3. Cundasuttavaṇṇanā

379. Tatiye magadhesūti evaṃnāmake janapade .

Nālakagāmaketi rājagahassa avidūre attano kulasantake evaṃnāmake gāme .

Cundo samaṇuddesotiM3.246 ayaṃ thero dhammasenāpatissaP3.213 kaniṭṭhabhātiko , taṃ bhikkhū anupasampannakāle ‘‘ cundo samaṇuddeso ’’ ti samudācaritvā therakālepi tatheva samudācariṃsu .

Tena vuttaṃ ‘‘ cundo samaṇuddeso ’’ ti .

Upaṭṭhāko hotīti mukhodakadantakaṭṭhadānena ceva pariveṇasammajjana-piṭṭhiparikammakaraṇa-pattacīvaraggahaṇena ca upaṭṭhānakaro hoti .

Parinibbāyīti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto .

Katarasmiṃ kāleti ?

Bhagavato parinibbānasaṃvacchare .

Tatrāyaṃ anupubbikathā – bhagavā kira vutthavasso veḷuvagāmakā nikkhamitvā ‘‘ sāvatthiṃ gamissāmī ’’ ti āgatamaggeneva paṭinivattanto anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ pāvisi .

Dhammasenāpati bhagavato vattaṃ dassetvā divāṭṭhānaṃ gato , so tattha antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakhaṇḍaṃ paññāpetvā pāde pakkhāletvā pallaṅkaṃ ābhujitvā phalasamāpattiṃ pāvisi .

Athassa yathā paricchedena tato vuṭṭhitassa ayaṃ parivitakko udapādi ‘‘ buddhā nu kho paṭhamaṃ parinibbāyanti , udāhu aggasāvakāti , tato ‘‘ aggasāvakā paṭhaman ’’ ti ñatvā attano āyusaṅkhāraṃ olokesi .

So ‘‘ sattāhameva me āyusaṅkhārā pavattissantī ’’ ti ñatvā ‘‘ kattha parinibbāyissāmī ’’ ti cintesi .

Tato ‘‘ rāhulo tāvatiṃsesu parinibbuto , aññāsikoṇḍaññatthero chaddantadahe , ahaṃ kattha parinibbāyissāmī ’’ ti punappunaṃ cintento mātaraṃ ārabbha satiṃ uppādesi –

‘‘ mayhaṃ mātā sattannaṃV3.243 arahantānaṃ mātā hutvāpi buddhadhammasaṅghesu appasannā , atthi nu kho tassā upanissayo , natthi nu kho ’’ ti .

Sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā ‘‘ kassa desanāya abhisamayo bhavissatī ’’ ti olokento ‘‘ mameva dhammadesanāya bhavissati , na aññassa .

Sace kho panāhaṃ appossukko bhaveyyaṃ , bhavissanti me vattāro –

‘‘ sāriputtatthero avasesajanānampi avassayo hoti .

Tathā hissa samacittasuttantadesanādivase ( a . ni .2.33-37) koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pattā , tayo magge paṭividdhadevatānaṃ gaṇanā natthi , aññesu ca ṭhānesu anekā abhisamayāM3.247 dissanti , there ca cittaṃ pasādetvā sagge nibbattāneva asīti kulasahassāni , so dāni sakamātumicchādassanamattampi harituṃP3.214 nāsakkhī ’’ ti .

Tasmā mātaraṃ micchādassanā mocetvā jātovarakeyeva parinibbāyissāmī ’’ ti sanniṭṭhānaṃ katvā ‘‘ ajjeva bhagavantaṃ anujānāpetvā nikkhamissāmī ’’ ti cundattheraṃ āmantesi –

‘‘ āvuso , cunda , amhākaṃ pañcasatāya bhikkhuparisāya saññaṃ dehi .

‘ Gaṇhathāvuso pattacīvarāni , dhammasenāpati nālakagāmaṃ gantukāmo ’’’ ti .

Thero tathā akāsi .

Bhikkhū senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya therassa santikaṃ agamaṃsu .

Thero senāsanaṃ saṃsāmetvā divāṭṭhānaṃ sammajjitvā divāṭṭhānadvāre ṭhatvā divāṭṭhānaṃ oloketvā ‘‘ idaṃ dāni pacchimadassanaṃ , puna āgamanaṃ natthī ’’ ti pañcasatabhikkhūhi parivuto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā bhagavantaṃ etadavoca ‘‘ anujānātu me bhante bhagavā , anujānātu sugato .

Parinibbānakālo me , ossaṭṭho me āyusaṅkhāro ’’ ti .

Buddhā pana yasmā ‘‘ parinibbāhī ’’ ti vutte maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇentīti ,‘‘ mā parinibbāhī ’’ ti vutte vaṭṭassa guṇaṃ kathentīti micchādiṭṭhikā dosaṃ āropessanti , tasmā tadubhayampi na vadanti .

Tena naṃ bhagavā –

‘‘ kattha parinibbāyissasi sāriputtā ’’ ti vatvā –

‘‘ atthi , bhante , magadhesu nālakagāme jātovarako , tatthāhaṃ parinibbāyissāmī ’’ ti vutte –

‘‘ yassa dāni tvaṃ , sāriputta , kālaṃ maññasi , idāni pana te jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānaṃ tādisassa bhikkhuno dassanaṃ dullabhaṃ bhavissati , desehi nesaṃ dhamman ’’ ti āha .

Thero –

‘‘ satthā mayhaṃ iddhivikubbanapubbaṅgamaṃ dhammadesanaṃ paccāsīsatī ’’ ti ñatvā bhagavantaṃ vanditvā tālappamāṇaṃ ākāsaṃ abbhuggantvā oruyha dasabalassa pāde vandi , puna dvitālappamāṇaṃ abbhuggantvā oruyha dasabalassa pāde vandi , etenupāyena sattatālappamāṇaṃ abbhuggantvāV3.244 anekāni pāṭihāriyasatāni dassento dhammakathaṃP3.215 ārabhi .

Dissamānenapi kāyena katheti , adissamānenapi .

Uparimena vā heṭṭhimena vā upaḍḍhakāyena katheti adissamānenapi dissamānenapi , kālena candavaṇṇaṃ dasseti , kālena sūriyavaṇṇaṃ , kālena pabbatavaṇṇaṃ , kālena samuddavaṇṇaṃ , kālena cakkavattirājā hoti , kālena vessavaṇamahārājā , kālena sakkoM3.248 devarājā , kālena mahābrahmāti evaṃ anekāni pāṭihāriyasatāni dassento dhammakathaṃ kathesi .

Sakalanagaraṃ sannipati .

Thero oruyha dasabalassa pāde vanditvā aṭṭhāsi .

Atha naṃ satthā āha –

‘‘ ko nāmo ayaṃ sāriputta dhammapariyāyo ’’ ti .

Sīhavikīḷito nāma , bhanteti .

Taggha , sāriputta , sīhavikīḷito taggha , sāriputta , sīhavikīḷitoti .

Thero alattakavaṇṇe hatthe pasāretvā satthu suvaṇṇakacchapasadise pāde gopphakesu gahetvā –

‘‘ bhante , imesaṃ pādānaṃ vandanatthāya kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ pāramiyo pūritā , so me manoratho matthakaṃ patto , ito dāni paṭṭhāya paṭisandhivasena na puna ekaṭṭhāne sannipāto samāgamo atthi , chinno esa vissāso , anekehi buddhasatasahassehi paviṭṭhaṃ ajaraṃ amaraṃ khemaṃ sukhaṃ sītalaṃ abhayaṃ nibbānapuraṃ pavisissāmi , sace me kiñci kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā na rocetha , khamatha taṃ bhagavā , gamanakālo mayhan ’’ ti .

Khamāmi te , sāriputta , na kho pana te kiñci kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā mayhaṃ aruccanakaṃ atthi , yassa dāni tvaṃ , sāriputta , kālaṃ maññasīti .

Iti bhagavatā anuññātasamanantaraṃ satthu pāde vanditvā uṭṭhitamatte āyasmante sāriputte sinerucakkavāḷahimavantaparibhaṇḍapabbate dhārayamānāpi –

‘‘ ajja imaṃ guṇarāsiṃ dhāretuṃ na sakkomī ’’ ti vadantī viya ekappahāreneva viravamānā mahāpathavī yāva udakapariyantā akampi , ākāse devadundubhiyo phaliṃsu , mahāmegho uṭṭhahitvā pokkharavassaṃ vassi .

Satthā –

‘‘ dhammasenāpatiṃ paṭipādessāmī ’’ ti dhammāsanāP3.216 vuṭṭhāya gandhakuṭiabhimukho gantvā maṇiphalake aṭṭhāsi .

Thero tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā –

‘‘ bhagavā ito kappasatasahassādhikassa asaṅkhyeyyassa upari anomadassīsammāsambuddhassa pādamūle nipajjitvā tumhākaṃ dassanaṃ patthesiṃ , sā me patthanā samiddhā , diṭṭhā tumhe , taṃ paṭhamadassanaṃ , idaṃ pacchimadassanaṃ .

Puna tumhākaṃ dassanaṃ natthī ’’ ti vatvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃV3.245 añjaliṃ paggayha yāva dassanavisayā abhimukhova paṭikkamitvāM3.249 vanditvā pakkāmi .

Puna mahāpathavī dhāretuṃ asakkontī udakapariyantaṃ katvā akampi .

Bhagavā parivāretvā ṭhite bhikkhū āha –

‘‘ anugacchatha , bhikkhave , tumhākaṃ jeṭṭhabhātikan ’’ ti .

Tasmiṃ khaṇe catassopi parisā sammāsambuddhaṃ ekakaṃyeva jetavane ohāya niravasesā nikkhamiṃsu .

Sāvatthinagaravāsinopi –

‘‘ sāriputtatthero kira sammāsambuddhaṃ āpucchitvā parinibbāyitukāmo nikkhanto , passissāma nan ’’ ti nagaradvārāni nirokāsāni karontā nikkhamitvā gandhamālādihatthā kese vikiritvā –

‘‘ idāni mayaṃ kahaṃ mahāpañño nisinno , kahaṃ dhammasenāpati nisinno ’’ ti pucchantā –

‘‘ kassa santikaṃ gamissāma , kassa hatthe satthāraṃ ṭhapetvā thero pakkanto ’’ tiādinā nayena paridevantā rodantā theraṃ anubandhiṃsu .

Thero mahāpaññāya ṭhitattā –

‘‘ sabbesaṃ anatikkamanīyo esa maggo ’’ ti mahājanaṃ ovaditvā –

‘‘ tumhepi , āvuso , tiṭṭhatha , mā dasabale pamādaṃ āpajjitthā ’’ ti bhikkhusaṅghampi nivattetvā attano parisāyeva saddhiṃ pakkāmi .

Yepi manussā –

‘‘ pubbe ayyo paccāgamanacārikaṃ carati , idaṃ idāni gamanaṃ na puna paccāgamanāyā ’’ ti paridevantā anubandhiṃsuyeva .

Tepi –

‘‘ appamattā , āvuso , hotha , evaṃbhāvino nāma saṅkhārā ’’ ti nivattesi .

Atha kho āyasmā sāriputto sabbattha ekarattivāsena antarāmagge sattāhaṃ manussānaṃP3.217 saṅgahaṃ karonto sāyaṃ nālakagāmaṃ patvā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi .

Atha uparevato nāma therassa bhāgineyyo bahigāmaṃ gacchanto theraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi .

Thero taṃ āha –

‘‘ atthi gehe te ayyikā ’’ ti .

Āma bhanteti .

Gaccha amhākaṃ idhāgatabhāvaṃ ārocehi .

‘‘ Kasmā āgato ’’ ti ca vutte –

‘‘ ajja kira ekadivasaṃ antogāme vasissati , jātovarakaṃ paṭijaggatha , pañcannañca kira bhikkhusatānaṃ vasanaṭṭhānaṃ jānāthā ’’ ti .

So gantvā –

‘‘ ayyike mayhaṃ mātulo āgato ’’ ti āha .

Idāni kuhinti ?

Gāmadvāreti .

Ekakova , aññopi koci atthīti ?

Atthi pañcasatā bhikkhūti .

Kiṃkāraṇā āgatoti ?

So taṃ pavattiṃ ārocesi .

Brāhmaṇī –

‘‘ kiṃ nu kho ettakānaṃ vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggāpetiM3.250 , daharakāle pabbajitvā mahallakakāle gihī hotukāmo ’’ ti cintentī jātovarakaṃ paṭijaggāpetvā pañcasatānaṃ vasanaṭṭhānaṃ kāretvā daṇḍadīpikā jāletvā therassa pāhesi .

TheroV3.246 bhikkhūhi saddhiṃ pāsādaṃ āruyha jātovarakaṃ pavisitvā nisīdi , nisīditvā ‘‘ tumhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ gacchathā ’’ ti bhikkhū uyyojesi .

Tesu gatamattesuyeva therassa kharo ābādho uppajji , lohitapakkhandikā māraṇantikā vedanā vattanti .

Ekaṃ bhājanaṃ pavisati , ekaṃ nikkhamati .

Brāhmaṇī –

‘‘ mama puttassa pavatti mayhaṃ na ruccatī ’’ ti attano vasanagabbhadvāraṃ nissāya aṭṭhāsi .

Cattāro mahārājāno ‘‘ dhammasenāpati kuhiṃ viharatī ’’ ti olokentā nālakagāme jātovarake parinibbānamañce nipanno , pacchimadassanaṃ gamissāmā ’’ ti āgamma vanditvā aṭṭhaṃsu .

Ke tumheti ?

Mahārājāno bhanteti .

Kasmā āgatatthāti ?

Gilānupaṭṭhākā bhavissāmāti .

‘‘ Hotu , atthi gilānupaṭṭhāko , gacchatha tumhe ’’ ti uyyojesi .

Tesaṃ gatāvasāne teneva nayena sakko devānamindo .

Tasmiṃ gate mahābrahmā ca āgamiṃsu .

Tepi tatheva thero uyyojesi .

Brāhmaṇī devatānaṃ āgamanañca gamanañca disvā ‘‘ ke nu kho ete mama puttaṃ vanditvā gacchantī ’’ ti therassaP3.218 gabbhadvāraṃ gantvā ‘‘ tāta , cunda , kā pavattī ’’ ti pucchi .

So taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘ mahāupāsikā , bhante , āgatā ’’ ti āha .

Thero ‘‘ kasmā avelāya āgatā ’’ ti pucchi .

Sā ‘‘ tuyhaṃ , tāta , dassanatthāyā ’’ ti vatvā ‘‘ tāta , paṭhamaṃ ke āgatā ’’ ti pucchi .

Cattāro mahārājāno upāsiketi .

Tāta , tvaṃ catūhi mahārājehi mahantataroti ?

Ārāmikasadisā ete upāsike , amhākaṃ satthu paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya khaggahatthā hutvā ārakkhaṃ akaṃsūti .

Tesaṃ tāta gatāvasāne ko āgatoti ?

Sakko devānamindoti .

Devarājatopi tvaṃ tāta mahantataroti ?

Bhaṇḍaggāhakasāmaṇerasadiso esa upāsike , amhākaṃ satthu tāvatiṃsato otaraṇakāle pattacīvaraṃ gahetvā otiṇṇoti .

Tassa tāta gatāvasāne jotayamāno viya ko āgatoti ?

Upāsike , tuyhaṃ bhagavā ca satthā ca mahābrahmā nāma esoti .

Mayhaṃ bhagavatoM3.251 mahābrahmatopi tvaṃ , tāta , mahantataroti ?

Āma upāsike , ete nāma kira amhākaṃ satthu jātadivase cattāro mahābrahmāno mahāpurisaṃ suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsūti .

Atha brāhmaṇiyā –

‘‘ puttassa tāva me ayaṃ ānubhāvo , kīdiso vata mayhaṃ puttassa bhagavatoV3.247 satthu ānubhāvo bhavissatī ’’ ti cintayantiyā sahasā pañcavaṇṇā pīti uppajjitvā sakalasarīraṃ phari .

Thero –

‘‘ uppannaṃ me mātu pītisomanassaṃ , ayaṃ dāni kālo dhammadesanāyā ’’ ti cintetvā ‘‘ kiṃ cintesi mahāupāsike ’’ ti āha .

Sā ‘‘ puttassa tāva me ayaṃ guṇo , satthu panassa kīdiso bhavissatīti idaṃ , tāta , cintemī ’’ ti āha .

Mahāupāsike , mayhaṃ satthujātakkhaṇe mahābhinikkhamane sambodhiyaṃ dhammacakkappavattane ca dasasahassilokadhātu kampittha .

Sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena samo nāma natthi , itipi so bhagavāti vitthāretvā buddhaguṇapaṭisaṃyuttaṃ dhammadesanaṃ kathesi .

Brāhmaṇī piyaputtassa dhammadesanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya puttaṃ āha –

‘‘ tāta upatissa , kasmā evamakāsi , evarūpaṃ nāma amataṃ mayhaṃ ettakaṃ kālaṃ na adāsī ’’ ti .

Thero –

‘‘ dinnaṃ dāni me mātu rūpasāriyāP3.219 brāhmaṇiyā posāvanikamūlaṃ , ettakena vaṭṭissatī ’’ ti cintetvā –

‘‘ gaccha mahāupasike ’’ ti brāhmaṇiṃ uyyojetvā –

‘‘ cunda kā velā ’’ ti āha .

Balavapaccūsakālo , bhanteti .

Bhikkhusaṅghaṃ sannipātehīti .

Sannipatito bhante bhikkhusaṅghoti .

‘‘ Maṃ ukkhipitvā nisīdāpehi cundā ’’ ti ukkhipitvā nisīdāpesi .

Thero bhikkhū āmantesi –

‘‘ āvuso catucattālīsaṃ vo vassāni mayā saddhiṃ vicarantānaṃ yaṃ me kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā na rocetha , taṃ khamatha āvuso ’’ ti .

Ettakaṃ , bhante , amhākaṃ chāyā viya tumhe amuñcitvā vicarantānaṃ aruccanakaṃ nāma natthi , tumhe pana amhākaṃ khamathāti .

Atha thero mahācīvaraṃ saṅkaḍḍhitvā mukhaṃ pidhāya dakkhiṇena passena nipanno satthā viya nava anupubbasamāpattiyo anulomapaṭilomato samāpajjitvā puna paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā yāva catutthajjhānā samāpajjiM3.252 .

Tato vuṭṭhāya anantaraṃyeva mahāpathaviṃ unnādento anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi .

Upāsikā –

‘‘ kiṃ nu kho me putto , na kiñci kathetī ’’ ti uṭṭhāya piṭṭhipāde parimajjantī parinibbutabhāvaṃ ñatvā mahāsaddaṃ kurumānā pādesu nipatitvā –

‘‘ tāta mayaṃ ito pubbe tava guṇaṃ na jānimhā , idāni pana taṃ ādiṃ katvā anekasate anekasahasse anekasatasahasse bhikkhū imasmiṃ nivesane nisīdāpetvā bhojetuṃ na labhimhā , cīvarehi acchādetuṃ na labhimhā , vihārasataṃ vihārasahassaṃ kāretuṃ na labhimhā ’’ ti yāva aruṇuggamanā parideviV3.248 .

Aruṇe uggatamatteyeva suvaṇṇakāre pakkosāpetvā suvaṇṇagabbhaṃ vivarāpetvā suvaṇṇaghaṭiyo mahātulāya tulāpetvā –

‘‘ pañca kūṭāgārasatāni pañca agghikasatāni karothā ’’ ti dāpeti .

Sakkopi devarājā vissakammadevaputtaṃ āmantetvā –

‘‘ tāta dhammasenāpati parinibbuto , pañca kūṭāgārasatāni pañca agghikasatāni ca māpehī ’’ ti āha .

Iti upāsikāya kāritāni ca vissakammena nimmitāni ca sabbānipi dvesahassāni ahesuṃ .

Tato nagaramajjhe sāramayaṃ mahāmaṇḍapaṃ kāretvā maṇḍapamajjhe mahākūṭāgāraṃ ṭhapetvāP3.220 sesāni parivārasaṅkhepena ṭhapetvā sādhukīḷikaṃ ārabhiṃsu .

Devānaṃ antare manussā , manussānaṃ antare devā ahesuṃ .

Revatī nāma ekā therassa upaṭṭhāyikā –

‘‘ ahaṃ therassa pūjaṃ karissāmī ’’ ti suvaṇṇapupphānaṃ tayo kumbhe kāresi .

‘‘ Therassa pūjaṃ karissāmī ’’ ti sakko devarājā aḍḍhateyyakoṭināṭakehi parivārito otari .

‘‘ Sakko otaratī ’’ ti mahājano pacchāmukho paṭikkami .

Tattha sāpi upāsikā paṭikkamamānā garubhārattā ekamantaṃ apasakkituṃ asakkontī manussānaṃ antare pati .

Manussā apassantā taṃ madditvā agamiṃsu .

Sā tattheva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane kanakavimāne nibbatti .

Nibbattakkhaṇeyevassā ratanakkhandho viya tigāvutappamāṇo attabhāvo ahosi saṭṭhisakaṭapūrappamāṇaalaṅkārapaṭimaṇḍitā accharāsahassaparivāritā .

Athassā dibbaṃ sabbakāyikādāsaṃ purato ṭhapayiṃsuM3.253 .

Sā attano sirisampattiṃ disvā –

‘‘ uḷārā ayaṃ sampatti , kiṃ nu kho me kammaṃ katan ’’ ti cintayamānā addasa –

‘‘ mayā sāriputtattherassa parinibbutaṭṭhāne tīhi suvaṇṇapupphakumbhehi pūjā katā , mahājano maṃ madditvā gato , sāhaṃ tattha kālaṃ katvā idhūpapannā , theraṃ nissāya laddhaṃ idāni puññavipākaṃ manussānaṃ kathessāmī ’’ ti saha vimāneneva otari .

Mahājano dūratova disvā –

‘‘ kiṃ nu kho dve sūriyā uṭṭhitā ’’ ti ?

Olokento –

‘‘ vimāne āgacchante kūṭāgārasaṇṭhānaṃ paññāyati , nāyaṃ sūriyo , vimānametaṃ ekan ’’ ti āha .

Tampi vimānaṃ tāvadeva āgantvā therassa dārucitakamatthake vehāsaṃ aṭṭhāsi .

Devadhītā vimānaṃ ākāseyeva ṭhapetvā pathaviṃ otari .

Mahājano –

‘‘ kā tvaṃ , ayye ’’ ti ?

Pucchi .

‘‘ Na maṃ tumhe jānātha , revatī nāmāhaṃ , tīhi suvaṇṇapupphakumbhehi theraṃ pūjaṃ katvā manussehi madditāV3.249 kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbattā , passatha me sirisampattiṃ , tumhepi dāni dānāni detha , puññāni karothā ’’ ti kusalakiriyāya vaṇṇaṃ kathetvā therassa citakaṃ padakkhiṇaṃ katvā vanditvā attano devaṭṭhānaṃyeva gatā .

MahājanopiP3.221 sattāhaṃ sādhukīḷikaṃ kīḷitvā sabbagandhehi citakaṃ akāsi , citakā ekūnaratanasatikā ahosi .

Therassa sarīraṃ citakaṃ āropetvā usīrakalāpakehi ālimpesuṃ .

Āḷāhane sabbarattiṃ dhammassavanaṃ pavatti .

Anuruddhatthero sabbagandhodakena therassa citakaṃ nibbāpesi .

Cundatthero dhātuyo parissāvane pakkhipitvā –

‘‘ na dāni mayā idheva sakkā ṭhātuṃ , mayhaṃ jeṭṭhabhātikassa dhammasenāpatisāriputtattherassa parinibbutabhāvaṃ sammāsambuddhassa ārocessāmī ’’ ti dhātuparissāvanaṃ therassa ca pattacīvaraṃ gahetvā sāvatthiṃ agamāsi .

Ekaṭṭhānepi ca dve rattiyo avasitvā sabbattha ekarattivāseneva sāvatthiṃ pāpuṇi .

Tamatthaṃ dassetuṃ atha kho cundo samaṇuddesotiādi vuttaṃ .

Tattha yenāyasmā ānandoti yena attano upajjhāyo dhammabhaṇḍāgāriko āyasmā ānando , tenupasaṅkami .

Kasmā panesa ujukaṃM3.254 satthu santikaṃ agantvā therassa santikaṃ agamāsīti ?

Satthari ca there ca gāravena .

Jetavanamahāvihāre pokkharaṇiyaṃ kirassa nhatvā paccuttaritvā sunivatthasupārutassa etadahosi –

‘‘ buddhā nāma mahāpāsāṇacchattaṃ viya garuno , phaṇakatasappa sīhabyagghamattavaravāraṇādayo viya ca durāsadā , na sakkā mayā ujukameva satthu santikaṃ gantvā kathetuṃ , kassa nu kho santikaṃ gantabban ’’ ti .

Tato cintesi –

‘‘ upajjhāyo me dhammabhaṇḍāgāriko jeṭṭhabhātikattherassa uttamasahāyo , tassa santikaṃ gantvā taṃ ādāya satthārā saddhiṃ kathessāmī ’’ ti satthari ceva there ca gāravena upasaṅkami .

Idamassa pattacīvaran ti ‘‘ ayamassa paribhogapatto , idaṃ dhātuparissāvanan ’’ ti evaṃ ekekaṃ ācikkhi .

Pāḷiyaṃ pana ‘‘ idamassa pattacīvaran ’’ ti ettakameva vuttaṃ .

Kathāpābhatan ti kathāmūlaṃ .

Mūlañhi pābhatan ti vuccati .

Yathāha –

‘‘ AppakenapiP3.222 medhāvī , pābhatena vicakkhaṇo ;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ , aṇuṃ aggiṃva sandhaman ’’ ti .( jā .1.1.4);

BhagavantaṃV3.250 dassanāyāti bhagavantaṃ dassanatthāya .

Kiṃ paniminā bhagavā na diṭṭhapubboti ?

No na diṭṭhapubbo .

Ayañhi āyasmā divā nava vāre , rattiṃ nava vāreti ekāhaṃ aṭṭhārasa vāre upaṭṭhānameva gacchati .

Divasassa pana satavāraṃ vā sahassavāraṃ vā gantukāmo samānopi na akāraṇā gacchati , ekaṃ pañhadvāraṃ gahetvāva gacchati .

So taṃdivasaṃ tena kathāpābhatena gantukāmo evamāha .

Idamassa pattacīvaran ti theropi –

‘‘ idaṃ tassa pattacīvaraṃ , idañca dhātuparissāvanan ’’ ti pāṭiyekkaṃyeva dassetvā ācikkhi .

Satthā hatthaṃ pasāretvā dhātuparissāvanaṃ gahetvā hatthatale ṭhapetvā bhikkhū āmantesi –

‘‘ yo so , bhikkhave , bhikkhu purimadivase anekāni pāṭihāriyasatāni katvā parinibbānaṃ anujānāpesi , tassa idāni imā saṅkhavaṇṇasannibhā dhātuyova paññāyanti , kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ pūritapāramī esa , bhikkhave , bhikkhu , mayā pavattitaṃ dhammacakkaṃM3.255 anupavattako esa bhikkhu , paṭiladdhadutiyaāsano esa bhikkhu , pūritasāvakasannipāto esa bhikkhu , ṭhapetvā maṃ dasasu cakkavāḷasahassesu paññāya asadiso esa bhikkhu , mahāpañño esa bhikkhu , puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño esa bhikkhu , appiccho esa bhikkhu , santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhavīriyo codako pāpagarahī esa bhikkhu , pañca jātisatāni paṭiladdhamahāsampattiyo pahāya pabbajito esa bhikkhu , mama sāsane pathavīsamakhantiko esa bhikkhu , chinnavisāṇausabhasadiso esa bhikkhu , caṇḍālaputtasadisanīcacitto esa bhikkhu .

Passatha , bhikkhave , mahāpaññassa dhātuyo , passatha , bhikkhave , puthupaññassa hāsapaññassa javanapaññassa tikkhapaññassa nibbedhikapaññassa appicchassa santuṭṭhassa pavivittassa asaṃsaṭṭhassa āraddhavīriyassaP3.223 , codakassa , passatha , bhikkhave , pāpagarahissa dhātuyoti .

‘‘ Yo pabbajī jātisatāni pañca ,

Pahāya kāmāni manoramāni ;

Taṃ vītarāgaṃ susamāhitindriyaṃ ,

Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ .

‘‘ KhantibaloV3.251 pathavisamo na kuppati ,

Na cāpi cittassa vasena vattati ;

Anukampako kāruṇiko ca nibbuto ,

Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ .

‘‘ Caṇḍālaputto yathā nagaraṃ paviṭṭho ,

Nīcamano carati kaḷopihattho ;

Tathā ayaṃ viharati sāriputto ,

Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ .

‘‘ Usabho yathā chinnavisāṇako ,

Aheṭhayanto carati purantare vane ;

Tathā ayaṃ viharati sāriputto ,

Parinibbutaṃ vandatha sāriputtan ’’ ti .

ItiM3.256 bhagavā pañcahi gāthāsatehi therassa vaṇṇaṃ kathesi .

Yathā yathā bhagavā therassa vaṇṇaṃ kathesi , tathā tathā ānandatthero sandhāretuṃ na sakkoti , biḷāramukhe pakkhantakukkuṭo viya pavedhati .

Tenāha apica me , bhante , madhurakajāto viya kāyoti sabbaṃ vitthāretabbaṃ .

Tattha madhurakajātotiādīnaṃ attho vuttoyeva .

Idha pana dhammāti uddesaparipucchādhammā adhippetā .

Tassa hi uddesaparipucchādhamme agahite vā gahetuṃ , gahite vā sajjhāyaṃ kātuṃ cittaṃ na pavattati .

Atha satthā pañcapasādavicitrāni akkhīni ummīletvā theraṃ olokento ‘‘ assāsessāmi nan ’’ ti assāsento kiṃ nu kho te , ānanda , sāriputtotiādimāha .

Tattha sīlakkhandhan ti lokiyalokuttarasīlaṃ .

Samādhipaññāsu pi eseva nayo .

Vimutti pana lokuttarāva .

VimuttiñāṇadassanaṃP3.224 paccavekkhaṇañāṇaṃ , taṃ lokiyameva .

Ovādakoti ovādadāyako .

Otiṇṇoti otiṇṇesu vatthūsu nānappakārena otaraṇasīlo .

Viññāpakoti dhammakathākāle atthañca kāraṇañca viññāpetā .

Sandassakoti khandhadhātuāyatanavasena tesaṃ tesaṃ dhammānaṃV3.252 dassetā .

Samādapakoti ‘‘ idañcidañca gaṇhathā ’’ ti evaṃ gaṇhāpako .

Samuttejakoti abbhussāhako .

Sampahaṃsakoti paṭiladdhaguṇehi modāpako jotāpako .

Akilāsu dhammadesanāyāti dhammadesanaṃ ārabhitvā ‘‘ sīsaṃ vā me rujjati , hadayaṃ vā kucchi vā piṭṭhi vā ’’ ti evaṃ osakkanākāravirahito nikkilāsu visārado ekassāpi dvinnampi sīhavegeneva pakkhandati .

Anuggāhako sabrahmacārīnan ti padassa attho khandhakavagge vitthāritova .

Dhammojaṃ dhammabhogan ti ubhayenapi dhammaparibhogova kathito .

Dhammānuggahan ti dhammena anuggahaṇaṃ .

Satthā ‘‘ ativiya ayaṃ bhikkhu kilamatī ’’ ti puna taṃ assāsento nanu taṃ , ānanda , mayātiādimāha .

Tattha piyehi manāpehīti mātāpitābhātābhaginīādikehi jātiyā nānābhāvo , maraṇena vinābhāvo , bhavena aññathābhāvo .

Taṃ kutettha , ānanda , labbhāti tan tiM3.257 tasmā .

Yasmā sabbehi piyehi manāpehi nānābhāvo , tasmā dasa pāramiyo pūretvāpi sambodhiṃ patvāpi dhammacakkaṃ pavattetvāpi yamakapāṭihāriyaṃ dassetvāpi devorohanaṃ katvāpi yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ , taṃ tathāgatassāpi sarīraṃ mā palujjīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati , rodantenapi kandantenapi na sakkā taṃ kāraṇaṃ laddhunti .

So palujjeyyāti so bhijjeyya .

Evameva khoti ettha yojanasatubbedho mahājamburukkho viya bhikkhusaṅgho tassa dakkhiṇadisaṃ gato paññāsayojaniko mahākhandho viya dhammasenāpati .

Tasmiṃ mahākhandhe bhinne tato paṭṭhāya anupubbena vaḍḍhitvā pupphaphalādīhi taṃ ṭhānaṃ pūretuṃ samatthassa aññassa khandhassa abhāvo viya there parinibbute soḷasannaṃ paññānaṃ matthakaṃ pattassa aññassa dakkhiṇāsane nisīdanasamatthassa sāriputtasadisassa bhikkhuno abhāvo .

Tāya paribhinnāya so rukkho viyaP3.225 bhikkhusaṅgho khandhotveva jātoti veditabbo .

Tasmāti yasmā sabbaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ , taṃ mā palujjīti na sakkā laddhuṃ , tasmā .

Issues

Select Version

Mahāvagga-aṭṭhakathā

Mahāvagga-aṭṭhakathā