4. Ekabījīsuttavaṇṇanā
494. Catutthe tato mudutarehīti vipassanato nissakkaṃ veditabbaṃ .
Samattāni hi pañcindriyāni arahattamaggassa vipassanindriyāni nāma honti , tato mudutarāni
M3.270 antarāparinibbāyissaP3.238 vipassanindriyāni , tato mudutarāni upahaccaparinibbāyissa , tato mudutarāni asaṅkhāraparinibbāyissa , tato mudutarāni sasaṅkhāraparinibbāyissa , tato mudutarāni uddhaṃsotaakaniṭṭhagāmissa vipassanindriyāni nāma .Idhāpi purimanayeneva arahattamagge ṭhatvā pañca nissakkāni nīharitabbāni .
Yathā pana purimanaye sakadāgāmimagge ṭhatvā tīṇi nissakkāni , evamidha pañca nīharitabbāni .
Sakadāgāmimaggassa hi vipassanindriyehi mudutarāni sotāpattimaggassa vipassanindriyāni , sotāpattimaggassa ca tehi vipassanindriyehi mudutarāni ekabījiādīnaṃ maggassa vipassanindriyāni .
Ettha ca ekabījītiādīsu yo sotāpanno hutvā ekameva attabhāvaṃ janetvā arahattaṃ pāpuṇāti , ayaṃ ekabījī nāma .
Yathāha ‘‘ katamo ca puggalo ekabījī , idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo , so ekaññeva mānusakaṃ bhavaṃ sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti .
Ayaṃ vuccati puggalo ekabījī ’’ ti ( pu . pa .33).
Yo pana dve tayo bhave saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti , ayaṃ kolaṃkolo nāma .
Yathāha ‘‘ katamo ca puggalo kolaṃkolo .
Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo , so dve vā tīṇi vā kulāni
V3.267 sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti .Ayaṃ vuccati puggalo kolaṃkolo ’’ ti ( pu . pa .32).
Tattha kulānīti bhavā veditabbā .
‘‘ Dve vā tīṇi vā ’’ ti idaṃ desanāmattameva , yāva chaṭṭhabhavā saṃsaranto pana kolaṃkolova hoti .
Yassa sattakkhattuṃ paramā upapatti , aṭṭhamaṃ bhavaṃ nādiyati , ayaṃ sattakkhattuparamo nāma .
Yathāha ‘‘ katamo ca puggalo sattakkhattuparamo .
Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo , so sattakkhattuṃ deve ca manusse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti , ayaṃ vuccati puggalo sattakkhattuparamo ’’ ti ( pu . pa .31).
Bhagavatā
M3.271 gahitanāmavaseneva cetāni tesaṃ nāmāni .‘‘ Ettakañhi ṭhānaṃ gato ekabījī nāma hoti , ettakaṃ kolaṃkolo , ettakaṃ sattakkhattuparamo ’’ ti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ .
Niyamato pana ‘‘ ayaṃ ekabījī , ayaṃ kolaṃkolo , ayaṃ sattakkhattuparamo ’’ ti natthi .
Ko pana nesaṃ etaṃ pabhedaṃ niyametīti ?
Keci pana therā ‘‘ pubbahetu niyametī ’’ ti vadanti , keci ‘‘ paṭhamamaggo ’’, keci ‘‘ uparima tayo maggā ’’, keci ‘‘ tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā ’’ ti .
Tattha ‘‘ pubbahetu niyametī ’’ ti vāde paṭhamamaggassa upanissayo
P3.239 kato nāma hoti , upari tayo maggā anupanissayā uppannāti vacanaṃ āpajjati .‘‘ Paṭhamamaggo niyametī ’’ ti vāde upari tiṇṇaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati .
‘‘ Upari tayo maggā niyamentī ’’ ti vāde paṭhamamagge anuppanneva upari tayo maggā uppannāti āpajjati .
‘‘ Tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā niyametī ’’ ti vādo pana yujjati .
Sace hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā balavatī hoti , ekabījī nāma hoti , tato mandatarāya kolaṃkolo , tato mandatarāya sattakkhattuparamoti .
Ekacco hi sotāpanno vaṭṭajjhāsayo hoti vaṭṭābhirato punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva vicarati sandissati .
Anāthapiṇḍiko seṭṭhi , visākhā upāsikā , cūḷarathamahārathā devaputtā , anekavaṇṇo devaputto , sakko devarājā , nāgadatto devaputtoti ime hi ettakā janā vaṭṭajjhāsayā vaṭṭābhiratā ādito paṭṭhāya cha devaloke sodhetvā akaniṭṭhe ṭhatvā parinibbāyissanti
V3.268 , ime idha na gahitā .Na kevalañcime , yopi manussesuyeva sattakkhattuṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti , yopi devaloke nibbatto devesuyeva sattakkhattuṃ aparāparaṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti , imepi idha na gahitā .
Kālena deve , kālena manusse saṃsaritvā pana arahattaṃ pāpuṇantova idha gahito .
Tasmā sattakkhattuparamoti idaṃ idhaṭṭhakavokiṇṇasukkhavipassakassa nāmaṃ kathitanti veditabbaṃ .
Dhammānusārī saddhānusārīti ettha pana imasmiṃ sāsane lokuttaradhammaṃ nibbattentassa dve dhurāni , dve sīsāni , dve abhinivesā – saddhādhuraṃ , paññādhuraṃ
M3.272 , saddhāsīsaṃ , paññāsīsaṃ , saddhābhiniveso , paññābhinivesoti .Tattha yo bhikkhu ‘‘ sace saddhāya sakkā nibbattetuṃ , nibbattessāmi lokuttaramaggan ’’ ti saddhaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti , so maggakkhaṇe saddhānusārī nāma hoti .
Phalakkhaṇe pana saddhāvimutto nāma hutvā ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti tividho hoti .
Tattha
P3.240 ekeko dukkhāpaṭipadādivasena catubbidhabhāvaṃ āpajjatīti saddhādhurena dvādasa janā honti .Yo pana ‘‘ sace paññāya sakkā nibbattetuṃ , nibbattessāmi lokuttaramaggan ’’ ti paññaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti , so maggakkhaṇe dhammānusārī nāma hoti .
Phalakkhaṇe pana paññāvimutto nāma hutvā ekabījiādibhedena dvādasabhedova hoti .
Evaṃ dve maggaṭṭhā phalakkhaṇe catuvīsati sotāpannā hontīti .
Tipiṭakatissatthero kira ‘‘ tīṇi piṭakāni sodhessāmī ’’ ti paratīraṃ gato .
Taṃ eko kuṭumbiko catūhi paccayehi upaṭṭhāsi , thero āgamanakāle ‘‘ gacchāmi upāsakā ’’ ti āha .
‘‘ Kahaṃ bhante ’’ ti ?
‘‘ Amhākaṃ ācariyupajjhāyānaṃ santikan ’’ ti .
‘‘ Na sakkā , bhante , mayā gantuṃ , bhaddantaṃ pana nissāya mayā sāsanassa guṇo ñāto , tumhākaṃ parammukhā kīdisaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamāmī ’’ ti ?
Atha naṃ thero āha –
‘‘ yo bhikkhu catuvīsati sotāpanne dvādasa sakadāgāmī aṭṭhacattālīsa anāgāmī dvādasa arahante dassetvā dhammakathaṃ kathetuṃ sakkoti , evarūpaṃ bhikkhuṃ upaṭṭhātuṃ vaṭṭatī ’’ ti .
Imasmiṃ sutte vipassanā kathitāti .