2. Pañcattayasuttavaṇṇanā
21. Evaṃ
V4.10 me sutan ti pañcattayasuttaṃ .Tattha eketi ekacce .
Samaṇabrāhmaṇāti paribbajupagatabhāvena samaṇā jātiyā brāhmaṇā , lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṃ sammatā .
Aparantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti aparantakappikā .
Aparantakappo vā etesaṃ atthītipi aparantakappikā .
Ettha
P4.16 ca antoti ‘‘ sakkāyo kho , āvuso , eko anto ’’ tiādīsu ( a . ni .6.61) viya idha koṭṭhāso adhippeto .Kappoti taṇhādiṭṭhiyo .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ kappoti uddānato dve kappā taṇhākappo ca diṭṭhikappo cā ’’ ti .
Tasmā taṇhādiṭṭhivasena anāgataṃ khandhakoṭṭhāsaṃ kappetvā ṭhitāti aparantakappikāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Tesaṃ evaṃ aparantaṃ kappetvā ṭhitānaṃ punappunaṃ uppajjanavasena aparantameva anugatā diṭṭhīti aparantānudiṭṭhino .
Te evaṃdiṭṭhino taṃ aparantaṃ ārabbha āgamma paṭicca aññampi janaṃ diṭṭhigatikaṃ karontā
M4.11 anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti .Anekavihitānīti anekavidhāni .
Adhivuttipadānīti adhivacanapadāni .
Atha vā bhūtamatthaṃ adhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā vattanato adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti , adhivuttīnaṃ padāni adhivuttipadāni , diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho .
Saññīti saññāsamaṅgī .
Arogoti nicco .
Ittheketi itthaṃ eke , evameketi attho .
Iminā soḷasa saññīvādā kathitā , asaññīti iminā aṭṭha asaññīvādā , nevasaññīnāsaññīti iminā aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā , sato vā pana sattassāti iminā satta ucchedavādā .
Tattha satoti vijjamānassa .
Ucchedan ti upacchedaṃ .
Vināsan ti adassanaṃ .
Vibhavan ti bhavavigamaṃ .
Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva .
Diṭṭhadhammanibbānaṃ
P4.17 vāti iminā pañca diṭṭhadhammanibbānavādā kathitā .Tattha diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati , tattha tattha paṭiladdhaattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ .
Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ , imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamanti attho .
Santaṃ vāti saññītiādivasena tīhākārehi santaṃ .
Tīṇi hontīti saññī attātiādīni santaattavasena ekaṃ , itarāni dveti evaṃ tīṇi .
22. Rūpiṃ
V4.11 vāti karajarūpena vā kasiṇarūpena vā rūpiṃ .Tattha lābhī kasiṇarūpaṃ attāti gaṇhāti , takkī ubhopi rūpāni gaṇhātiyeva .
Arūpin ti arūpasamāpattinimittaṃ vā , ṭhapetvā saññākkhandhaṃ sesaarūpadhamme vā attāti paññapentā lābhinopi takkikāpi evaṃ paññapenti .
Tatiyadiṭṭhi pana missakagāhavasena pavattā , catutthā takkagāheneva .
Dutiyacatukke paṭhamadiṭṭhi samāpannakavārena kathitā , dutiyadiṭṭhi asamāpannakavārena , tatiyadiṭṭhi suppamattena vā sarāvamattena vā kasiṇaparikammavasena , catutthadiṭṭhi vipulakasiṇavasena kathitāti veditabbā .
Etaṃ vā panekesaṃ upātivattatan ti saññītipadena saṅkhepato vuttaṃ saññāsattakaṃ atikkantānanti attho .
Apare aṭṭhakanti vadanti .
Tadubhayaṃ parato āvibhavissati .
Ayaṃ panettha saṅkhepattho – keci hi etā satta
M4.12 vā aṭṭha vā saññāP4.18 samatikkamituṃ sakkonti , keci pana na sakkonti .Tattha ye sakkonti , teva gahitā .
Tesaṃ pana ekesaṃ upātivattataṃ atikkamituṃ sakkontānaṃ yathāpi nāma gaṅgaṃ uttiṇṇesu manussesu eko dīghavāpiṃ gantvā tiṭṭheyya , eko tato paraṃ mahāgāmaṃ ;
evameva eke viññāṇañcāyatanaṃ appamāṇaṃ āneñjanti vatvā tiṭṭhanti , eke ākiñcaññāyatanaṃ .
Tattha viññāṇañcāyatanaṃ tāva dassetuṃ viññāṇakasiṇameketi vuttaṃ .
Parato ‘‘ ākiñcaññāyatanameke ’’ ti vakkhati .
Tayidan ti taṃ idaṃ diṭṭhigatañca diṭṭhipaccayañca diṭṭhārammaṇañca .
Tathāgato abhijānātīti .
Iminā paccayena idaṃ nāma dassanaṃ gahitanti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāti .
Idāni tadeva vitthārento ye kho te bhontotiādimāha .
Yā vā pana etāsaṃ saññānan ti yā vā pana etāsaṃ ‘‘ yadi rūpasaññānan ’’ ti evaṃ vuttasaññānaṃ .
Parisuddhāti nirupakkilesā .
Paramāti uttamā .
Aggāti seṭṭhā .
Anuttariyā akkhāyatīti asadisā kathīyati .
Yadi rūpasaññānan ti iminā catasso rūpāvacarasaññā kathitā .
Yadi arūpasaññānan ti iminā ākāsānañcāyatanaviññāṇañcāyatanasaññā .
Itarehi pana dvīhi padehi samāpannakavāro ca asamāpannakavāro ca kathitoti evametā
P4.19 koṭṭhāsato aṭṭha , atthato pana satta saññā honti .Samāpannakavāro hi purimāhi chahisaṅgahitoyeva .
Tayidaṃ saṅkhatan ti taṃ idaṃ sabbampi saññāgataṃ saddhiṃ diṭṭhigatena saṅkhataṃ paccayehi samāgantvā kataṃ .
Oḷārikan ti
V4.12 saṅkhatattāva oḷārikaṃ .Atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodhoti etesaṃ pana saṅkhatanti vuttānaṃ saṅkhārānaṃ nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nāma atthi .
Atthetanti iti viditvāti taṃ kho pana nibbānaṃ ‘‘ atthi etan ’’ ti evaṃ jānitvā .
Tassa nissaraṇadassāvīti tassa saṅkhatassa nissaraṇadassī nibbānadassī .
Tathāgato tadupātivattoti taṃ saṅkhataṃ atikkanto samatikkantoti attho .
23. Tatrāti tesu aṭṭhasu asaññīvādesu .
Rūpiṃ vātiādīni saññīvāde vuttanayeneva veditabbāni .
Ayañca yasmā asaññīvādo , tasmā idha dutiyacatukkaṃ na vuttaṃ .
Paṭikkosantīti paṭibāhanti paṭisedhenti .
Saññā
M4.13 rogotiādīsu ābādhaṭṭhena rogo , sadosaṭṭhena gaṇḍo , anupaviṭṭhaṭṭhena sallaṃ .Āgatiṃ vā gatiṃ vātiādīsu paṭisandhivasena āgatiṃ , cutivasena gatiṃ , cavanavasena cutiṃ , upapajjanavasena upapattiṃ , punappunaṃ uppajjitvā aparāparaṃ vaḍḍhanavasena vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ .
Kāmañca
P4.20 catuvokārabhave rūpaṃ vināpi viññāṇassa pavatti atthi , sese pana tayo khandhe vinā natthi .Ayaṃ pana pañho pañcavokārabhavavasena kathito .
Pañcavokāre hi ettake khandhe vinā viññāṇassa pavatti nāma natthi .
Vitaṇḍavādī panettha ‘‘ aññatra rūpātiādivacanato arūpabhavepi rūpaṃ , asaññābhave ca viññāṇaṃ atthi , tathā nirodhasamāpannassā ’’ ti vadati .
So vattabbo – byañjanacchāyāya ce atthaṃ paṭibāhasi , āgatiṃ vātiādivacanato taṃ viññāṇaṃ pakkhidvipadacatuppadā viya uppatitvāpi gacchati , padasāpi gacchati , govisāṇavalliādīni viya ca vaḍḍhatīti āpajjati .
Ye ca bhagavatā anekasatesu suttesu tayo bhavā vuttā , te arūpabhavassa abhāvā dveva āpajjanti .
Tasmā mā evaṃ avaca , yathā vuttamatthaṃ dhārehīti .
24. Tatrāti aṭṭhasu nevasaññīnāsaññīvādesu bhummaṃ .
Idhāpi rūpiṃ vātiādīni vuttanayeneva veditabbāni .
Asaññā sammohoti nissaññabhāvo nāmesa sammohaṭṭhānaṃ .
Yo hi kiñci na jānāti , taṃ asaññī esoti vadanti .
Diṭṭhasutamutaviññātabbasaṅkhāramattenāti diṭṭhaviññātabbamattena sutaviññātabbamattena mutaviññātabbamattena .
Ettha ca vijānātīti viññātabbaṃ , diṭṭhasutamutaviññātabbamattena pañcadvārikasaññāpavattimattenāti ayañhi ettha attho .
Saṅkhāramattenāti oḷārikasaṅkhārapavattimattenāti attho .
Etassa
P4.21 āyatanassāti etassa nevasaññānāsaññāyatanassaV4.13 .Upasampadan ti paṭilābhaṃ .
Byasanaṃ hetan ti vināso hesa , vuṭṭhānaṃ hetanti attho .
Pañcadvārikasaññāpavattañhi oḷārikasaṅkhārapavattaṃ vā appavattaṃ katvā taṃ samāpajjitabbaṃ .
Tassa pana pavattena tato vuṭṭhānaṃ hotīti dasseti .
Saṅkhārasamāpattipattabbamakkhāyatīti oḷārikasaṅkhārapavattiyā pattabbanti na akkhāyati .
Saṅkhārāvasesasamāpattipattabban ti saṅkhārānaṃyeva avasesā bhāvanāvasena sabbasukhumabhāvaṃ pattā saṅkhārā , tesaṃ pavattiyā etaṃ pattabbanti attho .
Evarūpesu hi saṅkhāresu pavattesu etaṃ
M4.14 pattabbaṃ nāma hoti .Tayidan ti taṃ idaṃ etaṃ sukhumampi samānaṃ saṅkhataṃ saṅkhatattā ca oḷārikaṃ .
25. Tatrāti sattasu ucchedavādesu bhummaṃ .
Uddhaṃ saran ti uddhaṃ vuccati anāgatasaṃsāravādo , anāgataṃ saṃsāravādaṃ sarantīti attho .
Āsattiṃyeva abhivadanti lagganakaṃyeva vadanti .
‘‘ Āsattan ’’ tipi pāṭho , taṇhaṃyeva vadantīti attho .
Iti pecca bhavissāmāti evaṃ pecca bhavissāma .
Khattiyā bhavissāma , brāhmaṇā bhavissāmāti evamettha nayo netabbo .
Vāṇijūpamā
P4.22 maññeti vāṇijūpamā viya vāṇijapaṭibhāgā vāṇijasadisā mayhaṃ upaṭṭhahanti .Sakkāyabhayāti sakkāyassa bhayā .
Te hi yatheva ‘‘ cattāro kho , mahārāja , abhayassa bhāyanti .
Katame cattāro ?
Gaṇḍuppādo kho , mahārāja , bhayā pathaviṃ na khādati ‘ mā pathavī khiyī ’ ti , konto kho , mahārāja , ekapādena tiṭṭhati ‘ mā pathavī osīdī ’ ti , kikī kho , mahārāja , uttānā seti ‘ mā ambhā undriyī ’ ti , brāhmaṇadhammiko kho , mahārāja , brahmacariyaṃ na carati ‘ mā loko ucchijjī ’ ti ime cattāro abhayassa bhāyanti , evaṃ sakkāyassa bhāyanti ’’.
Sakkāyaparijegucchāti tameva tebhūmakasaṅkhātaṃ sakkāyaṃ parijigucchamānā .
Sā gaddulabaddhoti daṇḍake rajjuṃ pavesetvā baddhasunakho .
Evamevimeti ettha daḷhatthambho viya khīlo viya ca tebhūmakadhammasaṅkhāto sakkāyo daṭṭhabbo , sā viya diṭṭhigatiko , daṇḍako viya diṭṭhi , rajju viya taṇhā , gaddulena bandhitvā thambhe vā khīle vā upanibaddhasunakhassa attano dhammatāya chinditvā gantuṃ asamatthassa anuparidhāvanaṃ viya diṭṭhigatikassa diṭṭhidaṇḍake pavesitāya taṇhārajjuyā bandhitvā sakkāye upanibaddhassa anuparidhāvanaṃ veditabbaṃ .
26. Imāneva pañcāyatanānīti imāneva pañca kāraṇāni .
Iti mātikaṃ ṭhapentenapi pañceva
V4.14 ṭhapitāni , nigamentenapi pañceva nigamitāni , bhājentena pana cattāriP4.23 bhājitāni .Diṭṭhadhammanibbānaṃ kuhiṃ paviṭṭhanti .
Ekattanānattavasena dvīsu padesu paviṭṭhanti veditabbaṃ .
27. Evañca catucattālīsa aparantakappike dassetvā idāni aṭṭhārasa pubbantakappike dassetuṃ santi , bhikkhavetiādimāha .
Tattha atītakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ pubbantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti pubbantakappikā .
Pubbantakappo
M4.15 vā etesaṃ atthīti pubbantakappikā .Evaṃ sesampi pubbe vuttappakāraṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Sassato attā ca loko cāti rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā sassato amaro nicco dhuvoti abhivadanti .
Yathāha ‘‘ rūpaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī ’’ ti vitthāro .
Asassatādīsupi eseva nayo .
Ettha ca paṭhamavādena cattāro sassatavādā vuttā , dutiyavādena satta ucchedavādā .
Nanu cete heṭṭhā āgatā , idha kasmā puna gahitāti .
Heṭṭhā tattha tattha mato tattha tattheva ucchijjatīti dassanatthaṃ āgatā .
Idha pana pubbenivāsalābhī diṭṭhigatiko atītaṃ passati , na anāgataṃ , tassa evaṃ hoti ‘‘ pubbantato āgato attā idheva ucchijjati , ito paraṃ na gacchatī ’’ ti imassatthassa dassanatthaṃ gahitā .
Tatiyavādena cattāro ekaccasassatavādā vuttā , catutthavādena cattāro amarāvikkhepikā vuttā .
Antavāti sapariyanto paricchinno parivaṭumo .
Avaḍḍhitakasiṇassa
P4.24 taṃ kasiṇaṃ attāti ca lokoti ca gahetvā evaṃ hoti .Dutiyavādo vaḍḍhitakasiṇassa vasena vutto , tatiyavādo tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho avaḍḍhitakasiṇassa , catutthavādo takkivasena vutto .
Anantaracatukkaṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Ekantasukhīti nirantarasukhī .
Ayaṃ diṭṭhi lābhījātissaratakkīnaṃ vasena uppajjati .
Lābhino hi pubbenivāsañāṇena khattiyādikule ekantasukhameva attano jātiṃ anussarantassa evaṃ diṭṭhi uppajjati .
Tathā jātissarassa paccuppannaṃ sukhamanubhavato atītāsu sattasu jātīsu tādisameva attabhāvaṃ anussarantassa .
Takkissa pana idha sukhasamaṅgino ‘‘ atītepāhaṃ evameva ahosin ’’ ti takkeneva uppajjati .
Ekantadukkhīti
V4.15 ayaṃ diṭṭhi lābhino nuppajjati .So hi ekanteneva idha jhānasukhena sukhī hoti .
Idha dukkhena phuṭṭhassa pana jātissarassa takkisseva ca sā uppajjati .
Tatiyā idha vokiṇṇasukhadukkhānaṃ sabbesampi tesaṃ uppajjati , tathā catutthā diṭṭhi .
Lābhino hi idāni catutthajjhānavasena adukkhamasukhassa , pubbe catutthajjhānikameva brahmalokaṃ anussarantassa
M4.16 .Jātissarassāpi paccuppanne majjhattassa , anussarantassāpi majjhattabhūtaṭṭhānameva anussarantassa , takkinopi paccuppanne majjhattassa , atītepi evaṃ bhavissatīti takkeneva gaṇhantassa esā diṭṭhi uppajjati .
Ettāvatā cattāro sassatavādā , cattāro ekaccasassatikā , cattāro antānantikā , cattāro amarāvikkhepikā
P4.25 , dve adhicca-samuppannikāti aṭṭhārasapi pubbantakappikā kathitā honti . 28. Idāni diṭṭhuddhāraṃ uddharanto tatra , bhikkhavetiādimāha .
Tattha paccattaṃyeva ñāṇan ti paccakkhañāṇaṃ .
Parisuddhan ti nirupakkilesaṃ .
Pariyodātan ti pabhassaraṃ .
Sabbapadehi vipassanāñāṇaṃyeva kathitaṃ .
Saddhādayo hi pañca dhammā bāhirasamayasmimpi honti , vipassanāñāṇaṃ sāsanasmiṃyeva .
Tattha ñāṇabhāgamattameva pariyodapentīti mayamidaṃ jānāmāti evaṃ tattha ñāṇakoṭṭhāsaṃ otārentiyeva .
Upādānamakkhāyatīti na taṃ ñāṇaṃ , micchādassanaṃ nāmetaṃ , tasmā tadapi tesaṃ bhavantānaṃ diṭṭhupādānaṃ akkhāyatīti attho .
Athāpi taṃ jānanamattalakkhaṇattā ñāṇabhāgamattameva , tathāpi tassa dassanassa anupātivattanato upādānapaccayato ca upādānameva .
Tadupātivattoti taṃ diṭṭhiṃ atikkanto .
Ettāvatā cattāro sassatavādā , cattāro ekaccasassatikā , cattāro antānantikā , cattāro amarāvikkhepikā , dve adhiccasamuppannikā , soḷasa saññīvādā , aṭṭha asaññīvādā , aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā , satta ucchedavādā , pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti brahmajāle āgatā dvāsaṭṭhipi diṭṭhiyo kathitā honti .
Brahmajāle pana kathite idaṃ suttaṃ akathitameva hoti .
Kasmā ?
Idha tato atirekāya sakkāyadiṭṭhiyā āgatattā .
Imasmiṃ pana kathite brahmajālaṃ kathitameva hoti .
30. Idāni imā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo uppajjamānā sakkāyadiṭṭhipamukheneva uppajjantīti dassetuṃ idha , bhikkhave , ekaccotiādimāha .
Tattha
P4.26 paṭinissaggāti pariccāgena .Kāmasaṃyojanānaṃ
V4.16 anadhiṭṭhānāti pañcakāmaguṇataṇhānaṃ nissaṭṭhattā .Pavivekaṃ pītin ti sappītikajjhānadvayapītiṃ .
Nirujjhatīti jhānanirodhena nirujjhati .
Samāpattito pana vuṭṭhitassa niruddhā nāma hoti .
Yatheva
M4.17 hi ‘‘ adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā uppajjati nirāmisaṃ sukhaṃ , nirāmisasukhassa nirodhā uppajjati adukkhamasukhā vedanā ’’ ti ettha na ayamattho hoti – catutthajjhānanirodhā tatiyajjhānaṃ upasampajja viharatīti .Ayaṃ panettha attho – catutthajjhānā vuṭṭhāya tatiyaṃ jhānaṃ samāpajjati , tatiyajjhānā vuṭṭhāya catutthaṃ jhānaṃ samāpajjatīti , evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .
Uppajjati domanassan ti hīnajjhānapariyādānakadomanassaṃ .
Samāpattito vuṭṭhitacittassa pana kammanīyabhāvo kathito .
Pavivekā pītīti sā eva jhānadvayapīti .
Yaṃ chāyā jahatīti yaṃ ṭhānaṃ chāyā jahati .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yasmiṃ ṭhāne chāyā atthi , tasmiṃ ātapo natthi .
Yasmiṃ ātapo atthi , tasmiṃ chāyā natthīti .
31. Nirāmisaṃ sukhan ti tatiyajjhānasukhaṃ .
32. Adukkhamasukhan ti catutthajjhānavedanaṃ .
33. Anupādānohamasmīti niggahaṇo ahamasmi .
Nibbānasappāyan ti nibbānassa sappāyaṃ upakārabhūtaṃ
P4.27 .Nanu ca maggadassanaṃ nāma sabbattha nikantiyā sukkhāpitāya uppajjati , kathametaṃ nibbānassa upakārapaṭipadā nāma jātanti , sabbattha anupādiyanavasena aggaṇhanavasena upakārapaṭipadā nāma jātaṃ .
Abhivadatīti abhimānena upavadati .
Pubbantānudiṭṭhin ti aṭṭhārasavidhampi pubbantānudiṭṭhiṃ .
Aparantānudiṭṭhin ti catucattārīsavidhampi aparantānudiṭṭhiṃ .
Upādānamakkhāyatīti ahamasmīti gahaṇassa sakkāyadiṭṭhipariyāpannattā diṭṭhupādānaṃ akkhāyati .
Santivarapadan ti vūpasantakilesattā santaṃ uttamapadaṃ .
Channaṃ phassāyatanānan ti bhagavatā ‘‘ yattha
V4.17 cakkhu ca nirujjhati rūpasaññā ca nirujjhati so āyatano veditabbo ’’ ti ettha dvinnaṃ āyatanānaṃ paṭikkhepena nibbānaṃ dassitaṃ .‘‘ Yattha āpo ca pathavī , tejo vāyo na gādhati ;
Ato sarā nivattanti , ettha vaṭṭaṃ na vattati ;
Ettha nāmañca rūpañca , asesaṃ uparujjhatī ’’ ti .( saṃ . ni .1.27)–
Ettha pana saṅkhārapaṭikkhepena nibbānaṃ dassitaṃ .
‘‘ Kattha
M4.18P4.28 āpo ca pathavī , tejo vāyo na gādhati ;Kattha dīghañca rassañca , aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhaṃ ;
Kattha nāmañca rūpañca , asesaṃ uparujjhatī ’’ ti .( dī . ni .1.498);
Tatra veyyākaraṇaṃ bhavati –
‘‘ Viññāṇaṃ anidassanaṃ , anantaṃ sabbato pabhan ’’ ti –
Ettha saṅkhārapaṭikkhepena nibbānaṃ dassitaṃ .
Imasmiṃ pana sutte chaāyatanapaṭikkhepena dassitaṃ .
Aññattha ca anupādāvimokkhoti nibbānameva dassitaṃ , idha pana arahattaphalasamāpatti .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Pañcattayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .