5. Jarāvaggo
1. Jarādhammasuttavaṇṇanā
511. Pañcamavaggassa paṭhame pacchātapeti pāsādacchāyāya puratthimadisaṃ paṭicchannattā pāsādassa pacchimadisābhāge ātapo hoti , tasmiṃ ṭhāne paññattavarabuddhāsane nisinnoti attho
V3.272 .Piṭṭhiṃ otāpayamānoti yasmā sammāsambuddhassapi upādinnakasarīre uṇhakāle uṇhaṃ hoti , sītakāle sītaṃ , ayañca himapātasītasamayo .
Tasmā mahācīvaraṃ otāretvā sūriyarasmīhi piṭṭhiṃ otāpayamāno nisīdi .
Kiṃ pana buddharasmiyo madditvā sūriyarasmi anto pavisituṃ sakkotīti ?
Na sakkoti .
Evaṃ sante kiṃ tāpetīti ?
Rasmitejaṃ .
Yatheva hi ṭhitamajjhanhike parimaṇḍalāya
P3.244 chāyāya rukkhamūle nisinnassa kiñcāpi sūriyarasmiyo sarīraṃ na phusanti , sabbadisāsu pana tejo pharati , aggijālāhi parikkhitto viya hoti , evaṃ sūriyarasmīsu buddharasmiyo madditvā anto pavisituṃ asakkuṇantīsupi satthā tejaṃ tāpento nisinnoti veditabbo .Anomajjantoti piṭṭhiparikammakaraṇavasena anumajjanto .
Acchariyaṃ bhanteti thero bhagavato piṭṭhito mahācīvaraṃ otāretvā nisinnassa dvinnaṃ
M3.276 aṃsakūṭānaṃ antare suvaṇṇāvaṭṭaṃ viya kesaggappamāṇaṃ valiyāvaṭṭaṃ disvā –‘‘ evarūpepi nāma sarīre jarā paññāyatī ’’ ti sañjātasaṃvego jaraṃ garahanto evamāha .
Garahanacchariyaṃ nāma kiretaṃ .
Na cevaṃ dāni , bhante , bhagavato tāva parisuddhoti yathā pakatiyā chavivaṇṇo parisuddho , na evametarahīti dīpento evamāha .
Tathāgatassa hi daharakāle saṅkusatasamabbhāhataṃ usabhacammaṃ viya vihatavaliko kāyo hoti , tasmiṃ ṭhapito hattho bhassateva , na santiṭṭhati , telapuñchanākārappatto viya hoti .
Mahallakakāle pana sirājālā milāyanti , sandhipabbāni sithilāni honti , maṃsaṃ aṭṭhito muccitvā sithilabhāvaṃ āpajjitvā tattha tattha olambati .
Buddhānaṃ pana evarūpaṃ na hoti .
Aññesaṃ apākaṭaṃ , santikāvacarattā ānandattherasseva pākaṭaṃ hoti , tasmā evamāha .
Sithilāni ca gattānīti aññesaṃ mukhe aṃsakūṭantarehi tesu tesu ṭhānesu valiyo santiṭṭhanti , satthu panetaṃ natthi , thero ca dvinnaṃ aṃsakūṭānaṃ antare valiyāvaṭṭakaṃ disvā evamāha .
Sabbāni valiyajātānīti idampi attano pākaṭavasena evamāha – satthu pana aññesaṃ viya valiyo nāma natthi .
Purato pabbhāro ca kāyoti satthā brahmujugatto , devanagare samussitasuvaṇṇatoraṇaṃ viyassa kāyo ujukameva uggato .
Mahallakakāle pana kāyo purato vaṅko
V3.273 hoti , svāyaṃ aññesaṃ apākaṭo , santikāvacarattā pana therasseva pākaṭo , tasmā evamāha .Dissati ca indriyānaṃ aññathattan ti indriyāni nāma na cakkhuviññeyyāni .
Yato pana pakatiyā parisuddho chavivaṇṇo , idāni na tathā parisuddho , aṃsakūṭantare vali paññāyati
P3.245 , brahmujukāyo purato vaṅko , imināva kāraṇena cakkhādīnañca indriyānaṃ aññathattena bhavitabbanti nayaggāhato evamāha .Dhī taṃ jammi jare atthūti lāmake jare dhī taṃ tuyhaṃ hotu , dhikkāro taṃ phusatu .
Bimban ti attabhāvo .
2. Uṇṇābhabrāhmaṇasuttavaṇṇanā
512. Dutiye
M3.277 gocaravisayan ti gocarabhūtaṃ visayaṃ .Aññamaññassāti cakkhu sotassa , sotaṃ vā cakkhussāti evaṃ ekaṃ ekassa gocaravisayaṃ na paccanubhoti .
Sace hi nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ samodhānetvā sotindriyassa upaneyya –
‘‘ iṅgha tvaṃ tāva naṃ vavatthapehi vibhāvehi ‘ kinnāmetaṃ ārammaṇan ’’’ ti .
Cakkhuviññāṇaṃ vināpi mukhena attano dhammatāya evaṃ vadeyya –
‘‘ are , andhabāla , vassasatampi vassasahassampi vassasatasahassampi paridhāvamāno aññatra mayā kuhiṃ etassa jānanakaṃ labhissasi , taṃ āhara , cakkhupasāde upanehi , ahametaṃ ārammaṇaṃ jānissāmi – yadi vā nīlaṃ , yadi vā pītakaṃ .
Na hi eso aññassa visayo , mayhameveso visayo ’’ ti .
Sesadvāresupi eseva nayo .
Evametāni aññamaññassa gocaravisayaṃ na paccanubhonti nāma .
Kiṃ paṭisaraṇan ti etesaṃ kiṃ paṭisaraṇaṃ , kiṃ etāni paṭisarantīti pucchati .
Mano paṭisaraṇan ti javanamano paṭisaraṇaṃ .
Manova nesan ti manodvārikajavanamanova etesaṃ gocaravisayaṃ rajjanādivasena anubhoti .
Cakkhuviññāṇañhi rūpadassanamattameva , ettha rajjanaṃ vā dussanaṃ vā muyhanaṃ vā natthi .
Ekasmiṃ pana dvāre javanaṃ rajjati vā dussati vā muyhati vā .
Sotaviññāṇādīsupi eseva nayo .
Tatrāyaṃ upamā – pañca kira dubbalabhojakā rājānaṃ sevitvā kicchena kasirena ekasmiṃ pañcakulike gāme parittakaṃ āyaṃ labhiṃsu .
Tesaṃ tattha macchabhāgo maṃsabhāgo , addukahāpaṇo vā yottakahāpaṇo vā māsakahāpaṇo
P3.246 vā aṭṭhakahāpaṇo vā soḷasakahāpaṇo vāV3.274 catusaṭṭhikahāpaṇo vā daṇḍoti ettakamattameva pāpuṇāti , satavatthukaṃ pañcasatavatthukaṃ sahassavatthukaṃ mahābaliṃ rājāva gaṇhāti .Tattha pañcakulikagāmā viya pañcapasādā daṭṭhabbā , pañca dubbalabhojakā viya pañcaviññāṇāni ;
rājā viya javanaṃ , dubbalabhojakānaṃ parittakaāyapāpuṇanaṃ viya cakkhuviññāṇādīnaṃ rūpadassanādimattaṃ , rajjanādi pana etesu natthi
M3.278 .Rañño mahābaliggahaṇaṃ viya tesu dvāresu javanassa rajjanādīni veditabbāni .
Evamettha manoti kusalākusalajavanaṃ vuttaṃ .
Sati paṭisaraṇan ti maggasati paṭisaraṇaṃ .
Javanamano hi maggasatiṃ paṭisarati .
Vimuttīti phalavimutti .
Paṭisaraṇan ti phalavimuttiyā nibbānaṃ paṭisaraṇaṃ .
Tañhi sā paṭisarati .
Nāsakkhi pañhassa pariyantaṃ gahetun ti pañhassa paricchedaṃ pamāṇaṃ gahetuṃ nāsakkhi , appaṭisaraṇaṃ dhammaṃ ‘‘ sappaṭisaraṇan ’’ ti pucchi .
Nibbānaṃ nāmetaṃ appaṭisaraṇaṃ , na kiñci paṭisarati .
Nibbānogadhan ti nibbānabbhantaraṃ nibbānaṃ anupaviṭṭhaṃ .
Brahmacariyan ti maggabrahmacariyaṃ .
Nibbānaparāyaṇan ti nibbānaṃ paraṃ ayanamassa parā gati , na tato paraṃ gacchatīti attho .
Nibbānaṃ pariyosānaṃ avasānaṃ assāti nibbānapariyosānaṃ .
Mūlajātā patiṭṭhitāti maggena āgatasaddhā vuccati .
Imamhi ce , bhikkhave , samayeti kiṃ sandhāyāha ?
Jhānaanāgāmitaṃ .
Tasmiñhi samaye brāhmaṇassa paṭhamamaggena pañca akusalacittāni pahīnāni , paṭhamajjhānena pañca nīvaraṇānīti jhānaanāgāmiṭṭhāne ṭhito .
So aparihīnajjhāno kālaṃ katvā tattheva parinibbāyeyya .
Sace panassa puttadāraṃ anusāsantassa kammante vicārentassa jhānaṃ nassati , naṭṭhe jhāne gati anibaddhā hoti , anaṭṭhe pana nibaddhāti imaṃ jhānaanāgāmitaṃ sandhāya evamāha .
3. Sāketasuttavaṇṇanā
513. Tatiye
P3.247 añjanavaneti añjanavaṇṇapupphānaṃ rukkhānaṃ ropitavane .Yaṃ , bhikkhave , saddhindriyaṃ , taṃ saddhābalan ti tañhi adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhena saddhindriyaṃ , assaddhiye akampanena
V3.275 saddhābalaṃ .Itaresaṃ paggahaupaṭṭhānaavikkhepapajānanalakkhaṇesu indaṭṭhena indriyabhāvo , kosajjamuṭṭhasaccavikkhepāvijjāsu akampanena balabhāvo veditabbo .
Evameva khoti tassā nadiyā ekasotaṃ viya saddhāvīriyasatisamādhipaññāvasena etesaṃ ninnānākaraṇaṃ veditabbaṃ , dve sotāni viya indaṭṭhaakampanaṭṭhehi indriyabalavasena nānākaraṇaṃ veditabbaṃ .
4. Pubbakoṭṭhakasuttavaṇṇanā
514. Catutthe
M3.279 amatogadhan ti amatabbhantaraṃ .Amataparāyaṇan ti amatanibbattikaṃ .
Amatapariyosānan ti amataniṭṭhaṃ .
Sādhu sādhūti therassa byākaraṇaṃ pasaṃsanto sādhukāraṃ deti .
5. Paṭhamapubbārāmasuttavaṇṇanā
515. Pañcame tadanvayāti taṃ anugacchamānā , anuvattamānāti attho .
Pubbakoṭṭhakaṃ ādiṃ katvā paṭipāṭiyā chasu suttesu phalindriyāneva kathitāni .
10. Āpaṇasuttavaṇṇanā
520. Dasame ime kho te dhammāti upari saha vipassanāya tayo maggā .
Ye me pubbe sutāva ahesun ti ye dhammā mayā pubbe ‘‘ arahattaphalindriyaṃ nāma atthī ’’ ti kathentānaṃyeva sutā ahesuṃ .
Kāyena ca phusitvāti nāmakāyena ca phusitvā paṭilabhitvā .
Paññāya ca ativijjha passāmīti paccavekkhaṇapaññāya ca ativijjhitvā passāmi .
Yā hissa , bhante , saddhāti ayaṃ katarasaddhā ?
Catūhi indriyehi sampayuttā
P3.248 saddhā heṭṭhā kathitāva , ayaṃ pana paccavekkhaṇasaddhā .Sampayuttasaddhā hi missakā , paccavekkhaṇasaddhā lokiyāva .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Jarāvaggo pañcamo .