6. Sākacchavaggo

1. Āhārasuttavaṇṇanā

232. ChaṭṭhavaggassaV3.192M3.193 paṭhame ayamāhāro anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa uppādāyātiādīsu ayaṃ purimanayato viseso .

Na kevalañhi satisambojjhaṅgādīnaṃ ete vuttappakārāva uppādāya , uppannānaṃ vā bhāvanāya pāripūriyā paccayā honti , aññepi pana evaṃ veditabbā .

Aparepi hi cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti satisampajaññaṃ muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā upaṭṭhitassatipuggalasevanatā tadadhimuttatāti .

Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena , bhattanikkhittakākasadise muṭṭhassatipuggale parivajjanena , tissadattattheraabhayattherādisadise upaṭṭhitassatipuggale sevanena , ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatāyaP3.156 ca satisambojjhaṅgo uppajjati .

Evaṃ catūhi kāraṇehi uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti .

Satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paripucchakatā vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā duppaññapuggalaparivajjanā paññavantapuggalasevanā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā tadadhimuttatāti .

Tattha paripucchakatāti khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgasamathavipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā .

Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ .

Yadā hissa kesanakhalomāni dīghāni honti , sarīraṃ vā ussannadosañceva sedamalamakkhitañca , tadā ajjhattikavatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ .

Yadā pana cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti , senāsanaṃ vā uklāpaṃ , tadā bāhiravatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ .

Tasmā kesādichedanena uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi sarīrasallahukabhāvakaraṇena ucchādananahāpanena ca ajjhattikavatthu visadaṃ kātabbaṃ .

Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi bāhiravatthu visadaṃ kātabbaṃ .

Etasmiñhi ajjhattikabāhire vatthumhi avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi avisadaṃ aparisuddhaṃ hoti aparisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāsoV3.193M3.194 viya .

Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya .

Tena vuttaṃ –

‘‘ vatthuvisadakiriyā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattatī ’’ ti .

Indriyasamattapaṭipādanā nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ .

Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti , itarāni mandāni , tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ , satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ , samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ , paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkotiP3.157 .

Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā , yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ , tathā amanasikaraṇena hāpetabbaṃ .

Vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ .

Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti , atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti , na itarāni itarakiccabhedaṃ .

Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ .

Tatthāpi soṇattherassa vatthu dassetabbaṃ .

Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā .

Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti .

Balavasaddho hi mandapañño mudhappasanno hoti , avatthusmiṃ pasīdati .

Balavapañño pana mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati , bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti .

Cittuppādamatteneva kusalaṃ hotīti atidhāvitvā dānādīni akaronto niraye uppajjati .

Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati .

Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati .

Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati .

Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati , vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati .

Tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ .

Ubhayasamatāya hi appanā hoti .

Api ca samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati .

Evaṃ saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati .

Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati .

Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti .

Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati .

Evañhi so lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpuṇāti .

UbhinnaṃM3.195 pana samatāyapi appanā hotiyeva .

Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati .

Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātatoV3.194 , kosajjapakkhikena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati .

Tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu , sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā .

Tenāha ‘‘ sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā .

Kiṃ kāraṇā ?

Cittañhi satipaṭisaraṇaṃ , ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati , na vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī ’’ ti .

DuppaññapuggalaparivajjanāP3.158 nāma khandhādibhede anogāḷhapaññānaṃ dummedhapuggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ .

Paññavantapuggalasevanā nāma samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā .

Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā .

Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu dhammavicayasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatā .

Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti .

Ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – apāyabhayapaccavekkhaṇatā , ānisaṃsadassāvitā , gamanavīthipaccavekkhaṇatā , piṇḍapātāpacāyanatā , dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā , satthumahattapaccavekkhaṇatā , jātimahattapaccavekkhaṇatā , sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā , kusītapuggalaparivajjanatā , āraddhavīriyapuggalasevanatā , tadadhimuttatāti .

Tattha ‘‘ nirayesu pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāya mahādukkhaṃ anubhavanakālepi , tiracchānayoniyaṃ jālakhipanakumīnādīhi gahitakālepi , pājanakaṇṭakādippahāratunnassa pana sakaṭavahanādikālepi , pettivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṃ buddhantarampi khuppipāsāhi āturībhūtakālepi , kālakañcikaasuresu saṭṭhihatthaasītihatthappamāṇena aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā vīriyasambojjhaṅgaṃ uppādetuṃ .

Ayameva te bhikkhu kālo ’’ ti evaṃ apāyabhayaṃ paccavekkhantassāpi vīriyasambojjhaṅgo uppajjati .

‘‘ Na sakkā kusītena navalokuttaradhammaṃ laddhuṃ , āraddhavīriyenevaP3.159 sakkā ayamānisaṃso vīriyassā ’’ ti evaṃ ānisaṃsadassāvinopi uppajjati .

‘‘ Sabbabuddha-paccekabuddha-mahāsāvakehevaM3.196 gatamaggoV3.195 te gantabbo .

So ca na sakkā kusītena gantun ’’ ti evaṃ gamanavīthiṃ paccavekkhantassāpi uppajjati .

‘‘ Ye taṃ piṇḍapātādīhi upaṭṭhahanti , ime te manussā neva ñātakā , na dāsakammakarā , nāpi ‘ taṃ nissāya jīvissāmā ’ ti te paṇītāni piṇḍapātādīni denti .

Atha kho attano kārānaṃ mahapphalataṃ paccāsīsamānā denti .

Satthārāpi ‘‘ ayaṃ ime paccaye paribhuñjitvā kāyadaḷhibahulo sukhaṃ viharissatī ’’ ti na evaṃ sampassatā tuyhaṃ paccayā anuññātā , atha kho ‘‘ ayaṃ ime paribhuñjamānova samaṇadhammaṃ katvā vaṭṭadukkhato muccissatī ’ ti te paccayā anuññātā , so dāni tvaṃ kusīto viharanto na taṃ piṇḍaṃ apacāyissasi , āraddhavīriyasseva hi piṇḍapātāpacāyanaṃ nāma hotī ’’ ti evaṃ piṇḍapātāpacāyanaṃ paccavekkhantassāpi uppajjati mahāmittattherassa viya .

Thero kira kassakaleṇe nāma paṭivasati .

Tasseva gocaragāme ekā mahāupāsikā theraṃ puttaṃ katvā paṭijaggati .

Sā ekadivasaṃ araññaṃ gacchantī dhītaraṃ āha –

‘‘ amma , asukasmiṃ ṭhāne purāṇataṇḍulā , asukasmiṃ khīraṃ , asukasmiṃ sappi , asukasmiṃ phāṇitaṃ , tava bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṃ pacitvā khīrasappiphāṇitehi saddhiṃ dehi , tvañca bhuñjeyyāsi , ahaṃ pana hiyyo pakkaṃ pārivāsikabhattaṃ kañjiyena bhuttāmhī ’’ ti .

‘‘ Divā kiṃ bhuñjissasi , ammā ’’ ti ?

‘‘ Sākapaṇṇaṃ pakkhipitvā kaṇataṇḍulehi ambilayāguṃ pacitvā ṭhapehi , ammā ’’ ti .

Thero cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharantova taṃ saddaṃ sutvā attānaṃ ovadi ‘‘ mahāupāsikā kira kañjiyena pārivāsikabhattaṃ bhuñjitvā divāpi kaṇapaṇṇambilayāguṃ bhuñjissati , tuyhaṃ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni ācikkhati , taṃ nissāya kho panesā neva khettaṃ na vatthuṃ na bhattaṃ na vatthaṃ paccāsīsati , tisso pana sampattiyo patthayamānā deti , tvaṃ etissā tā sampattiyo dātuṃ sakkhissasiP3.160 , na sakkhissasīti , ayaṃ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena samohena na sakkā gaṇhitun ’’ ti pattaṃ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṃ muñcitvā nivattitvā kassakaleṇameva gantvā pattaṃ heṭṭhāmañce , cīvaraṃ cīvaravaṃse ṭhapetvā ‘‘ arahattaṃM3.197 apāpuṇitvā na nikkhamissāmī ’’ ti vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā nisīdiV3.196 .

Dīgharattaṃ appamatto hutvā nivutthabhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṃ patvā vikasamānamiva padumaṃ mahākhīṇāsavo sitaṃ karontova nikkhami .

Leṇadvāre rukkhamhi adhivatthā devatā –

‘‘ Namo te purisājañña , namo te purisuttama ;

Yassa te āsavā khīṇā , dakkhiṇeyyosi mārisā ’’ ti .

–

Udānaṃ udānetvā ‘‘ bhante , piṇḍāya paviṭṭhānaṃ tumhādisānaṃ arahantānaṃ bhikkhaṃ datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī ’’ ti āha .

Thero uṭṭhahitvā dvāraṃ vivaritvā kālaṃ olokento ‘‘ pātoyevā ’’ ti ñatvā pattacīvaraṃ ādāya gāmaṃ pāvisi .

Dārikāpi bhattaṃ sampādetvā ‘‘ idāni me bhātā āgamissati , idāni āgamissatī ’’ ti dvāraṃ olokayamānā nisīdi .

Sā there gharadvāraṃ sampatte pattaṃ gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe ṭhapesi .

Thero ‘‘ sukhaṃ hotū ’’ ti anumodanaṃ katvā pakkāmi .

Sāpi taṃ olokayamānāva aṭṭhāsi .

Therassa hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi , vippasannāni indriyāni , mukhaṃ bandhanā muttatālapakkaṃ viya ativiya virocittha .

Mahāupāsikā araññato āgantvā ‘‘ kiṃ , amma , bhātiko te āgato ’’ ti pucchi .

Sā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi .

Upāsikā ‘‘ ajja me puttassa pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pattan ’’ ti ñatvā ‘‘ abhiramati te , amma , bhātā buddhasāsane , na ukkaṇṭhatī ’’ ti āha .

‘‘ Mahantaṃ kho panetaṃ satthudāyajjaṃ , yadidaṃ satta ariyadhanāni nāma , taṃ na sakkā kusītena gahetuṃ .

Yathā hi vippaṭipannaṃ puttaṃ mātāpitaro ‘ ayaṃ amhākaṃ aputto ’ ti paribāhiraṃ karonti , so tesaṃ accayena dāyajjaṃ na labhati , evaṃ kusītopi idaṃ ariyadhanadāyajjaṃ na labhatiP3.161 , āraddhavīriyova labhatī ’’ ti dāyajjamahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati .

‘‘ MahāM3.198 kho pana te satthā , satthuno hi te mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇakālepi abhinikkhamanepiV3.197 abhisambodhiyampi dhammacakkappavattana-yamakapāṭihāriya-devorohana-āyusaṅkhāravossajjanesupi parinibbānakālepi dasasahassilokadhātu akampittha .

Yuttaṃ nu kho te evarūpassa satthu sāsane pabbajitvā kusītena bhavitun ’’ ti evaṃ satthumahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati .

‘‘ Jātiyāpi tvaṃ idāni na lāmakajātiko , asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā āgataukkākarājavaṃse jātosi , suddhodanamahārājassa ca mahāmāyādeviyā ca nattā , rāhulabhaddassa kaniṭṭho , tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na yuttaṃ kusītena viharitun ’’ ti evaṃ jātimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati .

‘‘ Sāriputtamoggallānā ceva asīti mahāsāvakā ca vīriyeneva lokuttaradhammaṃ paṭivijjhiṃsu .

Tvaṃ pana etesaṃ sabrahmacārīnaṃ maggaṃ paṭipajjasi , na paṭipajjasī ’’ ti evaṃ sabrahmacārimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati .

Kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise vissaṭṭhakāyikacetasikavīriye kusītapuggale parivajjentassāpi , āraddhavīriye pahitatte puggale sevantassāpi ṭhānanisajjādīsu vīriyuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati .

Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti .

Ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – buddhānussati dhammo , saṅgho , sīlaṃ , cāgo , devatānussati , upasamānussati , lūkhapuggalaparivajjanatā , siniddhapuggalasevanatā , pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā , tadadhimuttatāti .

Buddhaguṇe anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjati , dhammasaṅghaguṇe anussarantassāpi , dīgharattaṃ akhaṇḍaṃ katvā rakkhitaṃ catupārisuddhisīlaṃ paccavekkhantassāpi , gihino dasasīlapañcasīlāniP3.162 paccavekkhantassāpi , dubbhikkhabhayādīsu paṇītaṃ bhojanaṃ sabrahmacārīnaṃ datvā ‘‘ evaṃ nāma adamhā ’’ ti cāgaṃ paccavekkhantassāpi , gihinopi evarūpe kāle sīlavantānaṃ dinnadānaṃ paccavekkhantassāpi , yehiV3.198 guṇehi samannāgatā devattaṃ pattā , tathārūpānaṃ attani atthitaṃ paccavekkhantassāpi , samāpattiyā vikkhambhitā kilesā saṭṭhipi sattatipi vassāniM3.199 na samudācarantīti paccavekkhantassāpi , cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve buddhādīsu pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭharajasadise lūkhapuggale parivajjentassāpi , buddhādīsu pasādabahule muducitte siniddhapuggale sevantassāpi , ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīye suttante paccavekkhantassāpi , ṭhānanisajjādīsu pītiuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati .

Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti .

Satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paṇītabhojanasevanatā , utusukhasevanatā , iriyāpathasukhasevanatā , majjhattapayogatā , sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā , passaddhakāya-puggalasevanatā , tadadhimuttatāti .

Paṇītañhi siniddhaṃ bhojanaṃ bhuñjantassāpi , sītuṇhesu utūsu ṭhānādīsu ca iriyāpathesu sappāyaṃ utuñca iriyāpathañca sevantassāpi passaddhi uppajjati .

Yo pana mahāpurisajātiko sabbautuiriyāpathakkhamova hoti , na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Yassa sabhāgavisabhāgatā atthi , tasseva visabhāge utuiriyāpathe vajjetvā sabhāge sevantassa uppajjati .

Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca kammassakatapaccavekkhaṇā .

Iminā majjhattapayogena uppajjati .

Yo leḍḍudaṇḍādīhi paraṃ viheṭhayamānova vicarati , evarūpaṃ sāraddhakāyapuggalaṃ parivajjentassāpi , saṃyatapādapāṇiṃ passaddhakāyaṃ puggalaṃ sevantassāpi , ṭhānanisajjādīsu passaddhiuppādanatthāya ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati .

Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti .

Dasa dhammāP3.163 samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – vatthuvisadakiriyatā , indriyasamattapaṭipādanatā , nimittakusalatā , samaye cittassa paggaṇhanatā , samaye cittassa niggaṇhanatā , samaye sampahaṃsanatā , samaye ajjhupekkhanatā , asamāhitapuggalaparivajjanatā , samāhitapuggalasevanatā , tadadhimuttatāti .

Tattha vatthuvisadakiriyatā ca indriyasamattapaṭipādanatā ca vuttanayeneva veditabbā .

NimittakusalatāV3.199M3.200 nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā .

Samaye cittassa paggaṇhanatāti yasmiṃ samaye atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti , tasmiṃ samaye dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa paggaṇhanaṃ .

Samaye cittassa niggaṇhanatāti yasmiṃ samaye accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti , tasmiṃ samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggaṇhanaṃ .

Samaye sampahaṃsanatāti yasmiṃ samaye cittaṃ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānaṃ vigamena vā nirassādaṃ hoti , tasmiṃ samaye aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti .

Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri , apāyadukkhaṃ pañcamaṃ , atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti .

Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṃ janeti , ayaṃ vuccati ‘‘ samaye sampahaṃsanatā ’’ ti .

Samaye ajjhupekkhanatā nāma yasmiṃ samaye sammāpaṭipattiṃ āgamma alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti , tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati sārathiP3.164 viya samappavattesu assesu .

Ayaṃ vuccati ‘‘ samaye ajjhupekkhanatā ’’ ti .

Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma upacāraṃ vā appanaṃ vā appattānaṃ vikkhittacittānaṃ puggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ .

Samāhitapuggalasevanatā nāma upacārena vā appanāya vā samāhitacittānaṃ sevanā bhajanā payirupāsanā .

Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu samādhiuppādanatthameva ninnapoṇapabbhāracittatā .

Evañhi paṭipajjato esa uppajjati .

Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti .

Pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – sattamajjhattatā , saṅkhāramajjhattatā , sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā , sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā , tadadhimuttatāti .

Tattha dvīhākārehi sattamajjhattataṃ samuṭṭhāpeti –

‘‘ tvaṃ attanova kammena āgantvā attanova kammena gamissasi , esopi attano kammena āgantvā attanova kammena gamissati , tvaṃ kaṃ kelāyasī ’’ ti evaṃ kammassakatapaccavekkhaṇena ca –

‘‘ paramatthato sattoyeva natthi , so tvaṃ kaṃ kelāyasī ’’ ti evaṃ nissattapaccavekkhaṇena ca .

Dvīhevākārehi saṅkhāramajjhattataṃ samuṭṭhāpeti –

‘‘ idaṃM3.201 cīvaraṃ anupubbena vaṇṇavikāratañceva jiṇṇabhāvañca upagantvā pādapuñchanacoḷakaṃ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṃ bhavissati , sace panassa sāmiko bhaveyyaV3.200 , nāyaṃ evaṃ vinassituṃ dadeyyā ’’ ti evaṃ assāmikabhāvapaccavekkhaṇena ca ,‘‘ anaddhaniyaṃ idaṃ tāvakālikan ’’ ti evaṃ tāvakālikabhāvapaccavekkhaṇena ca .

Yathā ca cīvare , evaṃ pattādīsupi yojanā kātabbā .

Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatāti ettha yo puggalo gihi vā attano puttadhītādike , pabbajito vā attano antevāsikasamānupajjhāyakādike mamāyati , sahatthāva nesaṃ kesacchedana-sūcikamma-cīvaradhovana-rajana-pattapacanādīni karoti , muhuttampi apassanto ‘‘ asuko sāmaṇero kuhiṃ , asuko daharo kuhin ’’ ti bhantamigo viya itoP3.165 cito ca āloketi , aññena kesacchedanādīnaṃ atthāya ‘‘ muhuttaṃ tāva asukaṃ pesethā ’’ ti yāciyamānopi ‘‘ amhepi taṃ attano kammaṃ na kārema , tumhe naṃ gahetvā kilamessathā ’’ ti na deti , ayaṃ sattakelāyano nāma .

Yo pana cīvarapattathālakakattarayaṭṭhiādīni mamāyati , aññassa hatthena parāmasitumpi na deti , tāvakālikaṃ yācitopi ‘‘ mayampi imaṃ dhanāyantā na paribhuñjāma , tumhākaṃ kiṃ dassāmā ’’ ti vadati , ayaṃ saṅkhārakelāyano nāma .

Yo pana tesu dvīsupi vatthūsu majjhatto udāsino , ayaṃ sattasaṅkhāramajjhatto nāma .

Iti ayaṃ upekkhāsambojjhaṅgo evarūpaṃ sattasaṅkhārakelāyanapuggalaṃ ārakā parivajjentassāpi , sattasaṅkhāramajjhattapuggalaṃ sevantassāpi , ṭhānanisajjādīsu taduppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati .

Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti .

Asubhanimittan ti uddhumātakādibhedā dasa asubhārammaṇā dhammā .

Yonisomanasikārabahulīkāroti ettha pana yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro , pathamanasikāro , uppādakamanasikāro .

Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattanti – asubhanimittassa uggaho , asubhabhāvanānuyogo , indriyesu guttadvāratā , bhojane mattaññutā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti .

Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmacchando pahīyati , bhāventassāpi , indriyesu guttadvārassāpi , catunnaṃ pañcannaṃ ālopānaṃ okāseM3.202 sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi .

Tenetaṃ vuttaṃ –

‘‘ CattāroV3.201 pañca ālope , abhutvā udakaṃ pive ;

Alaṃ phāsuvihārāya , pahitattassa bhikkhuno ’’ ti .( theragā .983);

Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi kāmacchando pahīyati , ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanimittāya-sappāyakathāyapi pahīyati .

Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattantī ’’ tiP3.166 .

Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa kāmacchandassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hoti .

Mettā cetovimuttīti ettha mettāti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati , cetovimuttīti appanāyeva .

Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova .

Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattanti – mettānimittassa uggaho , mettābhāvanānuyogo , kammassakatāpaccavekkhaṇatā , paṭisaṅkhānabahulatā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti .

Odissakaanodissakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṃ uggaṇhantassāpi byāpādo pahīyati , tathā odhisoanodhisodisāpharaṇavasena mettaṃ bhāventassāpi .

‘‘ Tvaṃ etassa kuddho kiṃ karissasi ?

Kimassa sīlādīni nāsetuṃ sakkhissasi ?

Nanu tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi ?

Parassa kujjhanaṃ nāma vītaccikaṅgāratattaayasalākagūthādīni gahetvā paraṃ paharitukāmatāsadisaṃ hoti .

Esopi tava kuddho kiṃ karissati ?

Kiṃ te sīlādīni vināsetuṃ sakkhissati ?

Esa attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissati ?

Appaṭicchitapaheṇakaṃ viya paṭivātaṃ khittarajomuṭṭhi viya ca etassevesa kodho matthake patissatī ’’ ti evaṃ attano ca parassa ca kammassakataṃ paccavekkhatopi , ubhayakammassakataṃ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi , assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati , ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati .

Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantī ’’ tiM3.203 .

Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa byāpādassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hoti .

Atthi bhikkhave aratītiādi vuttatthameva .

Api ca cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattantiV3.202 – atibhojane nimittaggāho , iriyāpathasamparivattanatā , ālokasaññāmanasikāro , abbhokāsavāso , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti .

Āharahatthakaṃ , bhuttavamitakaṃ , tatravaṭṭakaṃ , alaṃsāṭakaṃ , kākamāsakabhojanaṃ bhuñjitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassaP3.167 hi samaṇadhammaṃ karoto thinamiddhaṃ mahāhatthī viya ottharantaṃ āgacchati , catupañcaālopaokāsaṃ pana ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṃ na hotīti evaṃ atibhojane nimittaṃ gaṇhantassapi thinamiddhaṃ pahīyati .

Yasmiṃ iriyāpathe thinamiddhaṃ okkamati , tato aññaṃ parivattentassāpi , rattiṃ candālokadīpālokaukkāloke divā sūriyālokaṃ manasikarontassāpi , abbhokāse vasantassāpi , mahākassapattherasadise pahīnathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati , ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati .

Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti .

Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thinamiddhassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hoti .

Atthi bhikkhave cetaso vūpasamotiādīni vuttatthāneva .

Apica cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti – bahussutatā , paripucchakatā , vinaye pakataññutā , vuddhasevitatā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti .

Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati , kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi , vinayapaññattiyaṃ ciṇṇavasībhāvatāya pakataññunopi , vuddhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi , upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassāpi , uddhaccakukkuccaṃ pahīyati , ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati .

Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti .

ImehiM3.204 pana chahi dhammehi pahīne uddhaccakukkucce uddhaccassa arahattamaggena , kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti .

Kusalākusalā dhammātiādīnipi vuttatthāneva .

Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantiV3.203 – bahussutatā , paripucchakatā , vinaye pakataññutā , adhimokkhabahulatā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti .

Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā … pe … pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi vicikicchā pahīyati , tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpiP3.168 , vinaye ciṇṇavasībhāvassāpi , tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāpi , saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā pahīyati , ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati .

Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantī ’’ ti .

Imehi pana chahi dhammehi pahīnāya vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hoti .

Iti bhagavā imasmiṃ sutte desanaṃ tīhi bhavehi nivattetvā arahattena kūṭaṃ gaṇhi .

Desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu .

Issues

Select Version

Mahāvagga-aṭṭhakathā

Mahāvagga-aṭṭhakathā