4. Sāmagāmasuttavaṇṇanā

41. EvaṃV4.21 me sutan ti sāmagāmasuttaṃ .

Tattha sāmagāmeti sāmākānaṃ ussannattā evaṃladdhanāme gāme .

Adhunā kālaṅkatoti sampati kālaṃ kato .

DvedhikajātātiP4.33 dvejjhajātā dvebhāgajātā .

Bhaṇḍanādīsu bhaṇḍanaṃ pubbabhāgakalaho , taṃ daṇḍādānādivasena paṇṇattivītikkamavasena ca vaddhitaṃ kalaho ,‘‘ na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī ’’ tiādikaṃ viruddhavacanaṃ vivādo .

Vitudantāti vitujjantā .

Sahitaṃ meti mama vacanaṃ atthasaṃhitaṃ .

Adhiciṇṇaṃ te viparāvattan ti yaṃ tava adhiciṇṇaṃ cirakālasevanavasena paguṇaṃ , taṃ mama vādaṃ āgamma nivattaṃ .

Āropito te vādoti tuyhaṃ upari mayā doso āropito .

Cara vādappamokkhāyāti bhattapuṭaṃ ādāya taṃ taṃ upasaṅkamitvā vādappamokkhatthāya uttariM4.22 pariyesamāno cara .

Nibbeṭhehi vāti atha mayā āropitavādato attānaṃ mocehi .

Sace pahosīti sace sakkosi .

Vadhoyevāti maraṇameva .

Nāṭaputtiyesūti nāṭaputtassa antevāsikesu .

NibbinnarūpātiP4.34 ukkaṇṭhitasabhāvā , abhivādanādīni na karonti .

Virattarūpāti vigatapemā .

Paṭivānarūpāti tesaṃ nipaccakiriyato nivattasabhāvā .

Yathā tan ti yathā ca durakkhātādisabhāve dhammavinaye nibbinnavirattapaṭivānarūpehi bhavitabbaṃ , tatheva jātāti attho .

Durakkhāteti dukkathite .

Duppavediteti duviññāpite .

Anupasamasaṃvattaniketi rāgādīnaṃ upasamaṃ kātuṃ asamattho .

Bhinnathūpeti bhinnapatiṭṭhe .

Ettha hi nāṭaputtova nesaṃ patiṭṭhena thūpo , so pana bhinno mato .

Tena vuttaṃ ‘‘ bhinnathūpe ’’ ti .

Appaṭisaraṇeti tasseva abhāvena paṭisaraṇavirahite .

Nanu cāyaṃ nāṭaputto nāḷandavāsiko , so kasmā pāvāyaṃ kālaṃkatoti .

So kira upālinā gahapatinā paṭividdhasaccena dasahi gāthāhi bhāsite buddhaguṇe sutvā uṇhaṃ lohitaṃ chaḍḍesi .

Atha naṃ aphāsukaṃ gahetvā pāvaṃ agamaṃsu , so tattha kālamakāsi .

Kālaṃ kurumāno ca ‘‘ mama laddhi aniyyānikā sārarahitā , mayaṃ tāva naṭṭhā , avasesajano mā apāyapūrako ahosiV4.22 .

Sace panāhaṃ ‘ mama sāsanaṃ aniyyānikan ’ ti vakkhāmi , na saddahissanti .

Yaṃnūnāhaṃ dvepi jane na ekanīhārena uggaṇhāpeyyaṃ , te mamaccayena aññamaññaṃ vivadissanti .

Satthā taṃ vivādaṃ paṭicca ekaṃ dhammakathaṃ kathessati , tato te sāsanassa mahantabhāvaṃ jātissantī ’’ ti .

Atha naṃ eko antevāsiko upasaṅkamitvā āhaP4.35 ‘‘ bhante , tumhe dubbalā , mayhaṃ imasmiṃ dhamme sāraṃ ācikkhatha ācariyappamāṇan ’’ ti .

Āvuso , tvaṃ mamaccayena sassatanti gaṇheyyāsīti .

Aparopi taṃ upasaṅkami , taṃ ucchedaṃ gaṇhāpesi .

Evaṃ dvepi jane ekaladdhike akatvā bahū nānānīhārena uggaṇhāpetvā kālamakāsi .

Te tassa sarīrakiccaṃ katvā sannipatitvā aññamaññaṃ pucchiṃsu ‘‘ kassāvuso , ācariyo sāramācikkhī ’’ ti ?

Eko uṭṭhahitvā mayhanti āha .

Kiṃ ācikkhīti ?

Sassatanti .

Aparo taṃ paṭibāhitvā mayhaṃ sāraṃ ācikkhīti āha .

Evaṃ sabbe ‘‘ mayhaṃ sāraṃ ācikkhi , ahaṃ jeṭṭhako ’’ ti aññamaññaṃ vivādaṃ vaḍḍhetvā akkoseM4.23 ceva paribhāse ca hatthapādapahārādīni ca pavattetvā ekamaggena dve agacchantā nānādisāsu pakkamiṃsu , ekacce gihī ahesuṃ .

Bhagavato pana dharamānakālepi bhikkhusaṅghe vivādo na uppajji .

Satthā hi tesaṃ vivādakāraṇe uppannamatteyeva sayaṃ vā gantvā te vā bhikkhū pakkosāpetvā khanti mettā paṭisaṅkhā avihiṃsā sāraṇīyadhammesu ekaṃ kāraṇaṃ kathetvā vivādaṃ vūpasameti .

Evaṃ dharamānopi saṅghassa patiṭṭhāva ahosi .

Parinibbāyamānopi avivādakāraṇaṃ katvāva parinibbāyi .

Bhagavatā hi sutte desitā cattāro mahāpadesā ( a . ni .4.180; dī . ni .2.187) yāvajjadivasā bhikkhūnaṃ patiṭṭhā ca avassayo ca .

Tathā khandhake desitā cattāro mahāpadesā ( mahāva .305) sutte vuttāni cattāri pañhabyākaraṇāni ( a . ni .4.42) ca .

Tenevāha –

‘‘ yo vo mayā , ānanda , dhammo ca vinayo ca desito paññatto , so vo mamaccayena satthā ’’ ti ( dī . ni .2.216).

42. AthaP4.36 kho cundo samaṇuddesoti ayaṃ thero dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko .

Taṃ bhikkhū anupasampannakāle cundo samaṇuddesoti samudācaritvā therakālepi tatheva samudācariṃsu .

TenaV4.23 vuttaṃ ‘‘ cundo samaṇuddeso ’’ ti .

Upasaṅkamīti kasmā upasaṅkami ?

Nāṭaputte kira kālaṃkate jambudīpe manussā tattha tattha kathaṃ pavattayiṃsu –

‘‘ nigaṇṭho nāṭaputto eko satthāti paññāyittha , tassa kālakiriyāya sāvakānaṃ evarūpo vivādo jāto , samaṇo pana gotamo jambudīpe cando viya sūriyo viya ca pākaṭoyeva , kīdiso nu kho samaṇe gotame parinibbute sāvakānaṃ vivādo bhavissatī ’’ ti .

Thero taṃ kathaṃ sutvā cintesi –

‘‘ imaṃ kathaṃ gahetvā dasabalassa ārocessāmi , satthā ca etaṃ atthuppattiṃ katvā ekaṃ desanaṃ kathessatī ’’ ti .

So nikkhamitvā yena sāmagāmo , yenāyasmā ānando tenupasaṅkami .

Ujumeva bhagavato santikaṃ agantvā yenassa upajjhāyo āyasmā ānando tenupasaṅkamīti attho .

Evaṃ kirassa ahosi –

‘‘ upajjhāyo me mahāpañño , so imaṃ sāsanaṃM4.24 satthu ārocessati , atha satthā tadanurūpaṃ dhammaṃ desessatī ’’ ti .

Kathāpābhatan ti kathāmūlaṃ , mūlañhi pābhatanti vuccati .

Yathāha –

‘‘ Appakenapi medhāvī , pābhatena vicakkhaṇo ;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ , aṇuṃ aggiṃva sandhaman ’’ ti .( jā .2.1.4);

Dassanāyāti dassanatthāya .

Kiṃ paniminā bhagavā na diṭṭhapubboti ?

No na diṭṭhapubbo , ayañhi āyasmā divā nava vāre rattiṃ nava vāreti ekāhaṃP4.37 aṭṭhārasa vāre upaṭṭhānameva gacchati .

Divasassa pana satakkhattuṃ vā sahassakkhattuṃ vā gantukāmo samānopi na akāraṇā gacchati , ekaṃ pañhuddhāraṃ gahetvāva gacchati .

So taṃdivasaṃ tena gantukāmo evamāha .

Ahitāya dukkhāya devamanussānan ti ekasmiṃ vihāre saṅghamajjhe uppanno vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati ?

Kosambakakkhandhake ( mahāva .451) viya hi dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre tesaṃ antevāsikā vivadanti , tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati , tato tesaṃ upaṭṭhākā vivadanti , atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti .

Tattha dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti , adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo honti .

Tato tāsaṃ ārakkhadevatānaṃ mittā bhummadevatā bhijjanti .

Evaṃ paramparāya yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsāV4.24 honti .

Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti , tato yaṃ bahūhi gahitaṃ , taṃ gaṇhanti .

Dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti .

Te adhammaṃ pūretvā viharantā apāye nibbattanti .

Evaṃ ekasmiṃ vihāre saṅghamajjhe uppanno vivādo bahūnaṃ ahitāya dukkhāya hoti .

43. Abhiññā desitāti mahābodhimūle nisinnena paccakkhaṃ katvā paveditā .

Patissayamānarūpā viharantīti upanissāya viharanti .

BhagavatoP4.38 accayenāti etarahi bhagavantaṃ jeṭṭhakaṃ katvā sagāravā viharanti , tumhākaṃ , bhante , uggatejatāya durāsadatāya vivādaṃ janetuṃ naM4.25 sakkonti , bhagavato pana accayena vivādaṃ janeyyunti vadati .

Yattha pana taṃ vivādaṃ janeyyuṃ , taṃ dassento ajjhājīve vā adhipātimokkhe vāti āha .

Tattha ajjhājīveti ājīvahetu ājīvakāraṇā –

‘‘ bhikkhu uttarimanussadhammaṃ ullapati āpatti pārājikassā ’’ tiādinā ( pari .287) nayena parivāre paññattāni cha sikkhāpadāni , tāni ṭhapetvā sesāni sabbasikkhāpadāni adhipātimokkhaṃ nāma .

Appamattako so ānandāti ajjhājīvaṃ adhipātimokkhañca ārabbha uppannavivādo nāma yasmā parassa kathāyapi attano dhammatāyapi sallakkhetvā suppajaho hoti , tasmā ‘‘ appamattako ’’ ti vutto .

Tatrāyaṃ nayo – idhekacco ‘‘ na sakkā uttarimanussadhammaṃ anullapantena kiñci laddhun ’’ tiādīni cintetvā ājīvahetu uttarimanussadhammaṃ vā ullapati sañcarittaṃ vā āpajjati , yo te vihāre vasati , so bhikkhu arahātiādinā nayena sāmantajappanaṃ vā karoti , agilāno vā attano atthāya paṇītabhojanāni viññāpetvā bhuñjati , bhikkhunī vā pana tāni viññāpetvā pāṭidesanīyaṃ āpajjati , yo koci dukkaṭavatthukaṃ yaṃkiñci sūpodanaviññattimeva vā karoti , aññataraṃ vā pana paṇṇattivītikkamaṃ karonto viharati , tamenaṃ sabrahmacārī evaṃ sañjānanti –

‘‘ kiṃ imassa iminā lābhena laddhena , yo sāsane pabbajitvā micchājīvena jīvikaṃ kappeti , paṇṇattivītikkamaṃ karotī ’’ ti .

Attano dhammatāyapissa evaṃ hoti –

‘‘ kissa mayhaṃ iminā lābhena , yvāhaṃ evaṃP4.39 svākkhāte dhammavinaye pabbajitvā micchājīvena jīvikaṃ kappemi , paṇṇattivītikkamaṃ karomī ’’ ti sallakkhetvāV4.25 tato oramati .

Evaṃ parassa kathāyapi attano dhammatāyapi sallakkhetvā suppajaho hoti .

Tena bhagavā ‘‘ appamattako ’’ ti āha .

Magge vā hi , ānanda , paṭipadāya vāti lokuttaramaggaṃ patvā vivādo nāma sabbaso vūpasammati , natthi adhigatamaggānaṃ vivādo .

Pubbabhāgamaggaṃ pana pubbabhāgapaṭipadañca sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Tatrāyaṃ nayo – evaṃ bhikkhuṃ manussā lokuttaradhamme sambhāventi .

So saddhivihārikādayo āgantvā vanditvā ṭhite pucchati ‘‘ kiṃ āgatatthā ’’ ti .

Manasikātabbakammaṭṭhānaṃ pucchituṃ , bhanteti .

Nisīdatha , khaṇenevaM4.26 arahattaṃ pāpetuṃ samatthakammaṭṭhānakathaṃ ācikkhissāmīti vatvā vadati –

‘‘ idha bhikkhu attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā nisinno mūlakammaṭṭhānaṃ manasi karoti , tassa taṃ manasikaroto obhāso uppajjati .

Ayaṃ paṭhamamaggo nāma .

So dutiyaṃ obhāsañāṇaṃ nibbatteti , dutiyamaggo adhigato hoti , evaṃ tatiyañca catutthañca .

Ettāvatā maggappatto ceva phalappatto ca hotī ’’ ti .

Atha te bhikkhū ‘‘ akhīṇāsavo nāma evaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetuṃ na sakkoti , addhāyaṃ khīṇāsavo ’’ ti niṭṭhaṃ gacchanti .

So aparena samayena kālaṃ karoti .

Samantā bhikkhācāragāmehi manussā āgantvā pucchanti ‘‘ kenaci , bhante , thero pañhaṃ pucchito ’’ ti .

Upāsakā pubbeva therena pañho kathito amhākanti .

Te pupphamaṇḍapaṃ pupphakūṭāgāraṃ sajjetvā suvaṇṇena akkhipidhānamukhapidhānādiṃ karitvā gandhamālādīhi pūjetvā sattāhaṃ sādhukīḷikaṃP4.40 kīḷetvā jhāpetvā aṭṭhīni ādāya cetiyaṃ karonti .

Aññe āgantukā vihāraṃ āgantvā pāde dhovitvā ‘‘ mahātheraṃ passissāma , kahaṃ , āvuso , mahāthero ’’ ti pucchanti .

Parinibbuto , bhanteti .

Dukkaraṃ , āvuso , therena kataṃ maggaphalāni nibbattentena , pañhaṃ pucchittha , āvusoti .

Bhikkhūnaṃ kammaṭṭhānaṃ kathento iminā niyāmena kathesi , bhanteti .

Na eso , āvuso , maggo , vipassanupakkileso nāmesa , na tumhe jānittha , puthujjano , āvuso , theroti .

Te kalahaṃ karontā uṭṭhahitvā ‘‘ sakalavihāre bhikkhū ca bhikkhācāragāmesu manussā ca na jānanti , tumheyeva jānātha .

Kataramaggena tumhe āgatā , kiṃV4.26 vo vihāradvāre cetiyaṃ na diṭṭhan ’’ ti .

Evaṃvādīnaṃ pana bhikkhūnaṃ sataṃ vā , hotu sahassaṃ vā , yāva taṃ laddhiṃ nappajahanti , saggopi maggopi vāritoyeva .

Aparopi tādisova kammaṭṭhānaṃ kathento evaṃ katheti – citteneva tīsu uddhanesu tīṇi kapallāni āropetvā heṭṭhā aggiṃ katvā citteneva attano dvattiṃsākāraṃ uppāṭetvā kapallesu pakkhipitvā citteneva daṇḍakena parivattetvā parivattetvā bhajjitabbaṃ , yā jhāyamāne chārikā hoti , sā mukhavātena palāsetabbā .

Ettakena dhūtapāpo nāmesa samaṇo hoti .

Sesaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ .

AparoM4.27 evaṃ katheti – citteneva mahācāṭiṃ ṭhapetvā matthuṃ yojetvā citteneva attano dvattiṃsākāraṃ uppāṭetvā tattha pakkhipitvā matthuṃ otāretvā manthitabbaṃ .

Mathiyamānaṃ vilīyati , vilīne upari pheṇo uggacchati .

So pheṇo paribhuñjitabbo .

Ettāvatā vo amataṃ paribhuttaṃ nāma bhavissatiP4.41 .

Ito paraṃ ‘‘ atha te bhikkhū ’’ tiādi sabbaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ .

44. Idāni yo evaṃ vivādo uppajjeyya , tassa mūlaṃ dassento chayimānītiādimāha .

Tattha agāravoti gāravavirahito .

Appatissoti appatissayo anīcavutti .

Ettha pana yo bhikkhu satthari dharamāne tīsu kālesu upaṭṭhānaṃ na yāti , satthari anupāhane caṅkamante saupāhano caṅkamati , nīce caṅkame caṅkamante ucce caṅkame caṅkamati , heṭṭhā vasante upari vasati , satthu dassanaṭṭhāne ubho aṃse pārupati , chattaṃ dhāreti , upāhanaṃ dhāreti , nhānatitthe uccāraṃ vā passāvaṃ vā karoti , parinibbute vā pana cetiyaṃ vandituṃ na gacchati , cetiyassa paññāyanaṭṭhāne satthudassanaṭṭhāne vuttaṃ sabbaṃ karoti , aññehi ca bhikkhūhi ‘‘ kasmā evaṃ karosi , na idaṃ vaṭṭati , sammāsabuddhassa nāma lajjituṃ vaṭṭatī ’’ ti vutte ‘‘ tūṇhī hoti , kiṃ buddho buddhoti vadasī ’’ ti bhaṇati , ayaṃ satthari agāravo nāma .

Yo pana dhammassavane saṅghuṭṭhe sakkaccaṃ na gacchati , sakkaccaṃ dhammaṃ na suṇāti , niddāyati vā sallapento vā nisīdati , sakkaccaṃ na gaṇhāti na dhāreti ,‘‘ kiṃ dhamme agāravaṃV4.27 karosī ’’ ti vutte ‘‘ tuṇhī hoti , dhammo dhammoti vadasi , kiṃ dhammo nāmā ’’ ti vadati , ayaṃ dhamme agāravo nāma .

Yo pana therena bhikkhunā anajjhiṭṭho dhammaṃ deseti , nisīdati pañhaṃ katheti , vuḍḍhe bhikkhū ghaṭṭento gacchati , tiṭṭhati nisīdati , dussapallatthikaṃ vā hatthapallatthikaṃ vā karoti , saṅghamajjhe ubho aṃse pārupati , chattupāhanaṃ dhāreti ,‘‘ bhikkhusaṅghassa lajjituṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttepi ‘‘ tuṇhī hoti , saṅgho saṅghoti vadasi , kiṃ saṅgho , migasaṅgho ajasaṅgho ’’ tiādīni vadati , ayaṃ saṅghe agāravo nāma .

Ekabhikkhusmimpi hi agāraveP4.42 kate saṅgheM4.28 katoyeva hoti .

Tisso sikkhā pana aparipūrayamānova sikkhāya na paripūrakārī nāma .

Ajjhattaṃ vāti attani vā attano parisāya vā .

Bāhiddhāti parasmiṃ vā parassa parisāya vā .

46. Idāni ayaṃ cha ṭhānāni nissāya uppannavivādo vaḍḍhanto yāni adhikaraṇāni pāpuṇāti , tāni dassetuṃ cattārimānītiādimāha .

Tattha vūpasamanatthāya pavattamānehi samathehi adhikātabbānīti adhikaraṇāni .

Vivādova adhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇaṃ .

Itaresupi eseva nayo .

Idāni imānipi cattāri adhikaraṇāni patvā upari vaḍḍhento so vivādo yehi samathehi vūpasammati , tesaṃ dassanatthaṃ satta kho panimetiādimāha .

Tattha adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā .

Uppannuppannānan ti uppannānaṃ uppannānaṃ .

Adhikaraṇānan ti etesaṃ vivādādhikaraṇādīnaṃ catunnaṃ .

Samathāya vūpasamāyāti samanatthañceva vūpasamanatthañca .

Sammukhāvinayo dātabbo … pe … tiṇavatthārakoti ime satta samathā dātabbā .

Tatrāyaṃ vinicchayakathā – adhikaraṇesu tāva dhammotiP4.43 vā adhammoti vāti aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo , idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma .

Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ yo anuvādo upavadanā ceva codanā ca , idaṃV4.28 anuvādādhikaraṇaṃ nāma .

Mātikāyaṃ āgatā pañca vibhaṅge dveti satta āpattikkhandhā āpattādhikaraṇaṃ nāma .

Yaṃ saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ , idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma .

Tattha vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca .

Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ , tasmiṃyeva vā , aññattha vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā , yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ , tattha saṅghena vā gaṇena vā vūpasametuṃ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati .

Evaṃ sammamāne panaM4.29 tasmiṃ yā saṅghasammukhatā dhammasammukhatā , vinayasammukhatā , puggalasammukhatā , ayaṃ sammukhāvinayo nāma .

Tattha ca kārakasaṅghassa sāmaggivasena sammukhībhāvo saṅghasammukhatā .

Sametabbassa vatthuno bhūtatā dhammasammukhatā .

Yathā taṃ sametabbaṃ , tatheva samanaṃ vinayasammukhatā .

Yo ca vivadati , yena ca vivadati , tesaṃ ubhinnaṃ attapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā .

Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati .

Evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati .

Sace panevampi na sammati , atha naṃP4.44 ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘ na mayaṃ sakkoma vūpasametun ’’ ti saṅghasseva niyyātenti .

Tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhakaṃ sammannitvā tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhesu aññataravasena salākaṃ gāhetvā sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti , evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti .

Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva .

Yaṃ pana yebhuyyasikāya kammassa karaṇaṃ , ayaṃ yebhuyyasikā nāma .

Evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati .

Anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca .

Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati , yañcaV4.29 anuvadati , tesaṃ vacanaṃ sutvā , sace kāci āpatti natthi , ubho khamāpetvā , sace atthi , ayaṃ nāmettha āpattīti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati .

Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva .

Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti , tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti .

Dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati .

Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena kate assāmaṇake ajjhācāre ‘‘ saratāyasmā evarūpiṃ āpattin ’’ ti bhikkhūhi vuccamāno –

‘‘ ummattakena me , āvuso , etaṃ kataṃ , nāhaṃP4.45 taṃ sarāmī ’’ ti bhaṇantopi bhikkhūhiM4.30 codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati , saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti , tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti .

Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati .

Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenāññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa –

‘‘ sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati , sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati , sace chinnamūlo , ayamevassa nāsanā bhavissatī ’’ ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ karoti , tadā sammukhāvinayena ca tassa pāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hoti .

Evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati .

Āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca .

Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi .

Yadā pana ekassa vā bhikkhuno santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti , tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati .

Tattha sammukhāvinayo tāva yo ca deseti , yassa ca deseti , tesaṃ sammukhatā .

Sesaṃ vuttanayameva .

Puggalassa ca gaṇassa ca desanākāleV4.30 saṅghasammukhatā parihāyati .

Yaṃ panettha ‘‘ ahaṃ , bhante , itthannāmaṃ āpattiṃ apanno ’’ ti ca , āma ‘‘ passāmī ’’ ti ca paṭiññātāyaP4.46 ‘‘ āyatiṃ saṃvareyyāsī ’’ ti karaṇaṃ , taṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma .

Saṅghādisese parivāsādiyācanā paṭiññā , parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma .

Dvepakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācāraṃ caritvā puna lajjidhamme uppanne ‘‘ sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma , siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya saṃvatteyyā ’’ ti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā tiṇavatthārakakammaṃ karonti , tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati .

Tatra hi yattakā hatthapāsupagatā ‘‘ na me taṃ khamatī ’’ ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā ‘‘ dukkaṭaṃ kammaṃ puna kātabbaṃ kamman ’’ ti na ukkoṭenti , niddampiM4.31 okkantā honti , sabbesampi ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti .

Evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati .

Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva .

Imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti .

Tena vuttaṃ ‘‘ uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo … pe … tiṇavatthārako ’’ ti .

Ayamettha vinicchayanayo , vitthāro pana samathakkhandhake ( cūḷava .185) āgatoyeva .

Vinicchayopissa samantapāsādikāya vutto .

47. Yo panāyaṃ imasmiṃ sutte ‘‘ idhānanda , bhikkhū vivadantī ’’ tiādiko vitthāro vutto , so etena nayena saṅkhepatova vuttoti veditabbo .

Tattha dhammotiādīsu suttantapariyāyena tāvaP4.47 dasa kusalakammapathā dhammo , akusalakammapathā adhammo .

Tathā ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ ti heṭṭhā āgatā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā , tayo satipaṭṭhānā tayo sammappadhānā tayo iddhipādā cha indriyāni cha balāni aṭṭha bojjhaṅgā navaṅgiko maggo cāti , cattāro upādānā pañca nīvaraṇānītiādayo saṅkaliṭṭhadhammā cāti ayaṃ adhammo .

TatthaV4.31 yaṃkiñci ekaṃ adhammakoṭṭhāsaṃ gahetvā ‘‘ imaṃ adhammaṃ dhammoti karissāma , evaṃ amhākaṃ ācariyakulaṃ niyyānikaṃ bhavissati , mayañca loke pākaṭā bhavissāmā ’’ ti taṃ adhammaṃ ‘‘ dhammo ayan ’’ ti kathentā dhammoti vivadanti .

Tattheva dhammakoṭṭhāsesu ekaṃ gahetvā ‘‘ adhammo ayan ’’ ti kathentā adhammoti vivadanti .

Vinayapariyāyena pana bhūtena vatthunā codetvā sāretvā yathāpaṭiññāya kātabbakammaṃ dhammo nāma , abhūtena pana vatthunā acodetvā asāretvā apaṭiññāya katabbakammaṃ adhammo nāma .

Tesupi adhammaṃ ‘‘ dhammo ayan ’’ ti kathentā dhammoti vivadanti ,‘‘ adhammo ayan ’’ ti kathentā adhammoti vivadanti .

Suttantapariyāyena pana rāgavinayo dosavinayo mohavinayo saṃvaro pahānaṃ paṭisaṅkhāti ayaṃ vinayo nāma , rāgādīnaṃ avinayo asaṃvaroM4.32 appahānaṃ appaṭisaṅkhāti ayaṃ avinayo nāma .

Vinayapariyāyena vatthusampatti ñattisampatti anusāvanasampatti sīmasampati parisasampattīti ayaṃ vinayo nāma , vatthuvipatti … pe … parisavipattītiP4.48 ayaṃ avinayo nāma .

Tesupi yaṃkiñci avinayaṃ ‘‘ vinayo ayan ’’ ti kathentā vinayoti vivadanti , vinayaṃ avinayoti kathentā avinayoti vivadanti .

Dhammanetti samanumajjitabbāti dhammarajju anumajjitabbā ñāṇena ghaṃsitabbā upaparikkhitabbā .

Sā panesā dhammanetti ‘‘ iti kho vaccha ime dasa dhammā akusalā dasa dhammā kusalā ’’ ti evaṃ mahāvacchagottasutte ( ma . ni .2.194) āgatāti vuttā .

Sā eva vā hotu , yo vā idha dhammoti ca vinayo ca vutto .

Yathā tattha sametīti yathā tāya dhammanettiyā sameti ,‘‘ dhammo dhammova hoti , adhammo adhammova , vinayo vinayova hoti , avinayo avinayova ’’.

Tathā tan ti evaṃ taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ .

Ekaccānaṃ adhikaraṇānan ti idha vivādādhikaraṇameva dassitaṃ , sammukhāvinayo pana na kismiñci adhikaraṇe na labbhati .

48. Taṃ panetaṃ yasmā dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca , tasmāV4.32 heṭṭhā mātikāya ṭhapitānukkamena idāni sativinayassa vāre pattepi taṃ avatvā vivādādhikaraṇayeva tāva dutiyasamathaṃ dassento kathañcānanda , yebhuyyasikātiādimāha .

Tattha bahutarāti antamaso dvīhi tīhipi atirekatarā .

Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .

49. Idāni heṭṭhā avitthāritaṃ sativinayaṃ ādiṃ katvā vitthāritāvasesasamatheP4.49 paṭipāṭiyā vitthāretuṃ kathañcānanda , sativinayotiādimāha .

Tattha pārājikasāmantena vāti dve sāmantāni khandhasāmantañca āpattisāmantañca .

Tattha pārājikāpattikkhandho saṅghādisesāpattikkhandho thullaccaya-pācittiya-pāṭidesanīya-dukkaṭa-dubbhāsitāpattikkhandhoti evaṃ purimassa pacchimakhandhaṃ khandhasāmantaṃ nāma hoti .

Paṭhamapārājikassa pana pubbabhāge dukkaṭaṃ , sesānaṃ thullaccayanti idaṃ āpattisāmantaṃ nāma .

TatthaM4.33 khandhasāmante pārājikasāmantaṃ garukāpatti nāma hoti .

Saratāyasmāti saratu āyasmā .

Ekaccānaṃ adhikaraṇānan ti idha anuvādādhikaraṇameva dassitaṃ .

50. Bhāsitaparikkantan ti vācāya bhāsitaṃ kāyena ca parikkantaṃ , parakkamitvā katanti attho .

Ekaccānan ti idhāpi anuvādādhikaraṇameva adhippetaṃ .

Paṭiññātakaraṇe ‘‘ ekaccānan ’’ ti āpattādhikaraṇaṃ dassitaṃ .

52. Davāti sahasā .

Ravāti aññaṃ bhaṇitukāmena aññaṃ vuttaṃ .

Evaṃ kho , ānanda , tassapāpiyasikā hotīti tassapuggalassa pāpussannatā pāpiyasikā hoti .

Iminā kammassa vatthu dassitaṃ .

Evarūpassa hi puggalassa kammaṃ kāttabbaṃ .

Kammena hi adhikaraṇassa vūpasamo hoti , na puggalassa pāpussannatāya .

Idhāpi ca anuvādādhikaraṇameva adhikaraṇanti veditabbaṃ .

53. KathañcānandaP4.50 , tiṇavatthārakoti ettha idaṃ kammaṃ tiṇavatthārakasadisattā tiṇavatthārakoti vuttaṃ .

Yathā hi gūthaṃ vā muttaṃ vā ghaṭṭiyamānaṃ duggandhatāya bādhati , tiṇehi avattharitvā suppaṭicchāditassa panassa so gandho na bādhati , evameva yaṃ adhikaraṇaṃ mūlānumūlaṃ gantvā vūpasamiyamānaṃ kakkhaḷattāya vāḷattāya bhedāya saṃvattati , taṃ iminā kammena vūpasantaṃ gūthaṃ viya tiṇavatthārakena paṭicchannaṃ vūpasantaṃ hotīti idaṃ kammaṃ tiṇavatthārakasadisattāV4.33 tiṇavatthārakoti vuttaṃ .

Tassa idhānanda , bhikkhūnaṃ bhaṇḍanajātānan tiādivacanena ākāramattameva dassitaṃ , khandhake āgatāyeva panettha kammavācā pamāṇaṃ .

Ṭhapetvā thullavajjaṃ ṭhapetvā gihipaṭisaṃyuttan ti .

Ettha pana thullavajjan ti thūllavajjaṃ pārājikañceva saṅghādisesañca .

Gihipaṭisaṃyuttan ti gihīnaṃ hīnena khuṃsanavambhanadhammikapaṭissavesu āpannā āpatti .

Adhikaraṇānan ti idha āpattādhikaraṇameva veditabbaṃ .

Kiccādhikaraṇassa pana vasena idha na kiñci vuttaṃ .

Kiñcāpi na vuttaṃ , sammukhāvinayeneva panassa vūpasamo hotīti veditabbo .

54. ChayimeM4.34 , ānanda , dhammā sāraṇīyāti heṭṭhā kalahavasena suttaṃ āraddhaṃ , upari sāraṇīyadhammā āgatā .

Iti yathānusandhināva desanā gatā hoti .

Heṭṭhā kosambiyasutte ( ma . ni .1.498-500) pana sotāpattimaggasammādiṭṭhi kathitā , imasmiṃP4.51 sutte sotāpattiphalasammādiṭṭhi vuttāti veditabbā .

Aṇun ti appasāvajjaṃ .

Thūlan ti mahāsāvajjaṃ .

Sesamettha uttānamevāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Sāmagāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā