2. Cakkavattisuttavaṇṇanā
223. Dutiye
M3.190 rañño , bhikkhave , cakkavattissāti ettha attano sirisampattiyā rājati , catūhi vā saṅgahavatthūhi lokaṃ rañjetīti rājā , tassa rañño .‘‘ Pavattatu bhavaṃ cakkaratanan ’’ ti puññānubhāvena abbhuggatāya vācāya codento cakkaṃ vattetīti cakkavattī , tassa cakkavattissa .
Pātubhāvāti pātubhāvena .
Sattannan ti gaṇanaparicchedo .
Ratanānan ti paricchinnaatthadassanaṃ .
Vacanattho panettha ratijananaṭṭhena ratanaṃ .
Apica –
‘‘ Cittīkataṃ mahagghañca , atulaṃ dullabhadassanaṃ ;
Anomasattaparibhogaṃ , ratanaṃ tena vuccatī ’’ ti .
Cakkaratanassa ca nibbattakālato paṭṭhāya aññaṃ devaṭṭhānaṃ nāma na hoti , sabbeva gandhapupphādīhi tasseva pūjañca abhivādanādīni ca karontīti cittīkataṭṭhena ratanaṃ .
Cakkaratanassa ca ‘‘ ettakaṃ nāma dhanaṃ agghatī ’’ ti aggho natthi , iti mahagghaṭṭhenāpi ratanaṃ .
Cakkaratanañca aññehi loke vijjamānaratanehi asadisanti atulaṭṭhena ratanaṃ .
Yasmā pana yasmiṃ kappe buddhā uppajjanti
P3.153 , tasmiṃyeva cakkavattino , buddhā ca kadāci karahaci uppajjanti , tasmā dullabhadassanaṭṭhena ratanaṃ .Tadetaṃ jātirūpakulaissariyādīhi anomassa uḷārasattasseva uppajjati , na aññassāti anomasattaparibhogaṭṭhenāpi ratanaṃ .
Yathā ca cakkaratanaṃ , evaṃ sesānipīti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ Cittīkataṃ
V3.190 mahagghañca , atulaṃ dullabhadassanaṃ ;Anomasattaparibhogaṃ , ratanaṃ tena vuccatī ’’ ti .
Pātubhāvo hotīti nibbatti hoti .
Tatrāyaṃ yojanā – cakkavattissa pātubhāvā sattannaṃ ratanānaṃ pātubhāvoti ayuttaṃ .
Uppannañhi cakkaṃ vattetvā so cakkavattī nāma hotīti nāyuttaṃ .
Kasmā ?
Cakkavattananiyamāpekkhatāya .
Yo hi niyamena cakkaṃ vattessati , so paṭisandhito pabhuti ‘‘ cakkavatti pātubhūto ’’ ti vattabbataṃ āpajjati .
Laddhanāmassa ca purisassa mūluppattivacanatopi yuttamevetaṃ .
Yo hi esa cakkavattīti
M3.191 laddhanāmo sattaviseso , tassa paṭisandhisaṅkhāto pātubhāvoti ayamettha attho .Tassa hi pātubhāvā ratanāni pātubhavanti .
Pātubhūtehi pana tehi saddhiṃ paripakke puññasambhāre so saṃyujjati , tadā lokassa tesu pātubhāvacittaṃ uppajjati .
Bahulavacanato cāpi yuttamevetaṃ .
Yadā hi lokassa tesu pātubhāvasaññā uppajjati , tadā ekameva paṭhamaṃ , pacchā itarāni cha pātubhavantīti bahulavacanato cāpi etaṃ yuttaṃ .
Pātubhāvassa ca atthabhedatopi yuttamevetaṃ .
Na kevalañhi pātubhūtameva pātubhāvo , pātubhāvayatīti pātubhāvo .
Ayaṃ pātubhāvassa atthabhedo .
Yasmā yo so puññasambhāro rājānaṃ cakkavattiṃ paṭisandhivasena pātubhāvayati , tasmā rañño cakkavattissa pātubhāvā .
Na kevalañhi cakkavattiyeva , imāni pana satta ratanānipi pātubhavantīti ayamettha attho .
Yatheva hi so puññasambhāro rañño janakahetu , evaṃ ratanānampi pariyāyena upanissayahetūti yuttamevetaṃ ‘‘ rañño , bhikkhave , cakkavattissa pātubhāvā sattannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo hotī ’’ ti .
Idāni
P3.154 tesaṃ ratanānaṃ sarūpavasena dassanatthaṃ katamesaṃ sattannaṃ cakkaratanassātiādimāha .Tattha cakkaratanassātiādīsu ayaṃ saṅkhepādhippāyo – dvisahassadīpaparivārānaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ sirivibhavaṃ gahetvā dātuṃ samatthassa cakkaratanassa pātubhāvo hoti , tathā purebhattameva sāgarapariyantaṃ pathaviṃ anupariyāyanasamatthassa vehāsaṅgamassa hatthiratanassa , tādisasseva assaratanassa , caturaṅgasamannāgatepi andhakāre yojanappamāṇaṃ andhakāraṃ vidhamitvā ālokadassanasamatthassa maṇiratanassa , chabbidhaṃ dosaṃ vivajjetvā manāpacārino itthiratanassa , yojanappamāṇe padese antopathavigatānaṃ nidhīnaṃ dassanasamatthassa gahapatiratanassa , aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā sakalarajjānusāsanasamatthassa jeṭṭhaputtasaṅkhātassa pariṇāyakaratanassa ca pātubhāvo hotīti
V3.191 .Ayamettha saṅkhepo .
Vitthārato pana tesaṃ cakkaratanādīnaṃ pātubhāvavidhānaṃ mahāsudassanādīsu suttesu āgatameva .
Atthopissa tesaṃ vaṇṇanāya saṃvaṇṇitoyeva .
Satisambojjhaṅgaratanassātiādīsu
M3.192 sarikkhakatā evaṃ veditabbā – yatheva hi cakkavattino cakkaratanaṃ sabbaratanānaṃ purecaraṃ , evaṃ satisambojjhaṅgaratanaṃ sabbesaṃ catubhūmakadhammānaṃ purecaranti , purecaraṇaṭṭhena cakkavattirañño cakkaratanasadisaṃ hoti .Cakkavattino ca ratanesu mahākāyūpapannaṃ accuggataṃ vipulaṃ mahantaṃ hatthiratanaṃ , idampi dhammavicayasambojjhaṅgaratanaṃ mahantaṃ dhammakāyūpapannaṃ accuggataṃ vipulaṃ mahantanti hatthiratanasadisaṃ hoti .
Cakkavattino assaratanaṃ sīghaṃ lahu javaṃ , idampi vīriyasambojjhaṅgaratanaṃ sīghaṃ lahu javanti imāya sīghalahujavatāya assaratanasadisaṃ hoti .
Cakkavattino maṇiratanaṃ andhakāraṃ vidhamati , ālokaṃ dasseti , idampi pītisambojjhaṅgaratanaṃ tāya ekantakusalattā kilesandhakāraṃ vidhamati , sahajātapaccayādivasena ñāṇālokaṃ dassetīti iminā andhakāravidhamanaālokadassanabhāvena maṇiratanasadisaṃ hoti .
Cakkavattino itthiratanaṃ kāyacittadarathaṃ
P3.155 paṭipassambheti , pariḷāhaṃ vūpasameti .Idampi passaddhisambojjhaṅgaratanaṃ kāyacittadarathaṃ paṭipassambheti , pariḷāhaṃ vūpasametīti itthiratanasadisaṃ hoti .
Cakkavattino gahapatiratanaṃ icchiticchitakkhaṇe dhanadānena vikkhepaṃ pacchinditvā cittaṃ ekaggaṃ karoti , idampi samādhisambojjhaṅgaratanaṃ yathicchitādivasena appanaṃ sampādeti , vikkhepaṃ pacchinditvā cittaṃ ekaggaṃ karotīti gahapatiratanasadisaṃ hoti .
Cakkavattino ca pariṇāyakaratanaṃ sabbatthakiccasampādanena appossukkataṃ karoti .
Idampi upekkhāsambojjhaṅgaratanaṃ cittuppādaṃ līnuddhaccato mocetvā payogamajjhatte ṭhapayamānaṃ appossukkataṃ karotīti pariṇāyakaratanasadisaṃ hoti .
Iti imasmiṃ sutte catubhūmako sabbasaṅgāhikadhammaparicchedo kathitoti veditabbo .