10. Anuruddhamahāvitakkasuttaṃ
30. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bhaggesu viharati suṃsumāragire bhesakaḷāvane migadāye .
Tena kho pana samayena āyasmā anuruddho cetīsu viharati pācīnavaṃsadāye .
Atha kho āyasmato anuruddhassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi –
‘‘ appicchassāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo mahicchassa ;
santuṭṭhassāyaṃ dhammo
P4.229 , nāyaṃ dhammo asantuṭṭhassa ;pavivittassāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo saṅgaṇikārāmassa ;
āraddhavīriyassāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo kusītassa ;
upaṭṭhitassatissāyaṃ
V3.63 [ upaṭṭhitasatissāyaṃ ( sī . syā . pī .)] dhammo , nāyaṃ dhammo muṭṭhassatissa [ muṭṭhasatissa ( sī . syā . pī .)];samāhitassāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo asamāhitassa ;
paññavato ayaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo duppaññassā ’’ ti .
Atha
M3.63 kho bhagavā āyasmato anuruddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya , pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya ;evamevaṃ – bhaggesu suṃsumāragire bhesakaḷāvane migadāye antarahito cetīsu pācīnavaṃsadāye āyasmato anuruddhassa sammukhe pāturahosi .
Nisīdi bhagavā paññatte āsane .
Āyasmāpi kho anuruddho bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi .
Ekamantaṃ
T4.233 Nisinnaṃ kho āyasmantaṃ anuruddhaṃ bhagavā etadavoca –‘‘ Sādhu sādhu , anuruddha !
Sādhu kho tvaṃ , anuruddha ,( yaṃ taṃ mahāpurisavitakkaṃ )[ satta mahāpurisavitakke ( sī . pī .) dī . ni .3.358] vitakkesi –
‘ appicchassāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo mahicchassa ;
santuṭṭhassāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo asantuṭṭhassa ;
pavivittassāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo saṅgaṇikārāmassa ;
āraddhavīriyassāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo kusītassa ;
upaṭṭhitassatissāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo muṭṭhassatissa ;
samāhitassāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo asamāhitassa ;
paññavato ayaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo duppaññassā ’ ti .
Tena hi tvaṃ , anuruddha , imampi aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ vitakkehi –
‘ nippapañcārāmassāyaṃ dhammo nippapañcaratino , nāyaṃ dhammo papañcārāmassa papañcaratino ’’’ ti .
‘‘ Yato kho tvaṃ , anuruddha , ime aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi , tato tvaṃ , anuruddha , yāvadeva [ yāvade ( saṃ . ni .2.152)] ākaṅkhissasi , vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi
P4.230 savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharissasi .‘‘ Yato kho tvaṃ , anuruddha , ime aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi , tato tvaṃ , anuruddha , yāvadeva ākaṅkhissasi , vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharissasi .
‘‘ Yato kho tvaṃ , anuruddha , ime aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi , tato tvaṃ , anuruddha
V3.64 , yāvadeva ākaṅkhissasi , pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharissasi sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedissasiM3.64 yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti –‘ upekkhako
T4.234 satimā sukhavihārī ’ ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharissasi .‘‘ Yato kho tvaṃ , anuruddha , ime aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi , tato tvaṃ , anuruddha , yāvadeva ākaṅkhissasi , sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharissasi .
‘‘ Yato kho tvaṃ , anuruddha , ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi , imesañca catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī , tato tuyhaṃ , anuruddha , seyyathāpi nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā nānārattānaṃ dussānaṃ dussakaraṇḍako pūro ;
evamevaṃ te paṃsukūlacīvaraṃ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa .
‘‘ Yato
P4.231 kho tvaṃ , anuruddha , ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi , imesañca catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī , tato tuyhaṃ , anuruddha , seyyathāpi nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā sālīnaṃ odano vicitakāḷako anekasūpo anekabyañjano ;evamevaṃ te piṇḍiyālopabhojanaṃ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa .
‘‘ Yato kho tvaṃ , anuruddha , ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi , imesañca catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī , tato tuyhaṃ , anuruddha , seyyathāpi
T4.235 nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā kūṭāgāraṃ ullittāvalittaṃ nivātaṃ phusitaggaḷaṃ pihitavātapānaṃ ;evamevaṃ te rukkhamūlasenāsanaṃ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa .
‘‘ Yato
V3.65 kho tvaṃ , anuruddha , ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi , imesañca catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī , tato tuyhaṃ , anuruddhaM3.65 , seyyathāpi nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā pallaṅko gonakatthato paṭikatthato paṭalikatthato kadalimigapavarapaccattharaṇo [ kādali … paccattharaṇo ( sī .)] sauttaracchado ubhatolohitakūpadhāno ;evamevaṃ te tiṇasanthārakasayanāsanaṃ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa .
‘‘ Yato
P4.232 kho tvaṃ , anuruddha , ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi , imesañca catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī , tato tuyhaṃ , anuruddha , seyyathāpi nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā nānābhesajjāni , seyyathidaṃ – sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ ;evamevaṃ te pūtimuttabhesajjaṃ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa .
Tena hi tvaṃ , anuruddha , āyatikampi vassāvāsaṃ idheva cetīsu pācīnavaṃsadāye vihareyyāsī ’’ ti .
‘‘ Evaṃ , bhante ’’ ti kho āyasmā anuruddho bhagavato paccassosi .
Atha kho bhagavā āyasmantaṃ anuruddhaṃ iminā ovādena ovaditvā – seyyathāpi nāma balavā
T4.236 puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya , pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya , evamevaṃ – cetīsu pācīnavaṃsadāye antarahito bhaggesu suṃsumāragire bhesakaḷāvane migadāye pāturahosīti .Nisīdi bhagavā paññatte āsane .
Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi –
‘‘ aṭṭha kho , bhikkhave , mahāpurisavitakke desessāmi , taṃ suṇātha … pe … katame ca , bhikkhave , aṭṭha mahāpurisavitakkā ?
Appicchassāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo mahicchassa ;
santuṭṭhassāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo asantuṭṭhassa ;
pavivittassāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo saṅgaṇikārāmassa ;
āraddhavīriyassāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo kusītassa ;
upaṭṭhitassatissāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo muṭṭhassatissa ;
samāhitassāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo asamāhitassa ;
paññavato ayaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ
P4.233 dhammo duppaññassa ;nippapañcārāmassāyaṃ , bhikkhave , dhammo nippapañcaratino , nāyaṃ dhammo papañcārāmassa papañcaratino ’’.
‘‘‘ Appicchassāyaṃ
M3.66V3.66 , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo mahicchassā ’ ti , iti kho panetaṃ vuttaṃ .Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu appiccho samāno ‘ appicchoti maṃ jāneyyun ’ ti na icchati , santuṭṭho samāno ‘ santuṭṭhoti maṃ jāneyyun ’ ti na icchati , pavivitto samāno ‘ pavivittoti maṃ jāneyyun ’ ti na icchati , āraddhavīriyo samāno ‘ āraddhavīriyoti maṃ jāneyyun ’ ti na icchati , upaṭṭhitassati samāno ‘ upaṭṭhitassatīti maṃ jāneyyun ’ ti na icchati , samāhito samāno ‘ samāhitoti
T4.237 maṃ jāneyyun ’ ti na icchati , paññavā samāno ‘ paññavāti maṃ jāneyyun ’ ti na icchati , nippapañcārāmo samāno ‘ nippapañcārāmoti maṃ jāneyyun ’ ti na icchati .‘ Appicchassāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo mahicchassā ’ ti , iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
‘‘‘ Santuṭṭhassāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo asantuṭṭhassā ’ ti , iti kho panetaṃ vuttaṃ , kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu santuṭṭho hoti itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārena .
‘ Santuṭṭhassāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo asantuṭṭhassā ’ ti , iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
‘‘‘ Pavivittassāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo saṅgaṇikārāmassā ’ ti , iti kho panetaṃ vuttaṃ , kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Idha , bhikkhave , bhikkhuno pavivittassa viharato bhavanti upasaṅkamitāro bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo rājāno rājamahāmattā titthiyā titthiyasāvakā .
Tatra bhikkhu vivekaninnena cittena vivekapoṇena vivekapabbhārena vivekaṭṭhena nekkhammābhiratena aññadatthu uyyojanikapaṭisaṃyuttaṃyeva kathaṃ kattā [ pavattā ( ka .)] hoti .
‘ Pavivittassāyaṃ
P4.234 , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo saṅgaṇikārāmassā ’ ti , iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .‘‘‘ Āraddhavīriyassāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo kusītassā ’ ti , iti kho panetaṃ vuttaṃ , kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya
T4.238 thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu .‘ Āraddhavīriyassāyaṃ
M3.67 , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo kusītassā ’ ti , iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .‘‘‘ Upaṭṭhitassatissāyaṃ
V3.67 , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo muṭṭhassatissā ’ ti , iti kho panetaṃ vuttaṃ .Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato , cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā .
‘ Upaṭṭhitassatissāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo , muṭṭhassatissā ’ ti , iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
‘‘‘ Samāhitassāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo asamāhitassā ’ ti , iti kho panetaṃ vuttaṃ .
Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu vivicceva kāmehi … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
‘ Samāhitassāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo asamāhitassā ’ ti , iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
‘‘‘ Paññavato ayaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo duppaññassā ’ ti , iti kho panetaṃ vuttaṃ .
Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā .
‘ Paññavato ayaṃ , bhikkhave , dhammo , nāyaṃ dhammo duppaññassā ’ ti , iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
‘‘‘ Nippapañcārāmassāyaṃ
P4.235 , bhikkhave , dhammo nippapañcaratino , nāyaṃ dhammo papañcārāmassa papañcaratino ’ ti , iti kho panetaṃ vuttaṃ .Kiñcetaṃ
T4.239 paṭicca vuttaṃ ?Idha , bhikkhave , bhikkhuno papañcanirodhe cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati .
‘ Nippapañcārāmassāyaṃ , bhikkhave , dhammo , nippapañcaratino , nāyaṃ dhammo papañcārāmassa papañcaratino ’ ti , iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti .
Atha kho āyasmā anuruddho āyatikampi vassāvāsaṃ tattheva cetīsu pācīnavaṃsadāye vihāsi .
Atha kho āyasmā anuruddho eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti , tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi .
‘‘ Khīṇā jāti , vusitaṃ brahmacariyaṃ , kataṃ karaṇīyaṃ , nāparaṃ itthattāyā ’’ ti abbhaññāsi .
Aññataro ca panāyasmā anuruddho arahataṃ
M3.68 ahosīti .Atha kho āyasmā anuruddho arahattappatto tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi –
[ theragā .901-903]‘‘ Mama
V3.68 saṅkappamaññāya , satthā loke anuttaro ;Manomayena kāyena , iddhiyā upasaṅkami .
‘‘ Yathā me ahu saṅkappo , tato uttari desayi ;
Nippapañcarato buddho , nippapañcaṃ adesayi .
‘‘ Tassāhaṃ dhammamaññāya , vihāsiṃ sāsane rato ;
Tisso vijjā anuppattā , kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
dasamaṃ ;
Gahapativaggo tatiyo .
Tassuddānaṃ –
Dve
T4.240 uggā dve ca hatthakā , mahānāmena jīvako ;Dve balā akkhaṇā vuttā , anuruddhena te dasāti .