9. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā

246. EvaṃV4.155 me sutan ti bālapaṇḍitasuttaṃ .

Tattha bālalakkhaṇānīti bālo ayanti etehi lakkhiyati ñāyatīti bālalakkhaṇāni .

Tāneva tassa sañjānanakāraṇānīti bālanimittāni .

Bālassa apadānānīti bālāpadānāniM4.150 .

Duccintitacintīti cintayanto abhijjhābyāpādamicchādassanavasena duccintitameva cinteti .

Dubbhāsitabhāsīti bhāsamānopi musāvādādibhedaṃ dubbhāsitameva bhāsati .

Dukkaṭakammakārīti karontopi pāṇātipātādivasena dukkaṭakammameva karoti .

Tatra ceti yattha nisinno , tassaṃ parisati .

Tajjaṃ tassāruppan ti tajjātikaṃ tadanucchavikaṃ , pañcannaṃ verānaṃ diṭṭhadhammakasamparāyikaādīnavappaṭisaṃyuttanti adhippāyo .

TatrātiP4.211 tāya kathāya kacchamānāya .

Bālan tiādīni sāmiatthe upayogavacanaṃ .

248. Olambantīti upaṭṭhahanti .

Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ , olambanādiākārena hi tāni upaṭṭhahanti , tasmā evaṃ vuttaṃ .

Pathaviyā olambantīti pathavitale pattharanti .

Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ .

Pattharaṇākāroyeva hesa .

Tatra , bhikkhave , bālassāti tasmiṃ upaṭṭhānākāre āpāthagate bālassa evaṃ hoti .

249. Etadavocāti anusandhikusalo bhikkhu ‘‘ nirayassa upamā kātuṃ na sakkā ’’ ti na bhagavā vadati ,‘‘ na sukarā ’’ ti pana vadati , na sukaraṃ pana sakkā hoti kātuṃ , handāhaṃ dasabalaṃ upamaṃ kārāpemīti cintetvā etaṃ ‘‘ sakkā , bhante ’’ ti vacanaṃ avoca .

Haneyyun ti vinivijjhitvā gamanavasena yathā ekasmiṃ ṭhāne dve pahārā nipatanti , evaṃ haneyyuṃ .

Tenassa dve vaṇamukhasatāni honti .

Ito uttaripi eseva nayo .

250. Pāṇimattan ti antomuṭṭhiyaṃ ṭhapanamattaṃ .

Saṅkhampi na upetīti gaṇanamattampi na gacchati .

Kalabhāgampīti satimaṃ kalaṃ sahassimaṃ kalaṃ satasahassimaṃ vā kalaṃ upagacchatītipi vattabbataṃ na upeti .

Upanidhampīti upanikkhepanamattampi na upeti , olokentassa olokitamattampiV4.156 natthi .

TattaṃP4.212 ayokhilan ti tigāvutaṃ attabhāvaṃ sampajjalitāya lohapathaviyā uttānakaṃ nipajjāpetvā tassa dakkhiṇahatthe tālappamāṇaṃ ayasūlaṃ pavesenti , tathā vāmahatthādīsu .

Yathā ca uttānakaṃ nipajjāpetvā , evaṃ urenapi dakkhiṇapassenapi vāmapassenapi nipajjāpetvā taṃ kammakāraṇaṃ karontiyeva .

Saṃvesetvāti sampajjalitāya lohapathaviyā tigāvutaṃ attabhāvaṃ nipajjāpetvā .

Kuṭhārīhīti mahatīhi gehassa ekapakkhachadanamattāhi kuṭhārīhi tacchanti .

Lohitaṃ nadī hutvā sandati , lohapathavito jālā uṭṭhahitvā tacchitaṭṭhānaṃ gaṇhanti .

Mahādukkhaṃ uppajjati , tacchantāM4.151 pana suttāhataṃ karitvā dārū viya aṭṭhaṃsampi chaḷaṃsampi karonti .

Vāsīhīti mahāsuppapamāṇāhi vāsīhi .

Tāhi tacchantā tacato yāva aṭṭhīni saṇikaṃ tacchanti , tacchitaṃ tacchitaṃ paṭipākatikaṃ hoti .

Rathe yojetvāti saddhiṃ yugayottapañcaracakkakubbarapācanehi sabbato sampajjalite rathe yojetvā .

Mahantan ti mahākūṭāgārappamāṇaṃ .

Āropentīti sampajjalitehi ayamuggarehi pothentā āropenti .

SakimpiP4.213 uddhan ti supakkuthitāya ukkhaliyā pakkhittataṇḍulā viya uddhaṃ adho tiriyañca gacchati .

Bhāgaso mitoti bhāge ṭhapetvā ṭhapetvā vibhatto .

Pariyantoti parikkhitto .

Ayasāti upari ayapaṭṭena chādito .

Samantā yojanasataṃ pharitvā tiṭṭhatīti evaṃ pharitvā tiṭṭhati , yathā samantā yojanasate ṭhāne ṭhatvā olokentassa akkhīni yamakagoḷakā viya nikkhamanti .

Na sukarā akkhānena pāpuṇitun ti nirayo nāma evampi dukkho evampi dukkhoti vassasataṃ vassasahassaṃ kathentenāpi matthakaṃ pāpetvā kathetuṃ na sukarāti attho .

251. Dantullehakan ti dantehi ullehitvā , luñcitvāti vuttaṃ hoti .

Rasādoti rasagedhena paribhuttaraso .

252. Aññamaññakhādikāti aññamaññakhādanaṃ .

DubbaṇṇotiV4.157 durūpo .

Duddasikoti dārakānaṃ bhayāpanatthaṃ katayakkho viya duddaso .

Okoṭimakoti lakuṇḍako paviṭṭhagīvo mahodaro .

Kāṇoti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā .

Kuṇīti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā .

Pakkhahatoti pīṭhasappī .

SoP4.214 kāyenāti idamassa dukkhānupabandhadassanatthaṃ āraddhaṃ .

Kaliggahenāti parājayena .

Adhibandhaṃ nigaccheyyāti yasmā bahuṃ jito sabbasāpateyyampissa nappahoti , tasmā attanāpi bandhaṃ nigaccheyya .

Kevalā paripūrā bālabhūmīti bālo tīṇi duccaritāni pūretvāM4.152 niraye nibbattati , tattha pakkāvasesena manussattaṃ āgato pañcasu nīcakulesu nibbattitvā puna tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattatīti ayaṃ sakalā paripuṇṇā bālabhūmi .

253. Paṇḍitalakkhaṇānītiādi vuttānusāreneva veditabbaṃ .

Sucintitacintītiādīni cettha manosucaritādīnaṃ vasena yojetabbāni .

Cakkaratanavaṇṇanā

256. Sīsaṃ nhātassāti sīsena saddhiṃ gandhodakena nhātassa .

Uposathikassāti samādinnauposathaṅgassa .

Uparipāsādavaragatassāti pāsādavarassa upari gatassa subhojanaṃ bhuñjitvā pāsādavarassa upari mahātale sirīgabbhaṃ pavisitvā sīlāni āvajjantassa .

Tadā kira rājā pātova satasahassaṃ vissajjetvā mahādānaṃ datvā punapi soḷasahi gandhodakaghaṭehi sīsaṃ nhāyitvā katapātarāso suddhaṃ uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ katvā uparipāsādassa sirīsayane pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attano dānamayapuññasamudayaṃ āvajjetvā nisīdati , ayaṃ sabbacakkavattīnaṃ dhammatāP4.215 .

Tesaṃ taṃ āvajjantānaṃyeva vuttappakārapuññakammapaccayaṃ utusamuṭṭhānaṃ nīlamaṇisaṅghāṭasadisaṃ pācīnasamuddajalatalaṃ chindamānaṃ viya ākāsaṃ alaṅkurumānaṃ viya dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati .

Tayidaṃ dibbānubhāvayuttattā dibban ti vuttaṃ .

Sahassaṃ assa arānanti sahassāraṃ .

SahaV4.158 nemiyā saha nābhiyā cāti sanemikaṃ sanābhikaṃ .

Sabbehi ākārehi paripūranti sabbākāraparipūraṃ .

Tattha cakkañca taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ .

Yāya pana taṃ nābhiyā ‘‘ sanābhikan ’’ ti vuttaṃ , sā indanīlamaṇimayā hoti .

Majjhe panassā rajatamayā panāḷi , yāya suddhasiniddhadantapantiyā hasamānaṃ viya virocati .

Majjhe chiddena viya candamaṇḍalena ubhosupi bāhirantesu rajatapaṭṭena kataparikkhepo hoti .

Tesu panassā nābhipanāḷi parikkhepapaṭṭesu yuttaṭṭhāne paricchedalekhā suvibhattāva hutvā paññāyanti .

Ayaṃ tāvassa nābhiyā sabbākāraparipūratā .

YehiM4.153 pana taṃ arehi ‘‘ sahassāran ’’ ti vuttaṃ , te sattaratanamayā sūriyarasmiyo viya pabhāsampannā honti .

Tesampi ghaṭamaṇikaparicchedalekhādīni suvibhattāneva paññāyanti .

Ayamassa arānaṃ sabbākāraparipūratā .

Yāya pana taṃ nemiyā saha ‘‘ sanemikan ’’ ti vuttaṃ , sā bālasūriyarasmikalāpasiriṃP4.216 avahasamānā viya surattasuddhasiniddhapavāḷamayā hoti .

Sandhīsu panassā sañjhārāgasassirikarattajambonadapaṭṭā vaṭṭaparicchedalekhā ca suvibhattā paññāyanti .

Ayamassa nemiyā sabbākāraparipūratā .

Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṃ panassa dasannaṃ dasannaṃ arānamantare dhamanavaṃso viya antosusiro chiddamaṇḍalacitto vātagāhī pavāḷadaṇḍo hoti , yassa vātena paharitassa sukusalasamannāhatassa pañcaṅgikatūriyassa viya saddo vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca hoti .

Tassa kho pana pavāḷadaṇḍassa upari setacchattaṃ , ubhosu passesu samosaritakusumadāmapantiyoti evaṃ samosaritakusumadāmapantisatadvayaparivārena setacchattasatadhārinā pavāḷadaṇḍasatena samupasobhitanemiparikkhepassa dvinnampi nābhipanāḷīnaṃ anto dve sīhamukhāni honti , yehi tālakkhandhappamāṇā puṇṇacandakiraṇakalāpasassirikā taruṇaravisamānarattakambalageṇḍukapariyantā ākāsagaṅgāgatisobhaṃ abhibhavamānā viya dve muttakalāpā olambanti , yehi cakkaratanena saddhiṃV4.159 ākāse samparivattamānehi tīṇi cakkāni ekato parivattantāni viya khāyanti .

Ayamassa sabbaso sabbākāraparipūratā .

Taṃ panetaṃ evaṃ sabbākāraparipūraṃ pakatiyā sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā attano attano gharadvāre paññattāsanesuP4.217 nisīditvā pavattakathāsallāpesu manussesu vīthicatukkādīsu kīḷamāne dārakajane nātiuccena nātinīcena vanasaṇḍamatthakāsannena ākāsappadesena upasobhayamānaṃ viya rukkhasākhaggāni , dvādasayojanato paṭṭhāya suyyamānena madhurassarena sattānaṃ sotāni odhāpayamānaṃ yojanato paṭṭhāya nānappabhāsamudayasamujjalena vaṇṇena nayanāni samākaḍḍhantaṃM4.154 rañño cakkavattissa puññānubhāvaṃ ugghosayantaṃ viya rājadhāniabhimukhaṃ āgacchati .

Atha tassa cakkaratanassa saddassavaneneva ‘‘ kuto nu kho , kassa nu kho ayaṃ saddo ’’ ti āvajjitahadayānaṃ puratthimadisaṃ olokayamānānaṃ tesaṃ manussānaṃ aññataro aññataraṃ evamāha –

‘‘ passa bho acchariyaṃ , ayaṃ puṇṇacando pubbe eko uggacchati , ajja pana attadutiyo uggato , etañhi rājahaṃsamithunaṃ viya puṇṇacandamithunaṃ pubbāpariyena gaganatalaṃ abhilaṅghatī ’’ ti .

Tamañño āha –

‘‘ kiṃ kathesi samma kahaṃ nāma tayā dve puṇṇacandā ekato uggacchantā diṭṭhapubbā , nanu esa tapanīyaraṃsidhāro piñcharakiraṇo divākaro uggato ’’ ti .

Tamañño sitaṃ katvā evamāha –

‘‘ kiṃ ummattosi , nanu kho idānimeva divākaro atthaṅgato , so kathaṃ imaṃ puṇṇacandaṃ anubandhamāno uggacchissati , addhā panetaṃ anekaratanappabhāsamujjalaṃ ekassa puññavato vimānaṃ bhavissatī ’’ ti .

Te sabbepi apasādayantā aññe evamāhaṃsu –

‘‘ kiṃ bahuṃ vippalapatha , nevesa puṇṇacando , na sūriyo na devavimānaṃ .

Na hetesaṃ evarūpāP4.218 sirisampatti atthi , cakkaratanena panetena bhavitabban ’’ ti .

Evaṃ pavattasallāpasseva tassa janassa candamaṇḍalaṃ ohāya taṃ cakkaratanaṃ abhimukhaṃ hoti .

Tato tehi ‘‘ kassa nu kho idaṃ nibbattan ’’ ti vutte bhavanti vattāro –

‘‘ na kassaci aññassa , nanu amhākaṃ rājā pūritacakkavattivatto , tassetaṃ nibbattan ’’ ti .

Atha so ca mahājano , yo ca añño passati , sabbo cakkaratanameva anugacchati .

Tampi cakkaratanaṃ raññoyeva atthāya attano āgatabhāvaṃ ñāpetukāmaṃ viya sattakkhattuṃ pākāramatthakeneva nagaraṃ anusaṃyāyitvāV4.160 rañño antepuraṃ padakkhiṇaṃ katvā antepurassa uttarasīhapañjaraāsanne ṭhāne yathā gandhapupphādīhi sukhena sakkā hoti pūjetuṃ , evaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati .

Evaṃ ṭhitassa panassa vātapānacchiddādīhi pavisitvā nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṃ anto pāsādaṃ alaṅkurumānaṃ pabhāsamūhaṃ disvā dassanatthāya sañjātābhilāso rājā hoti .

Parijanopissa piyavacanapābhatena āgantvā tamatthaṃ nivedeti .

Atha rājā balavapītipāmojjaphuṭasarīro pallaṅkaṃM4.155 mocetvā uṭṭhāyāsanā sīhapañjarasamīpaṃ gantvā taṃ cakkaratanaṃ disvā ‘‘ sutaṃ kho pana metan ’’ tiādikaṃ cintanaṃ cintesi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ disvāna rañño khattiyassa … pe … assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī ’’ ti .

Tattha so hoti rājā cakkavattīti kittāvatā cakkavattī hoti ?

Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratane ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte .

Idāni tassa pavattāpanatthaṃ yaṃ kātabbaṃ taṃ dassento atha kho , bhikkhavetiādimāha .

TatthaP4.219 uṭṭhāyāsanāti nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpaṃ āgantvā .

Bhiṅkāraṃ gahetvāti hatthisoṇḍasadisapanāḷiṃ suvaṇṇabhiṅkāraṃ ukkhipitvā vāmahatthena udakaṃ gahetvā .

Pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ , abhivijinātu bhavaṃ cakkaratananti .

Anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāyāti sabbacakkavattīnañhi udakena abhisiñcitvā ‘‘ abhivijānātu bhavaṃ cakkaratanan ’’ ti vacanasamanantarameva vehāsaṃ abbhuggantvā cakkaratanaṃ pavattati , yassa pavattisamakālameva so rājā cakkavattī nāma hoti .

Pavatte pana cakkaratane taṃ anubandhamānova rājā cakkavattī yānavaraṃ āruyha vehāsaṃ abbhuggacchati , athassa chattacāmarādihattho parijano ceva antepurajano ca .

Tato nānappakārakañcukakavacādisannāhavibhūsitena vividhāharaṇappabhāsamujjalitena samussitaddhajapaṭākapaṭimaṇḍitena attano attano balakāyena saddhiṃ uparājasenāpati pabhūtayopi vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivārenti .

Rājayuttā pana janasaṅgahatthaṃ nagaravīthīsu bheriyo carāpenti ‘‘ tātā amhākaṃ rañño cakkaratanaṃP4.220 nibbattaṃ , attano attano vibhavānurūpena maṇḍitappasādhitā sannipatathā ’’ ti .

Mahājano pana pakatiyā cakkaratanasaddeneva sabbakiccāniV4.161 pahāya gandhapupphādīni ādāya sannipatitova , sopi sabbo vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivāreti .

Yassa yassa hi raññā saddhiṃ gantukāmatā uppajjati , so so ākāsagatova hoti .

Evaṃ dvādasayojanāyāmavitthārā parisā hoti .

Tattha ekapurisopi chinnabhinnasarīro vā kiliṭṭhavattho vā natthi .

Suciparivāro hi rājā cakkavattī .

Cakkavattiparisā nāma vijjādharaparisā viya ākāse gacchamānā indanīlamaṇitaleM4.156 vippakiṇṇaratanasadisā hoti .

Tena vuttaṃ ‘‘ anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā ’’ ti .

Tampi cakkaratanaṃ rukkhaggānaṃ uparūpari nātiuccena gaganapadesena pavattati , yathā rukkhānaṃ pupphaphalapallavehi atthikā tāni sukhena gahetuṃ sakkonti , bhūmiyaṃ ṭhitā ‘‘ esa rājā , esa uparājā , esa senāpatī ’’ ti sallakkhetuṃ sakkonti .

Ṭhānādīsupi iriyāpathesu yo yena icchati , so teneva gacchati .

Cittakammādisippapasutā cettha attano attano kiccaṃ karontāyeva gacchanti .

Yatheva hi bhūmiyaṃ , tathā nesaṃ sabbakiccāni ākāse ijjhanti .

Evaṃ cakkavattiparisaṃ gahetvā taṃ cakkaratanaṃ vāmapassena sineruṃ pahāya samuddassa uparibhāgena aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ pubbavidehaṃ gacchati .

Tattha yo vinibbedhena dvādasayojanāya parikkhepato chattiṃsayojanaparisāya sannivesakkhamo sulabhāhārūpakaraṇo chāyūdakasampanno sucisamatalo ramaṇīyo bhūmibhāgo , tassa uparibhāge taṃ cakkaratanaṃ ākāse akkhāhataṃ viya tiṭṭhati .

Atha tena saññāṇena so mahājano otaritvā yathāruci nhānabhojanādīni sabbakiccāni karonto vāsaṃ kappeti , tena vuttaṃ ‘‘ yasmiṃP4.221 kho pana , bhikkhave , padese taṃ cakkaratanaṃ patiṭṭhāti , tattha rājā cakkavattī vāsaṃ upeti saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā ’’ ti .

Evaṃ vāsaṃ upagate cakkavattimhi ye tattha rājāno , te ‘‘ paracakkaṃ āgatan ’’ ti sutvāpi na balakāyaṃ sannipātetvā yuddhasajjā honti .

Cakkaratanassa uppattisamanantarameva natthi so satto nāma , yo paccatthikasaññāya rājānaṃ ārabbha āvudhaṃ ukkhipituṃ visaheyya .

Ayamanubhāvo cakkaratanassa .

CakkānubhāvenaV4.162 hi tassa rañño ,

Arī asesā damathaṃ upenti ;

Arindamaṃ nāma narādhipassa ,

Teneva taṃ vuccati tassa cakkaṃ .

TasmāM4.157 sabbepi te rājāno attano attano rajjasirivibhavānurūpaṃ pābhataṃ gahetvā taṃ rājānaṃ upagamma onatasirā attano moḷiyamaṇippabhābhisekenassa pādapūjaṃ karonto ‘‘ ehi kho mahārājā ’’ tiādīhi vacanehi tassa kiṅkārappaṭissāvitaṃ āpajjanti .

Tena vuttaṃ ye kho pana , bhikkhave , puratthimāya … pe … anusāsa mahārājāti .

Tattha svāgatan ti suāgamanaṃ .

Ekasmiñhi āgate socanti , gate nandanti .

Ekasmiṃ āgate nandanti , gate socanti .

Tādiso tvaṃ āgatanandano gamanasocano , tasmā tava āgamanaṃ suāgamananti vuttaṃ hoti .

EvaṃP4.222 vutte pana cakkavattī nāpi ‘‘ ettakaṃ nāma me anuvassaṃ baliṃ upakappethā ’’ ti vadati , nāpi aññassa bhogaṃ acchinditvā aññassa deti .

Attano pana dhammarājabhāvassa anurūpāya paññāya pāṇātipātādīni upaparikkhitvā pemanīyena mañjunā sarena ‘‘ passatha tātā , pāṇātipāto nāmesa āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko hotī ’’ tiādinā nayena dhammaṃ desetvā ‘‘ pāṇo na hantabbo ’’ tiādikaṃ ovādaṃ deti .

Tena vuttaṃ rājā cakkavattī evamāha pāṇo na hantabbo … pe … yathābhuttañca bhuñjathāti .

Kiṃ pana sabbepi rañño imaṃ ovādaṃ gaṇhantīti .

Buddhassapi tāva sabbe na gaṇhanti , rañño kiṃ gaṇhissanti .

Tasmā ye paṇḍitā vibhāvino , te gaṇhanti .

Sabbe pana anuyantā bhavanti .

Tasmā ‘‘ ye kho pana , bhikkhave ’’ tiādimāha .

Atha taṃ cakkaratanaṃ evaṃ pubbavidehavāsīnaṃ ovāde dinne katapātarāse cakkavattībalena vehāsaṃ abbhuggantvā puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati .

Yathā yathā ca taṃ ajjhogāhati , tathā tathā agadagandhaṃ ghāyitvā saṃkhittaphaṇo nāgarājā viya saṃkhittaūmivipphāraṃ hutvā ogacchamānaṃV4.163 mahāsamuddasalilaṃ yojanamattaṃ ogantvā antosamudde veḷuriyabhitti viya tiṭṭhati .

Taṅkhaṇaññeva ca tassa rañño puññasiriṃ daṭṭhukāmāni viya mahāsamuddatale vippakiṇṇāni nānāratanāni tato tato āgantvā taṃ padesaṃ pūrayanti .

Atha sā rājaparisā taṃ nānāratanaparipūraṃ mahāsamuddatalaṃ disvā yathāruci ucchaṅgādīhi ādiyati , yathāruci ādinnaratanāyaM4.158 pana parisāya taṃ cakkaratanaṃ paṭinivattati .

Paṭinivattamāne ca tasmiṃ parisā aggato hoti , majjhe rājā , ante cakkaratanaṃ .

Tampi jalanidhijalaṃ palobhiyamānamivaP4.223 cakkaratanasiriyā , asahamānamiva ca tena viyogaṃ , nemimaṇḍalapariyantaṃ abhihanantaṃ nirantarameva upagacchati .

257. Evaṃ rājā cakkavattī puratthimasamuddapariyantaṃ pubbavidehaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṃ jambudīpaṃ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati .

Tena vuttaṃ atha kho taṃ , bhikkhave , cakkaratanaṃ puratthimasamuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavattatīti .

Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ senāsanniveso paṭirājagamanaṃ tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaṃ ajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchanaṃ ratanādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .

Vijinitvā pana taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambudīpaṃ dakkhiṇasamuddatopi paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ aparagoyānaṃ vijetuṃ pubbe vuttanayeneva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijinitvā pacchimasamuddatopi paccuttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijiya uttarasamuddatopi paccuttarati .

Ettāvatā raññā cakkavattinā cāturantāya pathaviyā ādhipaccaṃ adhigataṃ hoti .

So evaṃ vijitavijayo attano rajjasirisampattidassanatthaṃ sapariso uddhaṃ gaganatalaṃ abhilaṅghitvā suvikasitapadumuppalapuṇḍarīkavanavicitte cattāro jātassare viya pañcasatapañcasataparittadīpaparivāre cattāro mahādīpe oloketvā cakkaratanadesiteneva maggena yathānukkamaṃ attano rājadhānimeva paccāgacchati .

Atha taṃ cakkaratanaṃP4.224 antepuradvāraṃ sobhayamānaṃ viya hutvā tiṭṭhati .

EvaṃV4.164 patiṭṭhite pana tasmiṃ cakkaratane rājantepure ukkāhi vā dīpikāhi vā kiñci karaṇīyaṃ na hoti , cakkaratanobhāsoyeva rattiṃ andhakāraṃ vidhamati .

Ye ca pana rattiṃ andhakāratthikā honti , tesaṃ andhakārameva hoti .

Tena vuttaṃ dakkhiṇasamuddaṃ ajjhogāhetvā … pe … evarūpaṃ cakkaratanaṃ pātubhavatīti .

Hatthiratanavaṇṇanā

258. EvaṃM4.159 pātubhūtacakkaratanassa panassa cakkavattino amaccā pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ sucibhūmibhāgaṃ kāretvā haricandanādīhi surabhigandhehi upalimpāpetvā heṭṭhā vicittavaṇṇasurabhikusumasamākiṇṇaṃ upari suvaṇṇatārakānaṃ antarantarā samosaritamanuñña-kusumadāmappaṭimaṇḍitavitānaṃ devavimānaṃ viya abhisaṅkharitvā ‘‘ evarūpassa nāma deva hatthiratanassa āgamanaṃ cintethā ’’ ti vadanti .

So pubbe vuttanayeneva mahādānaṃ datvā sīlāni samādāya taṃ puññasampattiṃ āvajjanto nisīdati , athassa puññānubhāvacodito chaddantakulā vā uposathakulā vā taṃ sakkāravisesaṃ anubhavitukāmo taruṇaravimaṇḍalābhirattacaraṇa-gīvamukhappaṭimaṇḍitavisuddhasetasarīro sattappatiṭṭho susaṇṭhitaṅgapaccaṅgasanniveso vikasitaratta-padumacārupokkharo iddhimā yogī viya vehāsaṃ gamanasamattho manosilācuṇṇarañjitapariyanto viya rajatapabbato hatthiseṭṭho tasmiṃ padese patiṭṭhāti .

So chaddantakulā āgacchanto sabbakaniṭṭho āgacchati , uposathakulā sabbajeṭṭho .

Pāḷiyaṃ pana ‘‘ uposatho nāgarājā ’’ icceva āgacchati .

SvāyaṃP4.225 pūritacakkavattivattānaṃ cakkavattīnaṃ sutte vuttanayeneva cintayantānaṃ āgacchati , na itaresaṃ .

Sayameva pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ āgantvā maṅgalahatthiṃ apanetvā tattha tiṭṭhati .

Tena vuttaṃ puna caparaṃ , bhikkhave … pe … nāgarājāti .

Evaṃ pātubhūtaṃ pana taṃ hatthiratanaṃ disvā hatthigopakādayo haṭṭhatuṭṭhā vegena gantvā rañño ārocenti .

Rājā turitaturitaṃ āgantvā taṃ disvā pasannacitto ‘‘ bhaddakaṃ vata bho hatthiyānaṃ , sace damathaṃ upeyyā ’’ ti cintayanto hatthaṃ pasāreti .

Atha so gharadhenuvacchako viya kaṇṇe olambetvā sūratabhāvaṃ dassento rājānaṃ upasaṅkamati , rājā taṃ abhiruhitukāmo hoti .

AthassaV4.165 parijanā adhippāyaṃ ñatvā taṃ hatthiratanaṃ sovaṇṇaddhajaṃ sovaṇṇālaṅkāraṃ hemajālapaṭicchannaṃ katvā upanenti .

Rājā taṃ anisīdāpetvāva sattaratanamayāya nisseṇiyā abhiruyha ākāsaṃ gamananinnacitto hoti .

Tassa saha cittuppādeneva so hatthirājā rājahaṃso viya indanīlamaṇippabhājālanīlagaganatalaṃ abhilaṅghati , tato cakkacārikāya vuttanayenevaM4.160 sakalarājaparisā .

Iti sapariso rājā antopātarāseyeva sakalapathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhāniṃ paccāgacchati , evaṃ mahiddhikaṃ cakkavattino hatthiratanaṃ hoti .

Tena vuttaṃ disvāna rañño cakkavattissa … pe … evarūpaṃ hatthiratanaṃ pātubhavatīti .

Assaratanavaṇṇanā

Evaṃ pātubhūtahatthiratanassa pana cakkavattino parisā pakatimaṅgalaassaṭṭhānaṃ sucisamatalaṃ kāretvā alaṅkaritvā ca purimanayeneva rañño tassa āgamanacintanatthaṃ ussāhaṃ janenti .

So purimanayeneva katadānasakkāroP4.226 samādinnasīlova pāsādatale nisinno puññasampattiṃ samanussarati , athassa puññānubhāvacodito sindhavakulato vijjullatāvinaddhasaradakālasetavalāhakarāsisassiriko rattapādo rattatuṇḍo candappabhāpuñjasadisasuddhasiniddhaghanasaṅghātasarīro kākagīvā viya indanīlamaṇi viya ca kāḷavaṇṇena sīsena samannāgatattā kāḷasīso suṭṭhu kappetvā ṭhapitehi viya muñjasadisehi saṇhavaṭṭaujugatigatehi kesehi samannāgatattā muñjakeso vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā āgantvā tasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāti .

Sesaṃ sabbaṃ hatthiratane vuttanayeneva veditabbaṃ .

Evarūpaṃ assaratanaṃ sandhāya bhagavā puna caparan tiādimāha .

Maṇiratanavaṇṇanā

Evaṃ pātubhūtaassaratanassa pana rañño cakkavattissa catuhatthāyāmaṃ sakaṭanābhisamappamāṇaṃ ubhosu antesu kaṇṇikapariyantato viniggatasuparisuddhamuttākalāpehi dvīhi kañcanapadumehi alaṅkataṃ caturāsītimaṇisahassaparivāraṃ tārāgaṇaparivutassa puṇṇacandassa siriṃ paṭippharamānaṃ viya vepullapabbatato maṇiratanaṃ āgacchati .

Tassevaṃ āgatassa muttājālakeV4.166 ṭhapetvā veḷuparamparāya saṭṭhihatthappamāṇaṃ ākāsaṃ āropitassa rattibhāge samantā yojanappamāṇaṃ okāsaṃ ābhā pharati , yāya sabbo so okāso aruṇuggamanavelā viya sañjātāloko hoti .

Tato kassakā kasikammaṃ , vāṇijā āpaṇugghāṭanaṃM4.161 , teP4.227 te ca sippino taṃ taṃ kammantaṃ payojenti divāti maññamānā .

Tena vuttaṃ puna caparaṃ , bhikkhave … pe … maṇiratanaṃ pātubhavatīti .

Itthiratanavaṇṇanā

Evaṃ pātubhūtamaṇiratanassa pana cakkavattissa visayasukhavisesakāraṇaṃ itthiratanaṃ pātubhavati .

Maddarājakulato vā hissa aggamahesiṃ ānenti , uttarakuruto vā puññānubhāvena sayaṃ āgacchati .

Avasesā panassā sampatti ‘‘ puna caparaṃ , bhikkhave , rañño cakkavattissa itthiratanaṃ pātubhavati abhirūpā dassanīyā ’’ tiādinā nayena pāḷiyaṃyeva āgatā .

Tattha saṇṭhānapāripūriyā adhikaṃ rūpaṃ assāti abhirūpā .

Dissamānā ca cakkhūni pīṇayati , tasmā aññaṃ kiccavikkhepaṃ hitvāpi daṭṭhabbāti dassanīyā .

Dissamānā ca somanassavasena cittaṃ pasādetīti pāsādikā .

Paramāyāti evaṃ pasādāvahattā uttamāya .

Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasundaratāya .

Samannāgatāti upetā .

Abhirūpā vā yasmā nātidīghā nātirassā dassanīyā yasmā nātikisā nātithūlā , pāsādikā yasmā nātikāḷikā naccodātā .

Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā yasmā atikkantā mānusaṃ vaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ .

Manussānañhi vaṇṇābhā bahi na niccharati , devānaṃ atidūraṃ niccharati , tassā pana dvādasahatthappamāṇaṃ padesaṃ sarīrābhā obhāseti .

Nātidīghādīsu cassā paṭhamayugaḷena ārohasampatti , dutiyayugaḷena pariṇāhasampatti , tatiyayugaḷena vaṇṇasampatti vuttā .

Chahi vāpi etehi kāyavipattiyā abhāvo , atikkantā mānusaṃ vaṇṇanti iminā kāyasampatti vuttā .

Tūlapicuno vā kappāsapicuno vāti sappimaṇḍe pakkhipitvāP4.228 ṭhapitassa satavihatassa tūlapicunoV4.167 vā satavihatassa kappāsapicuno vā kāyasamphasso hoti .

Sīteti rañño sītakāle .

Uṇheti rañño uṇhakāle .

Candanagandhoti niccakālameva supisitassa abhinavassa catujjātisamāyojitassa haricandanassa gandho kāyato vāyati .

Uppalagandhoti hasitakathitakālesu mukhato nikkhanto taṅkhaṇaṃ vikasitasseva nīluppalassa atisurabhigandho vāyati .

EvaṃM4.162 rūpasamphassagandhasampattiyuttāya panassā sarīrasampattiyā anurūpaṃ ācāraṃ dassetuṃ taṃ kho panātiādi vuttaṃ .

Tattha rājānaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva uṭṭhātīti pubbuṭṭhāyinī .

Tasmiṃ nisinne tassa rañño tālavaṇṭena bījanādikiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātinī .

Kiṃ karomi devāti tassa kiṃkāraṃ paṭissāvetīti kiṃkārapaṭissāvinī .

Rañño manāpameva carati karotīti manāpacārinī .

Yaṃ rañño piyaṃ , tadeva vadatīti piyavādinī .

Idāni svāssā ācāro bhāvasuddhiyā eva , na sāṭheyyenāti dassetuṃ taṃ kho panātiādimāha .

Tattha no aticaratīti na atikkamitvā carati , aññaṃ purisaṃ cittenapi na patthetīti vuttaṃ hoti .

Tattha ye tassā ādimhi ‘‘ abhirūpā ’’ tiādayo ante ‘‘ pubbuṭṭhāyinī ’’ tiādayo guṇā vuttā , te pakatiguṇā eva ‘‘ atikkantāP4.229 mānusaṃ vaṇṇan ’’ tiādayo pana cakkavattino puññaṃ upanissāya cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya purimakammānubhāvena nibbattantīti veditabbā .

Abhirūpatādikāpi vā cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya sabbākārapāripūrā jātā .

Tenāha evarūpaṃ itthiratanaṃ pātubhavatīti .

Gahapatiratanavaṇṇanā

Evaṃ pātubhūtaitthiratanassa pana rañño cakkavattissa dhanakaraṇīyānaṃ kiccānaṃ yathāsukhappavattanatthaṃ gahapatiratanaṃ pātubhavati .

So pakatiyāva mahābhogo mahābhogakule jāto rañño dhanarāsivaḍḍhako seṭṭhi gahapati hoti , cakkaratanānubhāvasahitaṃ panassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pātubhavati , yena antopathaviyaṃ yojanabbhantare nidhiṃ passati .

So taṃ sampattiṃ disvāV4.168 tuṭṭhahadayo gantvā rājānaṃ dhanena pavāretvā sabbāni dhanakaraṇīyāni sampādeti .

Tena vuttaṃ puna caparaṃ , bhikkhave … pe … evarūpaṃ gahapatiratanaṃ pātubhavatīti .

Pariṇāyakaratanavaṇṇanā

Evaṃ pātubhūtagahapatiratanassa pana rañño cakkavattissa sabbakiccasaṃvidhānasamatthaṃ pariṇāyakaratanaṃ pātubhavati .

So rañño jeṭṭhaputtova hotiM4.163 .

Pakatiyā eva paṇḍito byatto medhāvī , rañño puññānubhāvaṃ nissāya panassa attano kammānubhāvena paracittañāṇaṃ uppajjati .

Yena dvādasayojanāya rājaparisāya cittācāraṃ ñatvā rañño ahite hite ca vavatthapetuṃ samattho hoti .

Sopi taṃ attano ānubhāvaṃ disvā tuṭṭhahadayo rājānaṃ sabbakiccānusāsanena pavāreti .

Tena vuttaṃ puna caparaṃ … pe … pariṇāyakaratanaṃ pātubhavatīti .

TatthaP4.230 ṭhapetabbaṃ ṭhapetun ti tasmiṃ tasmiṃ ṭhānantare ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ .

259. Samavepākiniyātiādi heṭṭhā vuttameva .

260. Kaṭaggahenāti jayaggāhena .

Mahantaṃ bhogakkhandhan ti ekappahāreneva dve vā tīṇi vā satasahassāni .

Kevalā paripūrā paṇḍitabhūmīti paṇḍito tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati , tato manussalokaṃ āgacchanto kularūpabhogasampattiyaṃ nibbattati , tattha ṭhito tīṇi ca sucaritāni pūretvā puna sagge nibbattatīti ayaṃ sakalā paripuṇṇā paṇḍitabhūmi .

Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā