Issues
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( tatiyo bhāgo )
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( tatiyo bhāgo )

10. Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

10. Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā

263. DasameM3.70V3.63 ayyavosāṭitakānīti pitupiṇḍassetaṃ adhivacanaṃ .
Ummāreti susāne katagehassa attano gehassa vā ummāre .
Ghanabaddhoti ghanamaṃsena sambaddho , kathinasaṃhatasarīroti vuttaṃ hoti .
264. Mukhadvāran ti galanāḷikaṃ .
Āhāran ti ajjhoharitabbaṃ yaṃkiñci yāvakālikādiṃ .
Āhareyyāti mukhadvāraṃ paveseyya .
Mukhena vā paviṭṭhaṃ hotu nāsikāya vā , galena ajjhoharaṇīyattā sabbampi taṃ mukhadvāraṃ pavesitameva hoti .
Yasmā pana te bhikkhū anāhārepi udake āhārasaññāya dantapone ca mukhadvāraṃ āhaṭaṃ idanti saññāya kukkuccāyiṃsu , tasmā vuttaṃ ‘‘ te bhikkhū adinnaṃ … pe … sammā atthaṃ asallakkhetvā kukkuccāyiṃsū ’’ ti .
Udakañhi yathāsukhaṃ pātuṃ dantakaṭṭhañca dantaponaparibhogena paribhuñjituṃ vaṭṭati , tassa pana rasaṃ gilituṃ na vaṭṭati .
Sacepi dantakaṭṭharaso ajānantassa anto pavisati , pācittiyameva .
Anajjhoharantena pana dantakaṭṭhaṃ vā hotu aññaṃ vā , kiñci mukhe pakkhipituṃ vaṭṭati .
265. Akallakoti gilāno sahatthā paribhuñjituṃ asakkonto mukhena paṭiggaṇhāti .
Uccāraṇamattan ti ukkhipanamattaṃ .
Ekadesenapīti aṅguliyāpi phuṭṭhamattena .
Taṃ ce paṭiggaṇhāti , sabbaṃ paṭiggahitamevāti veṇukoṭiyā bandhitvā ṭhapitattā .
Sacepi bhūmiyaṃ ṭhitameva ghaṭaṃ dāyakena hatthapāse ṭhatvā ghaṭaṃ dassāmīti dinnaveṇukoṭiggahaṇavasena paṭiggaṇhāti , ubhayakoṭibaddhaṃ sabbampi paṭiggahitameva hoti .
Bhikkhussa atthāya apīḷetvā pakatiyā pīḷiyamānaucchurasaṃ sandhāya ‘‘ gaṇhathā ’’ ti vuttattā ‘‘ abhihāro na paññāyatī ’’ ti vuttaṃ .
Hatthapāse ṭhitassa pana bhikkhussa atthāya pīḷiyamānā ucchuto paggharantaṃ rasaṃ gaṇhituṃ vaṭṭati , doṇikāya sayaṃ paggharantaṃ ucchurasaṃ majjhe āvaritvā āvaritvā vissajjitampi gaṇhituṃ vaṭṭati .
Katthaci aṭṭhakathāsu .
Asaṃhārimeti thāmamajjhimena purisena asaṃhāriye .
‘‘ Tintiṇikādipaṇṇesū ’’ ti vacanato sākhāsu paṭiggahaṇaṃ ruhatīti daṭṭhabbaṃ .
Puñchitvā paṭiggahetvāti ettha ‘‘ puñchite paṭiggahaṇakiccaṃ natthi , tasmā puñchitvā gahetvātiM3.71 evamattho gahetabbo ’’ ti vadanti .
Puñchitvā paṭiggahetvā vāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Patte patitarajanacuṇṇañhi abbhantaraparibhogatthāyaV3.64 aparihaṭabhāvato paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati .
Pubbābhogassa anurūpena ‘‘ anupasampannassa datvā … pe … vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā pana taṃ ‘‘ aññassa dassāmī ’’ ti cittuppādamattena parasantakaṃ nāma na hoti , tasmā tassa adatvāpi paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati .
Bhikkhussa detīti aññassa bhikkhussa deti .
Kañjikan ti khīrarasādiṃ yaṃkiñci dravaṃ sandhāya vuttaṃ .
Hatthato mocetvā puna gaṇhāti , uggahitakaṃ hotīti āha ‘‘ hatthato amocentenevā ’’ ti .
Ālulentānan ti ālolentānaṃ , ayameva vā pāṭho .
Āharitvā bhūmiyaṃ ṭhapitattā abhihāro natthīti āha ‘‘ patto paṭiggahetabbo ’’ ti .
Paṭhamataraṃ uḷuṅkato thevā patte patantīti ettha ‘‘ yathā paṭhamataraṃ patitatheve doso natthi , tathā ākiritvā apanentānaṃ pacchā patitathevepi abhihaṭattā nevatthi doso ’’ ti vadanti .
Carukenāti khuddakabhājanena .
Mukhavaṭṭiyāpi gahetuṃ vaṭṭatīti mukhavaṭṭiṃ ukkhipitvā hatthe phusāpite gaṇhituṃ vaṭṭati .
Kecīti abhayagirivāsino .
Esa nayoti kāyapaṭibaddhapaṭibaddhampi kāyapaṭibaddhamevāti ayaṃ nayo .
Tathā ca tattha kāyapaṭibaddhe taṃpaṭibaddhe ca thullaccayameva vuttaṃ .
Tenāti yassa bhikkhuno santikaṃ gataṃ , tena .
Tasmāti yasmā mūlaṭṭhasseva paribhogo anuññāto , tasmā .
Taṃ divasaṃ hatthena gahetvā dutiyadivase paṭiggahetvā paribhuñjantassa uggahitakapaṭiggahitaṃ hotīti āha ‘‘ anāmasitvā ’’ ti .
Appaṭiggahitattā ‘‘ sannidhipaccayā anāpattī ’’ ti vuttaṃ .
Appaṭiggahetvā paribhuñjantassa adinnamukhadvārāpatti hotīti āha ‘‘ paṭiggahetvā pana paribhuñjitabban ’’ ti .
‘‘ Taṃ divasaṃ … pe … na tato paran ’’ ti vacanato taṃ divasaṃ hatthena gahetvā vā aggahetvā vā ṭhapitaṃ dutiyadivase appaṭiggahetvā paribhuñjantassa adinnamukhadvārāpatti hoti , hatthena gahetvā ṭhapitaṃ dutiyadivase paṭiggahetvā paribhuñjantassa pana uggahitakapaṭiggahitaṃ hoti .
Appaṭiggahitameva hi hatthena gahetvā ṭhapitaṃ .
‘‘ Sāmaṃ gahetvā paribhuñjitun ’’ ti hi vacanato appaṭiggahitasseva tasmiṃ divase paribhogo anuññāto .
Tasmā yaṃ vuttaṃ gaṇṭhipade ‘‘ taṃ diyyamānaṃ patatīti ettha yathā gaṇabhojanādīsu gilānādīnaṃM3.72 kukkuccāyantānaṃ gaṇabhojanaṃ anuññātaṃ , evamidhāpi bhagavatā paṭiggahitameva kukkuccavinodanatthaṃ anuññātan ’’ ti , taṃ na gahetabbaṃ .
‘‘ Taṃ diyyamānaṃ patatī ’’ ti avisesena vuttattā catūsupi kālikesu ayaṃ nayo veditabbo .
Satthakenāti paṭiggahitasatthakena .
Kasmā panettha uggahitapaccayā sannidhipaccayā vā dosoV3.65 na siyāti āha ‘‘ na hi taṃ paribhogatthāya pariharantī ’’ ti .
Imināva bāhiraparibhogatthaṃ sāmaṃ gahetvā anupasampannena dinnaṃ vā gahetvā pariharituṃ vaṭṭatīti dīpeti .
Tasmā pattasammakkhanādiatthaṃ sāmaṃ gahetvā parihaṭatelādiṃ sace paribhuñjitukāmo hoti , paṭiggahetvā paribhuñjantassa anāpatti .
Abbhantaraparibhogatthaṃ pana sāmaṃ gahitaṃ paṭiggahetvā paribhuñjantassa uggahitakapaṭiggahitaṃ hoti , appaṭiggahetvā paribhuñjantassa adinnamukhadvārāpatti hoti , abbhantaraparibhogatthameva anupasampannena dinnaṃ gahetvā pariharantassa siṅgīloṇakappo viya sannidhipaccayā āpatti hoti .
Keci pana ‘‘ thāmamajjhimassa purisassa uccāraṇamattaṃ hotītiādinā vuttapañcaṅgasampattiyā paṭiggahaṇassa ruhanato bāhiraparibhogatthampi sace anupasampannena dinnaṃ gaṇhāti , paṭiggahitamevā ’’ ti vadanti .
Evaṃ sati idha bāhiraparibhogatthaṃ anupasampannena dinnaṃ gahetvā pariharantassa sannidhipaccayā āpatti vattabbā siyā ,‘‘ na hi taṃ paribhogatthāya pariharantī ’’ ti ca na vattabbaṃ , tasmā bāhiraparibhogatthaṃ gahitaṃ paṭiggahitaṃ nāma na hotīti veditabbaṃ .
Yadi evaṃ pañcasu paṭiggahaṇaṅgesu ‘‘ paribhogatthāyā ’’ ti visesanaṃ vattabbanti ?
Na vattabbaṃ .
Paṭiggahaṇañhi paribhogatthameva hotīti ‘‘ paribhogatthāyā ’’ ti visuṃ avatvā ‘‘ tañce bhikkhu kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā paṭiggaṇhātī ’’ ti ettakameva vuttaṃ .
Apare pana ‘‘ satipi paṭiggahaṇe ‘ na hi taṃ paribhogatthāya pariharantī ’ ti idha aparibhogatthāya pariharaṇe anāpatti vuttā ’’ ti vadanti .
Udukkhalamusalāni khiyyantīti ettha udukkhalamusalānaṃ khayena pisitakoṭṭitabhesajjesu sace āgantukavaṇṇo paññāyati , na vaṭṭati .
Suddhaṃ udakaṃ hotīti rukkhasākhādīhi gaḷitvā patanaudakaṃ sandhāya vuttaṃ .
Patto vāssa paṭiggahetabboti etthāpi pattagataṃ chupitvā dentassa hatthalaggenaM3.73 āmisena dosābhāvatthaṃ pattapaṭiggahaṇanti abbhantaraparibhogatthameva paṭiggahaṇaṃ veditabbaṃ .
Yaṃ sāmaṇerassa patte patati … pe … paṭiggahaṇaṃ na vijahatīti ettha punappunaṃ gaṇhantassa attano patte pakkhittameva ‘‘ attano santakan ’’ ti sanniṭṭhānakaraṇato hatthagataṃ paṭiggahaṇaṃ na vijahati , paricchinditvā dinnaṃ pana gaṇhantassa gahaṇasamayeyeva ‘‘ attano santakan ’’ ti sanniṭṭhānassa katattā hatthagataṃ paṭiggahaṇaṃ vijahati .
Kesañci atthāya odanaṃ pakkhipatīti ettha anupasampannassa atthāya pakkhipantepi ‘‘ āgantvā gaṇhissatī ’’ ti sayameva pakkhipitvā ṭhapanato paṭiggahaṇaṃ na vijahati , anupasampannassa hatthe pakkhittaṃ pana anupasampanneneva ṭhapitaṃ nāma hotīti paṭiggahaṇaṃ vijahati pariccattabhāvato .
Tena vuttaṃ ‘‘ sāmaṇera … pe … pariccattattā ’’ ti .
Paṭiggahaṇūpagaṃ bhāraṃ nāma thāmamajjhimassa purisassa ukkhepārahaṃ .
Kiñcāpi avissajjetvāvaV3.66 aññena hatthena pidahantassa doso natthi , tathāpi na pidahitabbanti aṭṭhakathāpamāṇeneva gahetabbaṃ .
Macchikavāraṇatthan ti ettha ‘‘ sacepi sākhāya laggarajaṃ patte patati , sukhena paribhuñjituṃ sakkāti sākhāya paṭiggahitattā abbhantaraparibhogatthamevidha paṭiggahaṇanti mūlapaṭiggahaṇameva vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Apare pana ‘‘ macchikavāraṇatthanti ettha vacanamattaṃ gahetvā bāhiraparibhogatthaṃ gahitan ’’ ti vadanti .
Tasmimpi asatīti cāṭiyā vā kuṇḍake vā asati .
Anupasampannaṃ gāhāpetvāti taṃyeva ajjhoharaṇīyabhaṇḍaṃ anupasampannena gāhāpetvā .
Therassa pattaṃ anutherassāti therassa pattaṃ attanā gahetvā anutherassa deti .
Tuyhaṃ yāguṃ mayhaṃ dehīti ettha evaṃ vatvā sāmaṇerassa pattaṃ gahetvā attanopi pattaṃ tassa deti .
Ettha panāti paṇḍito sāmaṇerotiādipattaparivattanakathāya .
Kāraṇaṃ upaparikkhitabban ti yathā mātuādīnaṃ telādīni haranto tathārūpe kicce anupasampannena aparivattetvāva paribhuñjituṃ labhati , evamidha pattaparivattanaṃ akatvā paribhuñjituṃ na labhatīti ettha kāraṇaṃ vīmaṃsitabbanti attho .
Ettha pana ‘‘ sāmaṇerehi gahitataṇḍulesu parikkhīṇesu avassaṃ amhākaṃ sāmaṇerā saṅgahaṃ karontīti vitakkuppatti sambhavati , tasmā taṃ parivattetvāva paribhuñjitabbaṃ .
Mātāpitūnaṃ atthāya pana chāyatthāya vā gahaṇeM3.74 paribhogāsā natthi , tasmā taṃ vaṭṭatī ’’ ti kāraṇaṃ vadanti .
Teneva ācariyabuddhadattattherena pi vuttaṃ –
‘‘ Mātāpitūnamatthāya , telādiharatopi ca ;
Sākhaṃ chāyādiatthāya , imesaṃ na visesati .
‘‘ Tasmā hissa visesassa , cintetabbaṃ tu kāraṇaṃ ;
Tassa sālayabhāvaṃ tu , visesaṃ takkayāma tan ’’ ti .
Idamevettha yuttataraṃ avassaṃ tathāvidhavitakkuppattiyā sambhavato .
Na sakkā hi ettha vitakkaṃ sodhetunti .
Mātādīnaṃ atthāya haraṇe pana nāvassaṃ tathāvidhavitakkuppattīti sakkā vitakkaṃ sodhetuṃ .
Yattha hi vitakkaṃ sodhetuṃ sakkā , tattha nevatthi doso .
Teneva vakkhati ‘‘ sace pana sakkoti vitakkaṃ sodhetuṃ , tato laddhaṃ khāditumpi vaṭṭatī ’’ ti .
Niccāletuṃ na sakkotīti niccāletvā sakkharā apanetuṃ na sakkoti .
Ādhārake patto ṭhapitoV3.67 hotīti paṭiggahetabbapattaṃ sandhāya vuttaṃ .
Cāletīti vinā kāraṇaṃ cāleti .
Satipi kāraṇe bhikkhūnaṃ paribhogārahaṃ cāletuṃ na vaṭṭati .
Kiñcāpi ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , amanussikābādhe āmakamaṃsaṃ āmakalohitan ’’ ti ( mahāva .264) tādise ābādhe attano atthāya āmakamaṃsapaṭiggahaṇaṃ anuññātaṃ ,‘‘ āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato hotī ’’ ti ca sāmaññato paṭikkhittaṃ , tathāpi attano aññassa vā bhikkhuno atthāya aggahitattā ‘‘ sīhavighāsādiṃ … pe … vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Sakkoti vitakkaṃ sodhetun ti mayhampi detīti vitakkassa anuppannabhāvaṃ sallakkhetuṃ sakkoti , sāmaṇerassa dassāmīti suddhacittena mayā gahitanti vā sallakkhetuṃ sakkoti .
Sace pana mūlepi paṭiggahitaṃ hotīti ettha ‘‘ gahetvā gate mayhampi dadeyyunti saññāya sace paṭiggahitaṃ hotī ’’ ti vadanti .
Koṭṭhāse karotīti bhikkhusāmaṇerā ca attano attano abhirucitaṃ koṭṭhāsaṃ gaṇhantūti sabbesaṃ samake koṭṭhāse karoti .
Gahitāvasesan tiM3.75 sāmaṇerehi gahitakoṭṭhāsato avasesaṃ .
Gaṇhitvāti ‘‘ mayhaṃ idaṃ gaṇhissāmī ’’ ti gahetvā .
Idha gahitāvasesaṃ nāma tena gaṇhitvā puna ṭhapitaṃ .
Paṭiggahetvāti tadahu paṭiggahetvā .
Teneva ‘‘ yāvakālikena yāvajīvikasaṃsagge doso natthī ’’ ti vuttaṃ .
Sace pana purimadivase paṭiggahetvā ṭhapitā hoti , sāmisena mukhena tassā vaṭṭiyā dhūmaṃ pivituṃ na vaṭṭati .
Samuddodakenāti appaṭiggahitasamuddodakena .
Yasmā katakaṭṭhi udakaṃ pasādetvā visuṃ tiṭṭhati , tasmā ‘‘ abbohārikan ’’ ti vuttaṃ .
Laggatīti mukhe hatthe ca udake sukkhe setavaṇṇaṃ dassentaṃ laggati .
Pānīyaṃ gahetvāti attanoyeva atthāya gahetvā .
Sace pana pītāvasesaṃ tattheva ākirissāmīti gaṇhāti , puna paṭiggahaṇakiccaṃ natthi .
Vikkhambhetvāti viyūhitvā , apanetvāti attho .
Mahābhūtesūti sarīranissitesu mahābhūtesu .
Patatīti vicchinditvā patati .
Vicchinditvā patitameva hi paṭiggahetabbaṃ , na itaraṃ .
Alladāruṃ rukkhato chinditvāpi kātuṃ vaṭṭatīti ettha mattikatthāya pathaviṃ khaṇitumpi vaṭṭatīti veditabbaṃ .
Sappadaṭṭhakkhaṇeyeva vaṭṭatīti asati kappiyakārake sāmaṃ gahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati , aññadā paṭiggahāpetvā paribhuñjitabbaṃ .
Sesamettha uttānameva .
Appaṭiggahitatā , ananuññātatā , dhūmādiabbohārikābhāvo , ajjhoharaṇanti imāni panettha cattāri aṅgāni .
Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Niṭṭhito bhojanavaggo catuttho .