1. Ambapālisuttavaṇṇanā
367. Satipaṭṭhānasaṃyuttassa
V3.211P3.177M3.213 paṭhame ambapālivaneti ambapāliyā nāma rūpūpajīviniyā ropite ambavane .Taṃ kira tassā uyyānaṃ ahosi .
Sā satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannacittā tattha vihāraṃ kāretvā tathāgatassa niyyātesi .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Ekāyanvāyan ti ekāyano ayaṃ .
Tattha ekāyanoti ekamaggo .
Maggassa hi –
‘‘ Maggo pantho patho pajjo , añjasaṃ vaṭumāyanaṃ ;
Nāvā uttarasetū ca , kullo ca bhisi saṅkamo ’’ ti .( cūḷani . pārāyanatthutigāthāniddeso 101)–
Bahūni nāmāni .
Svāyaṃ idha ayananāmena vutto .
Tasmā ekāyanvāyaṃ , bhikkhave , maggoti ettha ekamaggo .
Ayaṃ , bhikkhave , maggo , na dvedhāpathabhūtoti evamattho daṭṭhabbo .
Maggoti kenaṭṭhena maggo ?
Nibbānagamanaṭṭhena , nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena ca .
Sattānaṃ visuddhiyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkilesehi saṃkiliṭṭhacittānaṃ sattānaṃ visuddhatthāya .
Sokaparidevānaṃ samatikkamāyāti sokassa ca paridevassa ca samatikkamāya , pahānāyāti attho .
Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya , nirodhāyāti attho .
Ñāyassa adhigamāyāti ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , tassa adhigamāya pattiyāti vuttaṃ
V3.212 hoti .Ayañhi pubbabhāge lokiyo satipaṭṭhānamaggo bhāvito lokuttaramaggassa adhigamāya saṃvattati
P3.178 .Tenāha ‘‘ ñāyassa adhigamāyā ’’ ti .
Nibbānassa sacchikiriyāyāti taṇhāvānavirahitattā nibbānanti laddhanāmassa amatassa sacchikiriyāya , attapaccakkhāyāti vuttaṃ hoti .
Ayañhi maggo bhāvito anupubbena nibbānasacchikiriyaṃ sādheti .
Tenāha ‘‘ nibbānassa sacchikiriyāyā ’’ ti .
Evaṃ
M3.214 bhagavatā sattahi padehi ekāyanamaggassa vaṇṇo bhāsito , so kasmāti ce ?Bhikkhūnaṃ ussāhajananatthaṃ .
Vaṇṇabhāsanañhi sutvā te bhikkhū –
‘‘ ayaṃ kira maggo hadayasantāpabhūtaṃ sokaṃ , vācāvippalāpabhūtaṃ paridevaṃ , kāyikaasātabhūtaṃ dukkhaṃ , cetasikaasātabhūtaṃ domanassanti cattāro upaddave harati .
Visuddhiṃ , ñāyaṃ , nibbānanti tayo visese āvahatī ’’ ti ussāhajātā imaṃ desanaṃ uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ , dhāretabbaṃ , imañca maggaṃ bhāvetabbaṃ maññissanti .
Iti tesaṃ bhikkhūnaṃ ussāhajananatthaṃ vaṇṇaṃ abhāsi kambalavāṇijādayo kambalādīnaṃ vaṇṇaṃ viya .
Yadidan ti nipāto , ye imeti ayamassa attho .
Cattāroti gaṇanaparicchedo .
Tena ‘‘ na tato heṭṭhā , na uddhan ’’ ti satipaṭṭhānaparicchedaṃ dīpeti .
Satipaṭṭhānāti tayo satipaṭṭhānā satigocaropi , tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatāpi , satipi .
‘‘ Catunnaṃ , bhikkhave , satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmi taṃ suṇātha .
Ko ca , bhikkhave , kāyassa samudayo ?
Āharasamudayā kāyasamudayo ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .5.408) hi satigocaro satipaṭṭhānanti vutto .
Tathā ‘‘ kāyo upaṭṭhānaṃ , no sati , sati upaṭṭhānañceva sati cā ’’ tiādīsupi ( paṭi . ma .2.35).
Tassa attho – patiṭṭhāti asminti paṭṭhānaṃ .
Kā patiṭṭhāti ?
Sati .
Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ .
Padhānaṃ ṭhānanti vā paṭṭhānaṃ .
Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ hatthiṭṭhānaassaṭṭhānādīni viya .
‘‘ Tayo satipaṭṭhānā , yadariyo sevati , yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī ’’ ti ( ma . ni .3.311) ettha tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā satipaṭṭhānanti vuttā .
Tassattho – paṭṭhapetabbato
P3.179 paṭṭhānaṃ , pavattayitabbatoti attho .Kena paṭṭhapetabboti ?
Satiyā .
Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānanti .
‘‘ Cattāro
V3.213 satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrentī ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.147; saṃ . ni .5.989) pana satiyeva satipaṭṭhānanti vuttā .Tassattho – patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ , upaṭṭhāti okkanditvā pakkhanditvā pavattatīti attho .
Satiyeva
M3.215 paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ .Atha vā saraṇaṭṭhena sati , upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ , iti sati ca sā paṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṃ .
Idamidha adhippetaṃ .
Yadi evaṃ kasmā ‘‘ satipaṭṭhānā ’’ ti bahuvacanaṃ katanti ?
Satīnaṃ bahuttā .
Ārammaṇabhedena hi bahukā satiyo .
Atha ‘‘ maggo ’’ ti kasmā ekavacananti ?
Magganaṭṭhena ekattā .
Catassopi hi etā satiyo magganaṭṭhena ekattaṃ gacchanti .
Vutañhetaṃ ‘‘ maggoti kenaṭṭhena maggo ?
Nibbānamagganaṭṭhena , nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena cā ’’ ti .
Catassopi cetā aparabhāge kāyādīsu ārammaṇesu kiccaṃ sādhayamānā nibbānaṃ gacchanti , ādito paṭṭhāya ca nibbānatthikehi maggiyantīti tasmā catassopi eko maggoti vuttā .
Evañca sati vacanānusandhinā sānusandhikāva desanā hoti .
Katame cattāroti kathetukamyatāpucchā .
Kāyeti rūpakāye .
Kāyānupassīti kāyaṃ anupassanasīlo , kāyaṃ vā anupassamāno .
Ayañhi bhikkhu imaṃ kāyaṃ aniccānupassanādīnaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ vasena aniccato anupassati , no niccato , dukkhato anupassati , no sukhato , anattato anupassati , no attato , nibbindati , no nandati , virajjati , no rajjati , nirodheti , no samudeti , paṭinissajjati , no ādiyati .
So taṃ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati , dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ pajahati
P3.180 , anattato anupassanto attasaññaṃ pajahati , nibbindanto nandiṃ pajahati , virajjanto rāgaṃ pajahati , nirodhento samudayaṃ pajahati , paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti veditabbo .Viharatīti irīyati .
Ātāpīti tīsu bhavesu kilese ātapatīti ātāpo , vīriyassetaṃ nāmaṃ .
Ātāpo assa atthīti ātāpī .
Sampajānoti sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato .
Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato .
Ayaṃ pana yasmā satiyā ārammaṇaṃ pariggahetvā paññāya anupassati .
Na hi sativirahitassa anupassanā nāma
V3.214 atthi , tenevāha ‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).Tasmā ettha ‘‘ kāye kāyānupassī viharatī ’’ ti ettāvatā kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ vuttaṃ hoti .
Atha vā yasmā anātāpino
M3.216 antosaṅkhepo antarāyakaro hoti , asampajāno upāyapariggahe anupāyaparivajjane ca sammuyhati , muṭṭhassati upāyāpariccāge anupāyāpariggahe ca asamattho hoti , tenassa taṃ kammaṭṭhānaṃ na sampajjati .Tasmā yesaṃ dhammānaṃ ānubhāvena taṃ sampajjati , tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘ ātāpī sampajāno satimā ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Iti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ sampayogaṅgañjassa dassetvā idāni pahānaṅgaṃ dassetuṃ vineyya loke abhijjhādomanassan ti vuttaṃ .
Tattha vineyyāti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā .
Loketi tasmiṃyeva kāye .
Kāyo hi idha lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti adhippeto .
Yasmā panassa na kāyamatteyeva abhijjhādomanassaṃ pahīyati , vedanādīsupi pahīyati eva .
Tasmā ‘‘ pañcapi upādānakkhandhā loko ’’ ti vibhaṅge ( vibha .362) vuttaṃ .
Lokasaṅkhātattā vā tesaṃ dhammānaṃ atthuddhāranayenetaṃ vuttaṃ .
Yaṃ panāha ‘‘ tattha katamo loko , sveva kāyo loko ’’ ti , ayamevettha attho .
Tasmiṃ loke abhijjhādomanassaṃ vineyyāti evaṃ sambandho daṭṭhabbo .
Vedanāsūti ettha tisso vedanā , tā ca lokiyā eva , cittampi lokiyaṃ , tathā dhammā .
Yathā pana vedanā
P3.181 anupassitabbā , tathā anupassanto esa vedanānupassīti veditabbo .Esa nayo cittadhammesu .
Kathañca vedanā anupassitabbāti ?
Sukhā tāva vedanā dukkhato , dukkhā sallato , adukkhamasukhā aniccato .
Yathāha –
‘‘ Yo sukhaṃ dukkhato adda , dukkhamaddakkhi sallato ;
Adukkhamasukhaṃ santaṃ , addakkhi naṃ aniccato ;
Sa ve sammaddaso bhikkhu , upasanto carissatī ’’ ti .
Sabbā eva cetā dukkhātipi anupassitabbā .
Vuttañhetaṃ ‘‘ yaṃkiñci vedayitaṃ , sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .4.259).
Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā , yathāha
V3.215M3.217 –‘‘ sukhā kho , āvuso visākha , vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā ’’ ti ( ma . ni .1.465) sabbaṃ vitthāretabbaṃ .
Apica aniccādisattaanupassanāvasenapi anupassitabbā .
Cittadhammesupi cittaṃ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyādinānattabhedānaṃ aniccādianupassanānaṃ sarāgādīnañca bhedānaṃ vasena anupassitabbaṃ .
Dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṃ suññatadhammassa aniccādisattaanupassanānaṃ ‘‘ santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandan ’’ tiādīnañca pabhedānaṃ vasena anupassitabbā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana dīghamajjhimaṭṭhakathāsu ( dī . ni . aṭṭha .2.373 ādayo ; ma . ni . aṭṭha .1.105 ādayo ) satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo .