6. Mahākammavibhaṅgasuttavaṇṇanā
298. Evaṃ
V4.190M4.181 me sutan ti mahākammavibhaṅgasuttaṃ .Tattha moghan ti tucchaṃ aphalaṃ .
Saccan ti tathaṃ bhūtaṃ .
Idañca etena na sammukhā sutaṃ , upālisutte ( ma . ni .2.56) pana –
‘‘ manokammaṃ mahāsāvajjataraṃ paññapemi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa
P5.16 pavattiyā , no tathā kāyakammaṃ no tathā vacīkamman ’’ ti bhagavatā vuttaṃ atthi , sā kathā titthiyānaṃ antare pākaṭā jātā , taṃ gahetvā esa vadati .Atthi ca sā samāpattīti idaṃ –
‘‘ kathaṃ nu kho , bho , abhisaññānirodho hotī ’’ ti poṭṭhapādasutte ( dī . ni .1.406 ādayo ) uppannaṃ abhisaññānirodhakathaṃ sandhāya vadati .
Na kiñci vediyatīti ekavedanampi na vediyati .
Atthi ca khoti thero nirodhasamāpattiṃ sandhāya anujānāti .
Parirakkhitabban ti garahato mocanena rakkhitabbaṃ .
Sañcetanā assa atthīti sañcetanikaṃ , sābhisandhikaṃ sañcetanikakammaṃ katvāti attho .
Dukkhaṃ soti thero ‘‘ akusalameva sandhāya paribbājako pucchatī ’’ ti saññāya evaṃ vadati .
Dassanampi kho ahan ti bhagavā caturaṅgepi andhakāre samantā yojanaṭṭhāne tilamattampi saṅkhāraṃ maṃsacakkhunāva passati , ayañca paribbājako na dūre gāvutamattabbhantare vasati , kasmā bhagavā evamāhāti ?
Samāgamadassanaṃ sandhāyevamāha .
299. Udāyīti lāludāyī .
Taṃ dukkhasmin ti sabbaṃ taṃ dukkhameva .
Iti imaṃ vaṭṭadukkhaṃ kilesadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ sandhāya ‘‘ sace bhāsitaṃ bhaveyya bhagavā ’’ ti pucchati .
300. Ummaṅgan ti pañhāummaṅgaṃ .
Ummujjamānoti sīsaṃ nīharamāno .
Ayoniso ummujjissatīti anupāyena sīsaṃ nīharissati .
Idañca pana bhagavā jānanto neva dibbacakkhunā na cetopariyañāṇena na sabbaññutañāṇena jāni , adhippāyeneva
P5.17 pana aññāsi .Kathentassa hi adhippāyo nāma suvijāno hoti , kathetukāmo gīvaṃ paggaṇhāti , hanukaṃ
V4.191 cāleti , mukhamassa phandati , sannisīdituṃ na sakkoti .Bhagavā tassa taṃ ākāraṃ
M4.182 disvā ‘‘ ayaṃ udāyī sannisīdituṃ na sakkoti , yaṃ abhūtaṃ , tadeva kathessatī ’’ ti oloketvāva aññāsi .Ādiṃ yevātiādimhiyeva .
Tisso vedanāti ‘‘ kiṃ so vediyatī ’’ ti ?
Pucchantena ‘‘ tisso vedanā pucchāmī ’’ ti evaṃ vavatthapetvāva tisso vedanā pucchitā .
Sukhavedaniyan ti sukhavedanāya paccayabhūtaṃ .
Sesesupi eseva nayo .
Ettha ca kāmāvacarakusalato somanassasahagatacittasampayuttā catasso cetanā , heṭṭhā tikajjhānacetanāti evaṃ paṭisandhipavattesu sukhavedanāya jananato sukhavedaniyaṃ kammaṃ nāma .
Kāmāvacarañcettha paṭisandhiyaṃyeva ekantena sukhaṃ janeti , pavatte iṭṭhamajjhattārammaṇe adukkhamasukhampi .
Akusalacetanā paṭisandhipavattesu dukkhasseva jananato dukkhavedaniyaṃ kammaṃ nāma .
Kāyadvāre pavatteyeva cetaṃ ekantena dukkhaṃ janeti , aññattha adukkhamasukhampi , sā pana vedanā aniṭṭhāniṭṭhamajjhattesuyeva ārammaṇesu uppajjanato dukkhātveva saṅkhaṃ gatā .
Kāmāvacarakusalato pana upekkhāsahagatacittasampayuttā catasso cetanā , rūpāvacarakusalato catutthajjhānacetanāti evaṃ paṭisandhipavattesu tatiyavedanāya jananato adukkhamasukhavedaniyaṃ kammaṃ nāma .
Ettha ca kāmāvacaraṃ paṭisandhiyaṃyeva ekantena adukkhamasukhaṃ janeti , pavatte iṭṭhārammaṇe sukhampi .
Apica sukhavedaniyakammaṃ paṭisandhipavattivasena vaṭṭati , tathā adukkhamasukhavedaniyaṃ ,
P5.18 dukkhavedaniyaṃ pavattivaseneva vaṭṭati .Etassa pana vasena sabbaṃ pavattivaseneva vaṭṭati .
Etassa bhagavāti thero tathāgatena mahākammavibhaṅgakathanatthaṃ ālayo dassito , tathāgataṃ yācitvā mahākammavibhaṅgañāṇaṃ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṃ karissāmīti cintetvā anusandhikusalatāya evamāha .
Tattha mahākammavibhaṅgan ti mahākammavibhajanaṃ .
Katame cattāro … pe … idhānanda , ekacco puggalo … pe … nirayaṃ upapajjatīti idaṃ na mahākammavibhaṅgañāṇabhājanaṃ , mahākammavibhaṅgañāṇabhājanatthāya pana mātikāṭṭhapanaṃ .
301. Idhānanda
V4.192M4.183 , ekacco samaṇo vāti pāṭiyekko anusandhi .Idañhi bhagavā –
‘‘ dibbacakkhukā samaṇabrāhmaṇā idaṃ ārammaṇaṃ katvā imaṃ paccayaṃ labhitvā idaṃ dassanaṃ gaṇhantī ’’ ti pakāsanatthaṃ ārabhi .
Tattha ātappan tiādīni pañcapi vīriyasseva nāmāni .
Cetosamādhin ti dibbacakkhusamādhiṃ .
Passatīti ‘‘ so satto kuhiṃ nibbatto ’’ ti olokento passati .
Ye aññathāti ye ‘‘ dasannaṃ kusalānaṃ kammapathānaṃ pūritattā nirayaṃ upapajjatī ’’ ti jānanti , micchā tesaṃ ñāṇanti vadati .
Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo .
Viditan ti pākaṭaṃ .
Thāmasāti diṭṭhithāmena .
Parāmāsāti diṭṭhiparāmāsena .
Abhinivissa voharatīti adhiṭṭhahitvā ādiyitvā voharati .
302. Tatrānandāti
P5.19 idampi na mahākammavibhaṅgañāṇassa bhājanaṃ , atha khvāssa mātikāṭṭhapanameva .Ettha pana etesaṃ dibbacakkhukānaṃ vacane ettakā anuññātā , ettakā ananuññātāti idaṃ dassitaṃ .
Tattha tatrāti tesu catūsu samaṇabrāhmaṇesu .
Idamassāti idaṃ vacanaṃ assa .
Aññathāti aññenākārena .
Iti imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vāde dvīsu ṭhānesu anuññātā , tīsu ananuññātāti evaṃ sabbattha anuññā nānuññā veditabbā .
303. Evaṃ dibbacakkhukānaṃ vacane anuññā ca ananuññā ca dassetvā idāni mahākammavibhaṅgañāṇaṃ vibhajanto tatrānanda , yvāyaṃ puggalotiādimāha .
Pubbe vāssa taṃ kataṃ hotīti yaṃ iminā dibbacakkhukena kammaṃ karonto diṭṭho , tato pubbe kataṃ .
Pubbe katenapi hi niraye nibbattati , pacchā katenapi nibbattati , maraṇakāle vā pana –
‘‘ khando seṭṭho sivo seṭṭho , pitāmaho seṭṭho , issarādīhi vā loko visaṭṭho ’’ tiādinā micchādassanenapi nibbattateva .
Diṭṭheva dhammeti yaṃ tattha diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti , tassa diṭṭheva dhamme , yaṃ upapajjavedanīyaṃ , tassa upapajjitvā , yaṃ aparāpariyavedanīyaṃ , tassa aparasmiṃ pariyāye vipākaṃ paṭisaṃvedeti .
Iti
M4.184 ayaṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā ekaṃ kammarāsiṃ ekañca vipākarāsiṃ addasa , sammāsambuddho iminā adiṭṭhe tayo kammarāsī , dve ca vipākarāsī addasa .Iminā pana diṭṭhe
V4.193 adiṭṭhe ca cattāro kammarāsī tayo ca vipākarāsī addasa .Imāni satta ṭhānāni jānanañāṇaṃ tathāgatassa mahākammavibhaṅgañāṇaṃ nāma .
Dutiyavāre dibbacakkhukena kiñci na diṭṭhaṃ
P5.20 , tathāgatena pana tayo kammarāsī , dve ca vipākarāsī diṭṭhāti .Imānipi pañca paccattaṭṭhānāni jānanañāṇaṃ tathāgatassa mahākammavibhaṅgañāṇaṃ nāma .
Sesavāradvayepi eseva nayo .
Abhabban ti bhūtavirahitaṃ akusalaṃ .
Abhabbābhāsan ti abhabbaṃ ābhāsati abhibhavati paṭibāhatīti attho .
Bahukasmiñhi akusalakamme āyūhite balavakammaṃ dubbalakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti idaṃ abhabbañceva abhabbābhāsañca .
Kusalaṃ pana āyūhitvā āsanne akusalaṃ kataṃ hoti , taṃ kusalassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti , idaṃ abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ .
Bahumhi kusale āyūhitepi balavakammaṃ dubbalakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti , idaṃ bhabbañceva bhabbābhāsañca .
Akusalaṃ pana āyūhitvā āsanne kusalaṃ kataṃ hoti , taṃ akusalassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti , idaṃ bhabbaṃ abhabbābhāsaṃ .
Apica upaṭṭhānākārenapettha attho veditabbo .
Idañhi vuttaṃ hoti , abhabbato ābhāsati upaṭṭhātīti abhabbābhāsaṃ .
Tattha ‘‘ yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātī ’’ tiādinā nayena cattāro puggalā vuttā , tesu paṭhamassa kammaṃ abhabbaṃ abhabbābhāsaṃ , tañhi akusalattā abhabbaṃ , tassa ca niraye nibbattattā tattha nibbattikāraṇabhūtaṃ akusalaṃ hutvā upaṭṭhāti .
Dutiyassa kammaṃ abhabbaṃ bhabbābhāsaṃ , tañhi akusalattā abhabbaṃ .
Tassa pana sagge nibbattattā
P5.21 aññatitthiyānaṃ sagge nibbattikāraṇabhūtaṃM4.185 kusalaṃ hutvā upaṭṭhāti .Itarasmimpi kammadvaye eseva nayo .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Mahākammavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .