8. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā
8. Aṭṭhame
V3.160 katamā ca bhikkhave sammādiṭṭhīti ekena pariyāyena aṭṭhaṅgikamaggaṃ vibhajitvā puna aparena pariyāyena vibhajitukāmo idaṃ desanaṃ ārabhi .Tattha dukkhe ñāṇan ti savanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇavasena catūhākārehi uppannaṃ ñāṇaṃ .
Samudayepi eseva nayo .
Sesesu pana dvīsu sammasanassa abhāvā tividhameva vaṭṭati .
Evametaṃ ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādinā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassitaṃ .
Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ , pacchimāni vivaṭṭaṃ .
Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti , vivaṭṭe natthi abhiniveso .
Purimāni hi dve saccāni ‘‘ pañcakkhandhā dukkhaṃ , taṇhā samudayo ’’ ti evaṃ saṅkhepena ca ,‘‘ katame pañcakkhandhā rūpakkhandho ’’ tiādinā nayena vitthārena ca ācariyasantike uggaṇhitvā vācāya punappunaṃ parivattento yogāvacaro kammaṃ karoti .
Itaresu pana dvīsu saccesu –
‘‘ nirodhasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ , maggasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpan ’’ ti evaṃ savaneneva kammaṃ karoti .
So evaṃ karonto cattāri saccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati , ekābhisamayena abhisameti
P3.124 .Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati , samudayaṃ pahānapaṭivedhena , nirodhaṃ sacchikiriyapaṭivedhena , maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati .
Dukkhaṃ pariññābhisamayena … pe … maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti .
Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho hoti , dvīsu savanapaṭivedhoyeva .
Aparabhāge tīsu
M3.161 kiccato paṭivedho hoti , nirodhe ārammaṇapaṭivedho .Paccavekkhaṇā pana pattasaccassa hoti .
Imassa bhikkhuno pubbe pariggahato –
‘‘ dukkhaṃ parijānāmi , samudayaṃ pajahāmi , nirodhaṃ sacchikaromi , maggaṃ bhāvemī ’’ ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi , pariggahato paṭṭhāya hoti .
Aparabhāge pana dukkhaṃ pariññātameva hoti … pe … maggo bhāvitova hoti .
Tattha dve saccāni duddasattā gambhīrāni , dve gambhīrattā duddasāni .
Dukkhasaccañhi uppattito pākaṭaṃ , khāṇukaṇṭakapahārādīsu ‘‘ aho dukkhan ’’ ti vattabbatampi āpajjati .
Samudayampi
V3.161 khāditukāmatābhuñjitukāmatādivasena uppattito pākaṭaṃ .Lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīraṃ .
Iti tāni duddasattā gambhīrāni .
Itaresaṃ dvinnaṃ dassanatthāya payogo bhavaggaggahaṇatthaṃ hatthapasāraṇaṃ viya avīciphusanatthaṃ pādapasāraṇaṃ viya satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭipādanaṃ viya ca hoti .
Iti tāni gambhīrattā duddasāni .
Evaṃ duddasattā gambhīresu gambhīrattā ca duddasesu catūsu saccesu uggahādivasena idaṃ ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādi vuttaṃ .
Paṭivedhakkhaṇe pana ekameva taṃ ñāṇaṃ hoti .
Nekkhammasaṅkappā dīsu kāmapaccanīkaṭṭhena kāmato nissaṭabhāvena vā , kāmaṃ sammasantassa uppannoti vā , kāmapadaghātaṃ kāmavūpasamaṃ karonto uppannoti vā
P3.125 , kāmavivittante uppannoti vā nekkhammasaṅkappo .Sesapadadvayepi eseva nayo .
Sabbepi ca te nekkhammasaṅkappādayo kāmabyāpādavihiṃsāviramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa akusalasaṅkappassa padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova kusalasaṅkappo uppajjati .
Ayaṃ sammāsaṅkappo nāma .
Musāvādā veramaṇī ādayopi musāvādādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu uppannāya
M3.162 akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati .Ayaṃ sammāvācā nāma .
Pāṇātipātā veramaṇī ādayopi pāṇātipātādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannāya akusaladussīlyacetanāya akiriyato padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati .
Ayaṃ sammākammanto nāma .
Micchāājīvan ti khādanīyabhojanīyādīnaṃ atthāya pavattitaṃ kāyavacīduccaritaṃ .
Pahāyāti vajjetvā .
Sammāājīvenāti buddhapasatthena ājīvena .
Jīvikaṃ kappetīti jīvitavuttiṃ pavatteti .
Sammājīvopi kuhanādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā .
Maggakkhaṇe pana imesuyeva sattasu ṭhānesu uppannāya micchājīvadussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena
V3.162 maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati .Ayaṃ sammāājīvo nāma .
Anuppannānan ti ekasmiṃ bhave tathārūpe vā ārammaṇe attano na uppannānaṃ , parassa pana uppajjamāne disvā –
‘‘ aho vata me evarūpā pāpakā dhammā na uppajjeyyun ’’ ti evaṃ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya .
Chandan ti tesaṃ akusalānaṃ anuppādakapaṭipattisādhakaṃ vīriyacchandaṃ janeti .
Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti .
Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ pavatteti .
Cittaṃ paggaṇhātīti vīriyena cittaṃ paggahitaṃ karoti .
Padahatīti ‘‘ kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatū ’’ ti ( ma . ni .2.184) padhānaṃ pavatteti
P3.126 .Uppannānan ti samudācāravasena attano uppannapubbānaṃ .
Idāni tādise na uppādessāmīti tesaṃ pahānāya chandaṃ janeti .
Anuppannānaṃ kusalānan ti apaṭiladdhānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ .
Uppannānan ti tesaṃyeva paṭiladdhānaṃ .
Ṭhitiyāti punappunaṃ uppattipabandhavasena ṭhitatthaṃ .
Asammosāyāti avināsatthaṃ .
Bhiyyobhāvāyāti uparibhāvāya .
Vepullāyāti vipulabhāvāya .
Pāripūriyāti bhāvanāya paripūraṇatthaṃ .
Ayampi sammāvāyāmo
M3.163 anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanādicittanānattā pubbabhāge nānā .Maggakkhaṇe pana imesuyeva catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānaṃ ekameva kusalavīriyaṃ uppajjati .
Ayaṃ sammāvāyāmo nāma .
Sammāsati pi kāyādipariggāhakacittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekā sati uppajjati .
Ayaṃ sammāsati nāma .
Jhānādīni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānā , pubbabhāge samāpattivasena nānā , maggakkhaṇe nānāmaggavasena .
Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti , dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā .
Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti , dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikā
V3.163 vā .Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti .
Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti .
Pādakajjhānaniyamena hi paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggo paṭhamajjhāniko hoti , maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti .
Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti , maggaṅgāni panettha satta honti .
Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko , maggaṅgāni panettha satta , bojjhaṅgāni cha honti .
Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanā
P3.127 .Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati , tañca lokuttaraṃ , no lokiyanti vuttaṃ .
Ettha kathanti ?
Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā so āruppe uppanno , taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti .
Evaṃ pādakajjhānameva niyameti .
Keci pana therā –
‘‘ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī ’’ ti vadanti
M3.164 .Keci ‘‘ puggalajjhāsayo niyametī ’’ ti vadanti .
Keci ‘‘ vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametī ’’ ti vadanti .
Tesaṃ vādavinicchayo visuddhimagge vuṭṭhānagāminīvipassanādhikāre vuttanayeneva veditabbo .
Ayaṃ vuccati , bhikkhave , sammāsamādhīti ayaṃ pubbabhāge lokiyo , aparabhāge lokuttaro sammāsamādhīti vuccati .