10. Bhūmicālasuttaṃ
70. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ .
Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi .
Vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi –
‘‘ gaṇhāhi , ānanda , nisīdanaṃ .
Yena cāpālaṃ cetiyaṃ [ pāvālacetiyaṃ ( syā .), cāpālacetiyaṃ ( pī . ka .)] tenupasaṅkamissāma divāvihārāyā ’’ ti .
‘‘ Evaṃ , bhante ’’ ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā nisīdanaṃ ādāya bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi .
Atha
M3.129 kho bhagavā yena cāpālaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkami ;upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi .
Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi –
‘‘ ramaṇīyā
P4.309 , ānanda , vesālī , ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ , ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ , ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ , ramaṇīyaṃ bahuputtakaṃ cetiyaṃ ;ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ , ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ .
Yassa kassaci
V3.133 , ānanda , cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā , ākaṅkhamāno so , ānanda , kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā .Tathāgatassa kho , ānanda , cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā .
Ākaṅkhamāno , ānanda , tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā ’’ ti .
Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike
T4.319 obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ ;na bhagavantaṃ yāci –
‘‘ tiṭṭhatu , bhante , bhagavā kappaṃ , tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan ’’ ti , yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto .
Dutiyampi kho bhagavā … pe … tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi –
‘‘ ramaṇīyā , ānanda , vesālī , ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ , ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ , ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ , ramaṇīyaṃ bahuputtakaṃ cetiyaṃ , ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ , ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ .
Yassa kassaci , ānanda , cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā , ākaṅkhamāno so , ānanda , kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā .
Tathāgatassa kho , ānanda , cattāro iddhipādā bhāvitā … pe … ākaṅkhamāno , ānanda , tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā ’’ ti .
Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā
P4.310 oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ ;na bhagavantaṃ yāci –
‘‘ tiṭṭhatu , bhante , bhagavā kappaṃ , tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan ’’ ti , yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto .
Atha
M3.130 kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi –‘‘ gaccha tvaṃ [ gaccha kho tvaṃ ( saṃ . ni .5.822) udā .51 passitabbaṃ ], ānanda , yassa dāni kālaṃ maññasī ’’ ti .
‘‘ Evaṃ , bhante ’’ ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā bhagavato avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi .
Atha kho māro pāpimā acirapakkante āyasmante ānande bhagavantaṃ
T4.320 etadavoca –‘‘ Parinibbātu dāni , bhante , bhagavā , parinibbātu sugato .
Parinibbānakālo dāni , bhante
V3.134 , bhagavato .Bhāsitā kho panesā , bhante , bhagavatā vācā –
‘ na tāvāhaṃ , pāpima , parinibbāyissāmi yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā [ idaṃ padaṃ dī . ni .2.168 ca saṃ . ni .5.822 ca na dissati ] bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino , sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī ’ ti .
Etarahi , bhante , bhikkhū bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino , sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti .
‘‘ Parinibbātu dāni , bhante , bhagavā , parinibbātu sugato .
Parinibbānakālo dāni , bhante , bhagavato .
Bhāsitā kho panesā , bhante , bhagavatā vācā –
‘ na tāvāhaṃ , pāpima , parinibbāyissāmi yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti … pe … yāva me upāsakā na sāvakā
P4.311 bhavissanti … pe … yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo , sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvāT4.321 ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti , uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī ’ ti .Etarahi , bhante , upāsikā bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā bahussutā
M3.131 dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo , sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti , uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti .‘‘ Parinibbātu dāni , bhante , bhagavā , parinibbātu sugato .
Parinibbānakālo dāni , bhante , bhagavato .
Bhāsitā kho panesā , bhante , bhagavatā vācā –
‘ na tāvāhaṃ , pāpima , parinibbāyissāmi yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ
V3.135 puthubhūtaṃ , yāva devamanussehi suppakāsitan ’ ti .Etarahi , bhante , bhagavato brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ , yāva devamanussehi suppakāsitaṃ .
‘‘ Parinibbātu dāni , bhante , bhagavā , parinibbātu sugato .
Parinibbānakālo dāni , bhante , bhagavato ’’ ti .
‘‘ Appossukko tvaṃ , pāpima , hohi .
Naciraṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati .
Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī ’’ ti .
Atha kho bhagavā cāpāle cetiye sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossaji .
Ossaṭṭhe ca bhagavatā āyusaṅkhāre
T4.322 mahābhūmicālo ahosi bhiṃsanako salomahaṃso , devadundubhiyo ca phaliṃsu .Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –
‘‘ Tulamatulañca
P4.312 sambhavaṃ , bhavasaṅkhāramavassaji muni ;Ajjhattarato samāhito , abhindi kavacamivattasambhavan ’’ ti .
Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi –
‘‘ mahā vatāyaṃ bhūmicālo ;
sumahā vatāyaṃ bhūmicālo bhiṃsanako salomahaṃso , devadundubhiyo ca phaliṃsu .
Ko nu kho hetu , ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā ’’ ti ?
Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami ;
upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi .
Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca –
‘‘ mahā vatāyaṃ , bhante , bhūmicālo
M3.132 ;sumahā vatāyaṃ , bhante , bhūmicālo bhiṃsanako salomahaṃso , devadundubhiyo ca phaliṃsu .
Ko nu kho , bhante , hetu , ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā ’’ ti ?
‘‘ Aṭṭhime , ānanda , hetū , aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāya .
Katame aṭṭha ?
Ayaṃ , ānanda , mahāpathavī udake patiṭṭhitā ;
udakaṃ vāte patiṭṭhitaṃ ;
vāto ākāsaṭṭho hoti .
So , ānanda , samayo yaṃ mahāvātā vāyanti ;
mahāvātā vāyantā udakaṃ kampenti ;
udakaṃ
V3.136 kampitaṃ pathaviṃ kampeti .Ayaṃ , ānanda , paṭhamo hetu , paṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya .
‘‘ Puna caparaṃ , ānanda , samaṇo vā brāhmaṇo
T4.323 vā iddhimā cetovasippatto devatā vā mahiddhikā mahānubhāvā .Tassa parittā pathavīsaññā bhāvitā hoti , appamāṇā āposaññā .
So imaṃ pathaviṃ kampeti saṅkampeti sampakampeti sampavedheti .
Ayaṃ , ānanda , dutiyo hetu , dutiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya .
‘‘ Puna caparaṃ , ānanda , yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṃ okkamati , tadāyaṃ pathavī
P4.313 kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati .Ayaṃ , ānanda , tatiyo hetu ;
tatiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya .
‘‘ Puna caparaṃ , ānanda , yadā bodhisatto sato sampajāno mātukucchismā nikkhamati , tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati .
Ayaṃ , ānanda , catuttho hetu , catuttho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya .
‘‘ Puna caparaṃ , ānanda , yadā tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati , tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati .
Ayaṃ , ānanda , pañcamo hetu , pañcamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya .
‘‘ Puna caparaṃ , ānanda , yadā tathāgato anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti , tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati .
Ayaṃ , ānanda , chaṭṭho hetu , chaṭṭho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya .
‘‘ Puna
M3.133 caparaṃ , ānanda , yadā tathāgato sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajjati , tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati .Ayaṃ , ānanda , sattamo hetu , sattamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya .
‘‘ Puna
V3.137 caparaṃ , ānanda , yadā tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyāT4.324 parinibbāyati , tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati .Ayaṃ , ānanda , aṭṭhamo hetu , aṭṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya .
Ime kho , ānanda , aṭṭha hetū , aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā ’’ ti .
Dasamaṃ .
Bhūmicālavaggo dutiyo .
Tassuddānaṃ –
Icchā
P4.314 alañca saṃkhittaṃ , gayā abhibhunā saha ;Vimokkho dve ca vohārā , parisā bhūmicālenāti .