2. Nālandasuttavaṇṇanā
378. Dutiyavaggassa dutiye nālandāyan ti nālandāti evaṃnāmake nagare , taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā .
Pāvārikambavaneti dussapāvārikaseṭṭhino ambavane .
Taṃ
P3.208 kira tassa uyyānaṃV3.238 ahosi .So bhagavato dhammadesanaṃ sutvā bhagavati pasanno tasmiṃ uyyāne kuṭileṇamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bhagavato vihāraṃ katvā niyyātesi .
So vihāro jīvakambavanaṃ viya pāvārikambavanantveva saṅkhaṃ gato .
Tasmiṃ pāvārikambavane viharatīti attho .
Evaṃpasannoti evaṃ uppannasaddho , evaṃ saddahāmīti attho .
Bhiyyobhiññataroti bhiyyataro abhiññāto bhiyyatarābhiyyo vā , uttaritarañāṇoti attho .
Sambodhiyan ti sabbaññutaññāṇe arahattamaggañāṇe vā arahattamaggeneva hi buddhaguṇā nippadesā gahitā honti , dvepi aggasāvakā arahattamaggeneva sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhanti , paccekabuddhā paccekabodhiñāṇaṃ , buddhā sabbaññutaññāṇañceva sakale ca buddhaguṇe .
Sabbampi nesaṃ arahattamaggeneva ijjhati .
Tasmā arahattamaggañāṇaṃ sambodhi nāma hoti .
Tena uttaritaro ca bhagavatā natthi .
Tenāha ‘‘ bhagavatā bhiyyobhiññataro , yadidaṃ sambodhiyan ’’ ti .
Uḷārāti seṭṭhā .
Ayañhi uḷārasaddo ‘‘ uḷārāni khādanīyāni khādantī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.366) madhure āgacchati .
‘‘ Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.288) seṭṭhe .
‘‘ Appamāṇo uḷāro
M3.242 obhāso ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.32; ma . ni .3.201) vipule .Svāyamidha seṭṭhe āgato .
Tena vuttaṃ ‘‘ uḷārāti seṭṭhā ’’ ti .
Āsabhīti usabhassa vācāsadisī acalā asampavedhī .
Ekaṃso gahitoti anussavena vā ācariyaparamparāya vā itikirāya vā piṭakasampadānena vā ākāraparivitakkena vā diṭṭhinijjhānakkhantiyā vā takkahetu vā nayahetu vā akathetvā paccakkhato ñāṇena paṭivijjhitvā viya ekaṃso gahito , sanniṭṭhānakathāva kathitāti attho .
Sīhanādoti seṭṭhanādo , vane unnādayantena sīhena viya uttamanādo naditoti attho .
Kiṃ
P3.209 nu te sāriputtāti imaṃ desanaṃ kasmā ārabhi ?Anuyogadāpanatthaṃ .
Ekacco hi sīhanādaṃ naditvā attano sīhanāde anuyogaṃ dātuṃ na sakkoti , nighaṃsanaṃ na khamati , silese patitamakkaṭo viya hoti .
Yathā dhamamānaṃ aparisuddhaṃ lohaṃ jhāyitvā aṅgāro hoti , evaṃ jhāmaṅgāro viya hoti .
Eko sīhanāde anuyogaṃ dāpiyamāno dātuṃ sakkoti , nighaṃsanaṃ khamati
V3.239 , dhamamānaṃ niddosajātarūpaṃ viya adhikataraṃ sobhati , tādiso thero .Tena naṃ bhagavā ‘‘ anuyogakkhamo ayan ’’ ti ñatvā sīhanāde anuyogadāpanatthaṃ imaṃ desanaṃ ārabhi .
Tattha sabbe teti sabbe te tayā .
Evaṃsīlāti maggasīlena phalasīlena lokiyalokuttarasīlena evaṃsīlā .
Evaṃdhammāti ettha samādhipakkhā dhammā adhippetā , maggasamādhinā phalasamādhinā lokiyalokuttarena samādhinā evaṃsamādhīti attho .
Evaṃpaññāti maggapaññādivaseneva evaṃpaññā .
Evaṃvihārinoti ettha pana heṭṭhā samādhipakkhānaṃ dhammānaṃ gahitattā vihāro gahitopi puna kasmā gahitameva gaṇhatīti ce .
Therena idaṃ gahitameva .
Idañhi nirodhasamāpattidīpanatthaṃ vuttaṃ .
Tasmā evaṃ nirodhasamāpattivihārino te bhagavanto ahesunti evamettha attho daṭṭhabbo .
Evaṃvimuttāti ettha vikkhambhanavimutti , tadaṅgavimutti , samucchedavimutti , paṭipassaddhivimutti , nissaraṇavimuttīti pañcavidhā vimutti .
Tattha aṭṭha samāpattiyo sayaṃ vikkhambhitehi nīvaraṇādīhi vimuttattā vikkhambhanavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti .
Aniccānupassanādikā
M3.243 satta anupassanā sayaṃ tassa tassa paccanīkavasena pariccattāhi niccasaññādīhi vimuttattā tadaṅgavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti .Cattāro ariyamaggā sayaṃ samucchinnehi kilesehi vimuttattā samucchedavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti .
Cattāri sāmaññaphalāni maggānubhāvena kilesānaṃ paṭipassaddhante uppannattā paṭipassaddhivimuttīti saṅkhaṃ gacchanti .
Nibbānaṃ sabbakilesehi nissaṭattā apagatattā dūre ṭhitattā nissaraṇavimuttīti saṅkhaṃ gataṃ .
Iti imāsaṃ pañcannaṃ vimuttīnaṃ vasena evaṃ vimuttāti ettha attho daṭṭhabbo .
Kiṃ
P3.210 pana te sāriputta ye te bhavissantīti atītā tāva niruddhā apaṇṇattikabhāvaṃ gatā dīpasikhā viya nibbutā , evaṃ niruddhe apaṇṇattikabhāvaṃ gate tvaṃ kathaṃ jānissasi , anāgatabuddhānaṃ pana guṇā kiṃ tayā attano cittena paricchinditvā viditāti pucchanto evamāha .Kiṃ pana tyāhaṃ sāriputta etarahīti anāgatāpi buddhā ajātā anibbattā anuppannā , te kathaṃ jānissasi .
Tesañhi jānanaṃ apade ākāse padadassanaṃ viya hoti .
Idāni mayā saddhiṃ
V3.240 ekavihāre vasasi , ekato bhikkhāya carasi , dhammadesanākāle dakkhiṇapasse nisīdasi , kiṃ pana mayhaṃ guṇā attano cetasā paricchinditvā viditā tayāti anuyuñjanto evamāha .Thero pana pucchitapucchite ‘‘ no hetaṃ bhante ’’ ti paṭikkhipati .
Therassa ca viditampi atthi , aviditampi .
Kiṃ so attano viditaṭṭhāne paṭikkhepaṃ karoti , aviditaṭṭhāneti ?
Viditaṭṭhāne na karoti , aviditaṭṭhāneyeva karoti .
Thero kira anuyoge āraddhe evaṃ aññāsi ‘‘ nāyaṃ anuyogo sāvakapāramīñāṇe , sabbaññutaññāṇe pana ayaṃ anuyogo ’’ ti attano sāvakapāramīñāṇe paṭikkhepaṃ akatvāva aviditaṭṭhāne sabbaññutaññāṇe paṭikkhepaṃ karoti .
Tena idampi dīpeti – bhagavā mayhaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ buddhānaṃ sīlasamādhipaññāvimuttikāraṇajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ natthīti .
Etthāti etesu atītādibhedesu buddhesu .
Atha kiñcarahīti atha kasmā evaṃ ñāṇe asati tayā evaṃ kathitanti vadati .
Dhammanvayoti dhammassa paccakkhato ñāṇassa anuyogaṃ anugantvā uppannaṃ anumānañāṇaṃ nayaggāho
M3.244 vidito , sāvakapāramīñāṇe ṭhatvāva iminā ākārena jānāmi bhagavāti vadati .Therassa hi nayaggāho appamāṇo apariyanto .
Yathā ca sabbaññutaññāṇassa pamāṇaṃ vā pariyanto vā natthi , evaṃ dhammasenāpatino nayaggāhassa .
Tena so –
‘‘ iminā evaṃvidho iminā evaṃvidho , iminā anuttaro iminā anuttaro satthā ’’ ti jānāti .
Therassa hi nayaggāho sabbaññutaññāṇagatiko eva .
Idāni
P3.211 taṃ nayaggāhaṃ pākaṭaṃ kātuṃ upamaṃ dassento seyyathāpi bhantetiādimāha .Tattha yasmā majjhimadese nagarassa uddhāpapākārādīni thirāni vā hontu dubbalāni vā , sabbaso vā pana mā hontu , corānaṃ āsaṅkā na hoti .
Tasmā taṃ aggahetvā paccantimaṃ nagaran ti āha .
Daḷhuddhāpan ti thiramūlapākāraṃ .
Daḷhapākāratoraṇan ti thirapākārañceva thirapiṭṭhasaṅghāṭañca .
Ekadvāran ti kasmā āha ?
Bahudvāre hi nagare bahūhi paṇḍitadovārikehi bhavitabbaṃ , ekadvāreva eko vaṭṭati .
Therassa ca paññāya sadiso añño natthi , tasmā attano paṇḍitabhāvassa opammatthaṃ ekaṃyeva dovārikaṃ dassetuṃ ‘‘ ekadvāran ’’ ti āha .
Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato .
Byattoti veyyattiyena samannāgato visadañāṇo .
Medhāvīti
V3.241 ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato .Anupariyāyapathan ti anupariyāyanāmakaṃ pākāramaggaṃ .
Pākārasandhin ti dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānaṃ .
Pākāravivaran ti pākārassa chinnaṭṭhānaṃ .
Cetaso upakkileseti pañcanīvaraṇā cittaṃ upakkilissanti kiliṭṭhaṃ karonti upatāpenti viheṭhenti , tasmā ‘‘ cetaso upakkilesā ’’ ti vuccanti .
Paññāya dubbalīkaraṇeti nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya paññāya uppajjituṃ na denti , tasmā ‘‘ paññāya dubbalīkaraṇā ’’ ti vuccanti .
Supatiṭṭhitacittāti catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhu ṭhapitacittā hutvā .
Satta bojjhaṅge yathābhūtan ti satta bojjhaṅge yathāsabhāvena bhāvetvā .
Anuttaraṃ sammāsambodhin ti arahattaṃ sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhiṃsūti dasseti .
Apicettha satipaṭṭhānāti vipassanā , bojjhaṅgā maggo , anuttarasammāsambodhi arahattaṃ .
Satipaṭṭhānāti vā vipassanā , bojjhaṅgāmissakā , sammāsambodhi
M3.245 arahattameva .Dīghabhāṇakamahāsīvatthero panāha ‘‘ satipaṭṭhāne vipassanaṃ gahetvā bojjhaṅge maggo ca sabbaññutaññāṇañcāti
P3.212 gahite sundaro pañho bhaveyya , na panevaṃ gahitan ’’ ti .Iti thero sabbabuddhānaṃ nīvaraṇappahāne satipaṭṭhānabhāvanāya sambodhiyañca majjhe bhinnasuvaṇṇarajatānaṃ viya nānattābhāvaṃ dasseti .
Idha ṭhatvā upamā saṃsandetabbā – āyasmā hi sāriputto paccantanagaraṃ dassesi , pākāraṃ dassesi , anupariyāyapathaṃ dassesi , dvāraṃ dassesi , paṇḍitadovārikaṃ dassesi , nagaraṃ pavisanakanikkhamanake oḷārike pāṇe dassesi , dovārikassa tesaṃ pāṇānaṃ pākaṭabhāvaṃ dassesi .
Tattha kiṃ kena sadisanti ce ?
Nagaraṃ viya hi nibbānaṃ , pākāro viya sīlaṃ , anupariyāyapatho viya hirī , dvāraṃ viya ariyamaggo , paṇḍitadovāriko viya dhammasenāpati , nagaraṃ pavisanakanikkhamanakā oḷārikapāṇā viya atītānāgatapaccuppannā buddhā , dovārikassa tesaṃ pāṇānaṃ pākaṭabhāvo viya āyasmato sāriputtassa atītānāgatapaccuppannānaṃ buddhānaṃ sīlasamathādīhi pākaṭabhāvo .
Ettāvatā therena bhagavato –
‘‘ evamahaṃ sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā dhammanvayena nayaggāhena jānāmī ’’ ti attano sīhanādassa anuyogo dinno hoti .
Tasmāti yasmā ‘‘ na kho metaṃ , bhante , atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu
V3.242 cetopariyañāṇaṃ atthi , apica dhammanvayo vidito ’’ ti vadati , tasmā .Abhikkhaṇaṃ bhāseyyāsīti punappunaṃ bhāseyyāsi ,‘‘ pubbaṇhe me kathitan ’’ ti mā majjhanhikādīsu na kathayittha ,‘‘ ajja vā me kathitan ’’ ti mā paradivasādīsu na kathayitthāti attho .
Sā pahīyissatīti ‘‘ sāriputtasadisopi nāma ñāṇajavanasampanno sāvako buddhānaṃ cittācāraṃ jānituṃ na sakkoti , evaṃ appameyyā tathāgatā ’’ ti cintentānaṃ yā tathāgate kaṅkhā vā vimati vā , sā pahīyissatīti .