato nibbattena bījaṃ dassitan ti kāriyopacārena kāraṇaṃ dassitanti dīpeti .
92. Bīje bījasaññīti ettha kāraṇūpacārena kāriyaṃ vuttanti dassento ‘‘ tattha yathā ’’ tiādimāha .
Bhūtagāmaparimocanaṃ katvāti bhūtagāmato mocetvā , viyojetvāti attho .
Yaṃ bījaṃ bhūtagāmo nāma hotīti bījāni ca tāni jātāni cāti vuttamatthaṃ sandhāya vadati .
Tattha
V3.19 yaṃ bījan ti yaṃ nibbattapaṇṇamūlaṃ bījaṃ .Tasmiṃ bījeti tasmiṃ bhūtagāmasaññite bīje .
Ettha ca bījajāta-saddassa viya ruḷhīvasena rukkhādīsu bīja-saddassapi pavatti veditabbā .
Yathārutan ti yathāpāḷi .
Yattha katthacīti mūle agge majjhe vā .
Sañcicca ukkhipituṃ na vaṭṭatīti ettha sacepi sarīre laggabhāvaṃ jānantova udakato uṭṭhahati ,‘‘ taṃ uddharissāmī ’’ ti saññāya abhāvato vaṭṭati .
Uppāṭitānīti uddhaṭāni .
Bījagāme saṅgahaṃ gacchantīti bhūtagāmato parimocitattā vuttaṃ .
Anantaka -ggahaṇena sāsapamattikā gahitā .
Nāmañhetaṃ tassā sevālajātiyā
M3.21 .Mūlapaṇṇānaṃ asampuṇṇattā ‘‘ asampuṇṇabhūtagāmo nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Abhūtagāmamūlattāti ettha bhūtagāmo mūlaṃ kāraṇaṃ etassāti bhūtagāmamūlo , bhūtagāmassa vā mūlaṃ kāraṇanti bhūtagāmamūlaṃ .
Bījagāmo hi nāma bhūtagāmato sambhavati , bhūtagāmassa ca kāraṇaṃ hoti , ayaṃ pana tādiso na hotīti ‘‘ abhūtagāmamūlattā ’’ ti vuttaṃ .
Tatraṭṭhakattā vuttaṃ ‘‘ so bījagāmena saṅgahito ’’ ti .
Idañca ‘‘ abhūtagāmamūlattā ’’ ti ettha paṭhamaṃ vuttaatthasambhavato vuttaṃ .
Kiñcāpi hi tālanāḷikerādīnaṃ khāṇu uddhaṃ avaḍḍhanato bhūtagāmassa kāraṇaṃ na hoti , tathāpi bhūtagāmasaṅkhyupagatanibbattapaṇṇamūlabījato sambhūtattā bhūtagāmato uppanno nāma hotīti bījagāmena saṅgahaṃ gacchati .
‘‘ Aṅkure harite ’’ ti vatvā tameva vibhāveti ‘‘ nīlapaṇṇavaṇṇe jāte ’’ ti , nīlapaṇṇassa vaṇṇasadise vaṇṇe jāteti attho .
‘‘ Nīlavaṇṇe jāte ’’ ti vā pāṭho gahetabbo .
Amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatīti nāḷikerassa āveṇikaṃ katvā vadati .
‘‘ Pānīyaghaṭādīnaṃ bahi sevālo udake aṭṭhitattā bījagāmānulomattā ca dukkaṭavatthū ’’ ti vadanti .
Kaṇṇakampi abbohārikamevāti nīlavaṇṇampi abbohārikameva .
Seleyyakaṃ nāma silāya sambhūtā ekā sugandhajāti .
‘‘ Rukkhattacaṃ vikopetīti vuttattā rukkhe jātaṃ yaṃ kiñci chattakaṃ rukkhattacaṃ avikopetvā matthakato chinditvā gahetuṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Rukkhato muccitvā tiṭṭhatīti ettha ‘‘ yadipi kiñcimattaṃ rukkhe allīnā hutvā tiṭṭhati , rukkhato gayhamāno pana rukkhacchaviṃ na vikopeti , vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Allarukkhato na vaṭṭatīti etthāpi rukkhattacaṃ avikopetvā matthakato tacchetvā gahetuṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ .
Hatthakukkuccenāti hatthānaṃ asaṃyatabhāvena , hatthacāpallenāti vuttaṃ hoti .
Pānīyaṃ na vāsetabban ti idaṃ attano atthāya nāmitaṃ sandhāya vuttaṃ .
Kevalaṃ anupasampannassa atthāya nāmite pana pacchā tato labhitvā na vāsetabbanti
V3.20 natthi .‘‘ Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatīti vuttattā yesaṃ sākhā na ruhati , tattha kappiyakaraṇakiccaṃ natthī ’’ ti vadanti .
93. Pañcahi
M3.22 samaṇakappehīti pañcahi samaṇavohārehi .Kiñcāpi hi bījānaṃ agginā phuṭṭhamattena nakhādīhi vilikhanamattena ca aviruḷhīdhammatā na hoti , tathāpi evaṃ kateyeva samaṇānaṃ kappatīti aggiparijitādayo samaṇavohārā nāma jātā , tasmā tehi samaṇavohārehi karaṇabhūtehi phalaṃ paribhuñjituṃ anujānāmīti adhippāyo .
Abījanibbaṭṭabījānipi samaṇānaṃ kappantīti paññattapaṇṇattibhāvato samaṇavohārāicceva saṅkhaṃ gatāni .
Atha vā aggiparijitādīnaṃ pañcannaṃ kappiyabhāvatoyeva pañcahi samaṇakappiyabhāvasaṅkhātehi kāraṇehi phalaṃ paribhuñjituṃ anujānāmīti evamettha adhippāyo veditabbo .
Aggiparijitan tiādīsu ‘‘ paricitan ’’ tipi paṭhanti .
Abījaṃ nāma taruṇambaphalādi .
Nibbaṭṭabījaṃ nāma ambapanasādi , yaṃ bījaṃ nibbaṭṭetvā visuṃ katvā paribhuñjituṃ sakkā hoti .
‘‘ Kappiyan ’’ ti vatvāva kātabban ti yo kappiyaṃ karoti , tena kattabbākārasseva vuttattā bhikkhunā avuttepi kātuṃ vaṭṭatīti na gahetabbaṃ .
Puna ‘‘ kappiyaṃ kāretabban ’’ ti kārāpanassa paṭhamameva kathitattā bhikkhunā ‘‘ kappiyaṃ karohī ’’ ti vutteyeva anupasampannena ‘‘ kappiyan ’’ ti vatvā aggiparijitādi kātabbanti gahetabbaṃ .
‘‘ Kappiyanti vacanaṃ pana yāya kāyaci bhāsāya vattuṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
‘‘ Kappiyanti vatvāva kātabban ’’ ti vacanato paṭhamaṃ ‘‘ kappiyan ’’ ti vatvā pacchā aggiādinā phusanādi kātabbanti veditabbaṃ .
‘‘ Paṭhamaṃ aggiṃ nikkhipitvā nakhādinā vā vijjhitvā taṃ anuddharitvāva ‘ kappiyan ’ ti vattumpi vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Ekasmiṃ bīje vātiādīsu ‘‘ ekaṃyeva kāremīti adhippāye satipi ekābaddhattā sabbaṃ katameva hotī ’’ ti vadanti .
Dāruṃ vijjhatīti ettha ‘‘ jānitvāpi vijjhati vā vijjhāpeti vā , vaṭṭatiyevā ’’ ti vadanti .
Bhattasitthe vijjhatīti etthāpi eseva nayo .
‘‘ Taṃ vijjhati , na vaṭṭatīti rajjuādīnaṃ bhājanagatikattā ’’ ti vadanti .
Maricapakkādīhi missetvāti ettha bhattasitthasambandhavasena ekābaddhatā veditabbā , na phalānaṃyeva aññamaññaṃ sambandhavasena .
Bhindāpetvā kappiyaṃ kārāpetabban ti bījato muttassa kaṭāhassa bhājanagatikattā vuttaṃ .
Nikkhāmetun ti taṃ bhikkhuṃ nikkhāmetuṃ .
‘‘ Sace etassa anuloman ’’ ti senāsanarakkhaṇatthāya anuññātampi paṭaggidānādiṃ attanāpi kātuṃ vaṭṭatīti
M3.23 ettakeneva idampi etassa anulomanti evamadhippāyo siyā .Paṭaggidānaṃ parittakaraṇañca attano parassa vā
V3.21 senāsanarakkhaṇatthāya vaṭṭatiyeva .Tasmā sace tassa suttassa etaṃ anulomaṃ siyā , attano na vaṭṭati , aññassa vaṭṭatīti ayaṃ viseso kuto labbhatīti āha ‘‘ attano na vaṭṭati … pe … na sakkā laddhun ’’ ti .
Sesamettha uttānameva .
Bhūtagāmo , bhūtagāmasaññitā , vikopanaṃ vā vikopāpanaṃ vāti imāni panettha tīṇi aṅgāni .
Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .