3. Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā
508. Tatiye ariyamaggassāti ettha saggamaggopi saṅgahetabbo .
Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā hi kathā tiracchānakathā .
Tiracchānabhūtan ti tirokaraṇabhūtaṃ vibandhanabhūtaṃ .
Rājapaṭisaṃyuttaṃ kathan ti ( dī . ni . aṭṭha .1.17; ma . ni . aṭṭha .2.223; saṃ . ni . aṭṭha .3.5.1080; a . ni . aṭṭha .3.10.69-70) rājānaṃ ārabbha ‘‘ mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃmahānubhāvo ’’ tiādinā nayena pavattakathaṃ .
Ettha ca ‘‘ asuko rājā abhirūpo dassanīyo ’’ tiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti .
‘‘ Sopi nāma evaṃmahānubhāvo khayaṃ gato ’’ ti evaṃ pavattā pana aniccatāpaṭisaṃyuttā kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati .
Coresupi ‘‘ mūladevo evaṃmahānubhāvo , meghamālo evaṃmahānubhāvo ’’ ti
M3.99 tesaṃ kammaṃ paṭicca ‘‘ aho sūrā ’’ ti gehassitakathāva tiracchānakathā .Yuddhepi bharatayuddhādīsu ‘‘ asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho ’’ ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā .
‘‘ Tepi nāma khayaṃ gatā ’’ ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti .
Apica
V3.90 annā dīsu ‘‘ evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā ’’ ti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati , sātthakaṃ pana katvā ‘‘ pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālāgandhaṃ sīlavantānaṃ adamha , cetiyapūjaṃ akarimhā ’’ ti kathetuṃ vaṭṭati .Ñātikathā dīsupi ‘‘ amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā ’’ ti vā ‘‘ pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā ’’ ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati , sātthakaṃ pana katvā ‘‘ tepi no ñātakā khayaṃ gatā ’’ ti vā ‘‘ pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā ’’ ti vā kathetabbaṃ .
Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘ asukagāmavāsino sūrā samatthā ’’ ti vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati , sātthakaṃ pana katvā ‘‘ saddhā pasannā ’’ ti vā ‘‘ khayavayaṃ gatā ’’ ti vā vattuṃ vaṭṭati .
Nigamanagarajanapadakathāsupi eseva nayo .
Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā , khayaṃ gatā ’’ ti evaṃ vattuṃ vaṭṭati .
Sūrakathāpi ‘‘ nandimitto nāma yodho sūro ahosī ’’ ti assādavasena na vaṭṭati ,‘‘ saddho ahosi , khayaṃ gato ’’ ti evameva vaṭṭati .
Visikhākathāpi ‘‘ asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā ’’ ti assādavaseneva na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā , khayaṃ gatā ’’ icceva vaṭṭati .
Kumbhaṭṭhānakathāti kuṭaṭṭhānakathā udakatitthakathā vuccati , kumbhadāsīkathā vā .
Sāpi ‘‘ pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā ’’ ti assādavasena na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā ’’ tiādinā nayeneva vaṭṭati .
Pubbapetakathāti atītañātikathā .
Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo .
Nānattakathāti purimapacchimakathāvimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā .
Lokakkhāyikāti ‘‘ ayaṃ loko kena nimmito , asukena
M3.100 pajāpatinā brahmunā issarena vā nimmito , kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā , bakā rattā lohitassa rattattā ’’ ti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā .Uppattiṭhitisaṃhārādivasena lokaṃ akkhāyatīti lokakkhāyikā .
Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro , sāgarassa rañño puttehi khatattā sāgaro .
Khato amhehīti hatthamuddāya niveditattā samuddoti evamādikā niratthakā samuddakkhāyikakathā .
Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā .
Ettha ca bhavoti sassataṃ , abhavoti ucchedaṃ .
Bhavoti vuddhi , abhavoti hāni
V3.91 .Bhavoti kāmasukhaṃ , abhavoti attakilamatho .
Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsa tiracchānakathā nāma hoti .
Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā iti -saddena saṅgahetvā chattiṃsa tiracchānakathāti vuccati .
Iti vāti hi ettha iti -saddo pakāratthe , vā -saddo vikappatthe .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ evaṃpakāraṃ ito aññaṃ vā tādisaṃ niratthakakathaṃ kathentī ’’ ti .
Ādiatthe vā iti -saddo ‘‘ iti vā iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.10,194) viya , evamādiṃ aññampi tādisaṃ kathaṃ kathentīti attho .
512. Aparikkhittassa gāmassa upacāro adinnādāne vuttanayeneva veditabboti iminā dutiyaleḍḍupāto idha upacāroti dasseti .
Sesamettha uttānameva .
Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā , anuññātakāraṇābhāvo , vikāle gāmappavisananti imāni panettha tīṇi aṅgāni .
Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .