5. Cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanā

289. EvaṃV4.184 me sutan ti cūḷakammavibhaṅgasuttaṃ .

Tattha subhoti so kira dassanīyo ahosi pāsādiko , tenassa aṅgasubhatāya subhotveva nāmaṃ akaṃsu .

Māṇavoti pana taṃ taruṇakāle vohariṃsu , so mahallakakālepi teneva vohārena vohariyati .

Todeyyaputtoti todeyyassa nāma pasenadirañño purohitabrāhmaṇassa putto .

So kira sāvatthiyā avidūre tudigāmo nāma atthi , tassa adhipatittā todeyyoti saṅkhaṃ gato .

Mahādhano pana hoti sattāsītikoṭivibhavo paramamaccharī ,‘‘ dadato bhogānaṃ aparikkhayo nāma natthī ’’ ti cintetvā kassaci kiñci na deti .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Añjanānaṃ khayaṃ disvā , vammikānañca sañcayaṃ ;

Madhūnañca samāhāraṃ , paṇḍito gharamāvase ’’ ti .

Evaṃ adānameva sikkhāpesi .

Dhuravihāre vasato sammāsambuddhassa yāguuḷuṅgamattaṃ vā bhattakaṭacchumattaṃ vā adatvā dhanalobhena kālaṃ katvā tasmiṃyeva ghare sunakho hutvā nibbatto .

Subho taṃ sunakhaṃ ativiya piyāyatiP5.9 , attano bhuñjanakabhattaṃyeva bhojeti , ukkhipitvā varasayane sayāpeti .

Atha bhagavā ekadivasaṃ paccūsasamaye lokaṃ volokento taṃ sunakhaṃ disvā –

‘‘ todeyyabrāhmaṇo dhanalobhena attanova ghare sunakho hutvā nibbatto , ajja mayi subhassa gharaṃ gate maṃ disvā sunakho bhukkāraṃ karissati , athassāhaṃ ekaṃ vacanaṃ vakkhāmi , so ‘ jānāti maṃ samaṇo gotamo ’ ti gantvā uddhanaṭṭhāneM4.176 nipajjissati .

Tatonidānaṃ subhassa mayā saddhiṃ eko kathāsallāpo bhavissati , so dhammaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhahissati , sunakho pana kālaṃ katvā niraye nibbattissatī ’’ ti imaṃ māṇavassa saraṇesu patiṭṭhānabhāvaṃ ñatvā bhagavā taṃ divasaṃ sarīrapaṭijagganaṃ katvā ekakova gāmaṃ pavisitvā nikkhante māṇave taṃ gharaṃ piṇḍāya pāvisi .

SunakhoV4.185 bhagavantaṃ disvā bhukkāraṃ karonto bhagavato samīpaṃ gato .

Tato naṃ bhagavā etadavoca –

‘‘ todeyya tvaṃ pubbepi maṃ bho bhoti paribhavitvā sunakho jāto , idānipi bhukkāraṃ katvā avīciṃ gamissasī ’’ ti .

Sunakho taṃ sutvā –

‘‘ jānāti maṃ samaṇo gotamo ’’ ti vippaṭisārī hutvā gīvaṃ onāmetvā uddhanantare chārikāyaṃ nipanno .

Manussā ukkhipitvā sayane sayāpetuṃ nāsakkhiṃsu .

Subho āgantvā –

‘‘ kenāyaṃ sunakho sayanā oropito ’’ ti āha .

Manussā na kenacīti vatvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ .

Māṇavo sutvā –

‘‘ mama pitā brahmaloke nibbatto , todeyyo nāma sunakho natthi .

Samaṇo pana gotamo pitaraṃ sunakhaṃ karoti , yaṃkiñci esa mukhāruḷhaṃ bhāsatī ’’ ti kujjhitvā bhagavantaṃ musāvādena niggahetukāmo vihāraṃ gantvā taṃ pavattiṃ pucchi .

Bhagavāpi tassa tatheva vatvā avisaṃvādanatthaṃ āha –

‘‘ atthi pana te māṇava pitarā anakkhātaṃ dhanan ’’ tiP5.10 .

Atthi , bho gotama , satasahassagghanikā suvaṇṇamālā satasahassagghanikā suvaṇṇapādukā satasahassagghanikā suvaṇṇapāti satasahassañca kahāpaṇanti .

Gaccha taṃ sunakhaṃ appodakapāyāsaṃ bhojāpetvā sayane āropetvā īsakaṃ niddaṃ okkantakāle puccha , sabbaṃ te ācikkhissati .

Atha naṃ jāneyyāsi ‘‘ pitā me eso ’’ ti .

Māṇavo –

‘‘ sace saccaṃ bhavissati , dhanaṃ lacchāmi , no ce , samaṇaṃ gotamaṃ musāvādena niggaṇhissāmī ’’ ti dvīhipi kāraṇehi tuṭṭho gantvā tathā akāsi .

Sunakho –

‘‘ ñātomhi iminā ’’ ti roditvā huṃ hunti karonto dhananidhānaṭṭhānaṃ gantvā pādena pathaviṃ khaṇitvā saññaṃ adāsi , māṇavo dhanaṃ gahetvā –

‘‘ bhavapaṭicchannaṃ nāma evaṃ sukhumaṃ paṭisandhiantaraṃ pākaṭaṃ samaṇassa gotamassa , addhā esa sabbaññū ’’ ti bhagavati pasannacitto cuddasa pañhe abhisaṅkhari .

Aṅgavijjāpāṭhako kiresa , tenassaM4.177 etadahosi –

‘‘ idaṃ dhammapaṇṇākāraṃ gahetvā samaṇaṃ gotamaṃ pañhe pucchissāmī ’’ ti dutiyagamanena yena bhagavā tenupasaṅkami , tena puṭṭhapañhe pana bhagavā ekappahāreneva vissajjento kammassakātiādimāha .

Tattha kammaṃ etesaṃ sakaṃ attano bhaṇḍakanti kammassakā .

Kammassa dāyādāti kammadāyādā , kammaṃ etesaṃ dāyajjaṃ bhaṇḍakanti attho .

Kammaṃ etesaṃ yoni kāraṇanti kammayonī .

Kammaṃ etesaṃ bandhūti kammabandhū , kammañātakāti attho .

Kammaṃ etesaṃ paṭisaraṇaṃ patiṭṭhātiV4.186 kammapaṭisaraṇā .

YadidaṃP5.11 hīnappaṇītatāyāti yaṃ idaṃ ‘‘ tvaṃ hīno bhava , tvaṃ paṇīto , tvaṃ appāyuko , tvaṃ dīghāyuko … pe … tvaṃ duppañño bhava , tvaṃ paññavā ’’ ti evaṃ hīnappaṇītatāya vibhajanaṃ , taṃ na añño koci karoti , kammameva evaṃ satte vibhajatīti attho .

Na māṇavo kathitassa atthaṃ sañjānāsi , ghanadussapaṭṭenassa mukhaṃ bandhitvā madhuraṃ purato ṭhapitaṃ viya ahosi .

Mānanissito kiresa paṇḍitamānī , attanā samaṃ na passati .

Athassa ‘‘ kiṃ samaṇo gotamo katheti , yamahaṃ jānāmi , tadeva kathetīti ayaṃ māno mā ahosī ’’ ti mānabhañjanatthaṃ bhagavā ‘‘ āditova duppaṭivijjhaṃ katvā kathessāmi , tato ‘ nāhaṃ bho gotama jānāmi , vitthārena me pākaṭaṃ katvā kathethā ’ ti maṃ yācissati , athassāhaṃ yācitakāle kathessāmi , evañcassa sātthakaṃ bhavissatī ’’ ti duppaṭivijjhaṃ katvā kathesi .

Idāni so attano appaṭividdhabhāvaṃ pakāsento na kho ahan tiādimāha .

290. Samattenāti paripuṇṇena .

Samādinnenāti gahitena parāmaṭṭhena .

Appāyukasaṃvattanikā esā , māṇava , paṭipadā yadidaṃ pāṇātipātīti yaṃ idaṃ pāṇātipātakammaṃ , esā appāyukasaṃvattanikā paṭipadāti .

Kathaṃ panesā appāyukataṃ karoti ?

Cattāri hi kammāni upapīḷakaṃ upacchedakaṃ janakaṃ upatthambhakanti .

Balavakammena hi nibbattaṃ pavatte upapīḷakaṃ āgantvāM4.178 atthato evaṃ vadati nāma –

‘‘ sacāhaṃ paṭhamataraṃ jāneyyaṃ , na te idha nibbattituṃ dadeyyaṃ , catūsuyeva taṃ apāyesu nibbattāpeyyaṃ .

Hotu , tvaṃ yatthaP5.12 katthaci nibbatta , ahaṃ upapīḷakakammaṃ nāma taṃ pīḷetvā nirojaṃ niyūsaṃ kasaṭaṃ karissāmī ’’ ti .

Tato paṭṭhāya taṃ tādisaṃ karoti .

Kiṃ karoti ?

Parissayaṃ upaneti , bhoge vināseti .

Tattha dārakassa mātukucchiyaṃ nibbattakālato paṭṭhāya mātu assādo vā sukhaṃ vā na hoti , mātāpitūnaṃ pīḷāva uppajjati .

Evaṃ parissayaṃ upaneti .

Dārakassa pana mātukucchimhi nibbattakālato paṭṭhāya gehe bhogā udakaṃ patvā loṇaṃ viya rājādīnaṃ vasena nassanti , kumbhadohanadhenuyo khīraṃ na denti , sūratā goṇā caṇḍā honti , kāṇā honti , khujjāV4.187 honti , gomaṇḍale rogo patati , dāsādayo vacanaṃ na karonti , vāpitaṃ sassaṃ na jāyati , gehagataṃ gehe , araññagataṃ araññe nassati , anupubbena ghāsacchādanamattaṃ dullabhaṃ hoti , gabbhaparihāro na hoti , vijātakāle mātuthaññaṃ chijjati , dārako parihāraṃ alabhanto pīḷito nirojo niyūso kasaṭo hoti , idaṃ upapīḷakakammaṃ nāma .

Dīghāyukakammena pana nibbattassa upacchedakakammaṃ āgantvā āyuṃ chindati .

Yathā hi puriso aṭṭhusabhagamanaṃ katvā saraṃ khipeyya tamañño dhanuto vimuttamattaṃ muggarena paharitvā tattheva pāteyya , evaṃ dīghāyukakammena nibbattassa upacchedakakammaṃ āyuṃ chindati .

Kiṃ karoti ?

Corānaṃ aṭaviṃ paveseti , vāḷamacchodakaṃ otāreti , aññataraṃ vā pana saparissayaṭṭhānaṃ upaneti , idaṃ upacchedakakammaṃ nāma ,‘‘ upaghātakan ’’ tipi etasseva nāmaṃ .

Paṭisandhinibbattakaṃ pana kammaṃ janakakammaṃ nāma .

Appabhogakulādīsu nibbattassa bhogasampadādikaraṇena upatthambhakakammaṃ upatthambhakakammaṃP5.13 nāma .

Imesu catūsu purimāni dve akusalāneva , janakaṃ kusalampi akusalampi , upatthambhakaṃ kusalameva .

Tattha pāṇātipātakammaṃ upacchedakakammena appāyukasaṃvattanikaṃ hoti .

Pāṇātipātinā vā kataṃ kusalakammaṃM4.179 uḷāraṃ na hoti , dīghāyukapaṭisandhiṃ janetuṃ na sakkoti .

Evaṃ pāṇātipāto appāyukasaṃvattaniko hoti .

Paṭisandhimeva vā niyāmetvā appāyukaṃ karoti , sanniṭṭhānacetanāya vā niraye nibbattati , pubbāparacetanāhi vuttanayena appāyuko hoti .

Dīghāyukasaṃvattanikā esā māṇava paṭipadāti ettha parittakammenapi nibbattaṃ pavatte etaṃ pāṇātipātā viratikammaṃ āgantvā atthato evaṃ vadati nāma –

‘‘ sacāhaṃ paṭhamataraṃ jāneyyaṃ , na te idha nibbattituṃ dadeyyaṃ , devalokeyeva taṃ nibbattāpeyyaṃ .

Hotu , tvaṃ yattha katthaci nibbatti , ahaṃ upatthambhakakammaṃ nāma thambhaṃ te karissāmī ’’ ti upatthambhaṃ karoti .

Kiṃ karoti ?

Parissayaṃ nāseti , bhoge uppādeti .

TatthaV4.188 dārakassa mātukucchiyaṃ nibbattakālato paṭṭhāya mātāpitūnaṃ sukhameva sātameva hoti .

Yepi pakatiyā manussāmanussaparissayā honti , te sabbe apagacchanti .

Evaṃ parissayaṃ nāseti .

Dārakassa pana mātukucchimhi nibbattakālato paṭṭhāya gehe bhogānaṃ pamāṇaṃ na hoti , nidhikumbhiyo puratopi pacchatopi gehaṃ pavaṭṭamānā pavisanti .

Mātāpitaro parehi ṭhapitadhanassāpi sammukhībhāvaṃ gacchanti .

Dhenuyo bahukhīrā honti , goṇā sukhasīlā honti , vappaṭṭhāne sassāni sampajjanti .

Vaḍḍhiyā vā sampayuttaṃ , tāvakālikaṃ vā dinnaṃ dhanaṃ acoditā sayameva āharitvā denti , dāsādayo suvacā honti , kammantā na parihāyanti .

DārakoP5.14 gabbhato paṭṭhāya parihāraṃ labhati , komārikavejjā sannihitāva honti .

Gahapatikule jāto seṭṭhiṭṭhānaṃ , amaccakulādīsu jāto senāpatiṭṭhānādīni labhati .

Evaṃ bhoge uppādeti .

So aparissayo sabhogo ciraṃ jīvatīti .

Evaṃ apāṇātipātakammaṃ dīghāyukasaṃvattanikaṃ hoti .

Apāṇātipātinā vā kataṃ aññampi kusalaṃ uḷāraṃ hoti , dīghāyukapaṭisandhiṃ janetuṃ sakkoti , evampi dīghāyukasaṃvattanikaṃ hoti .

Paṭisandhimeva vā niyāmetvā dīghāyukaṃ karoti .

Sanniṭṭhānacetanāya vā devaloke nibbattati , pubbāparacetanāhi vuttanayena dīghāyuko hoti .

Iminā nayena sabbapañhavissajjanesu attho veditabbo .

ViheṭhanakammādīnipiM4.180 hi pavatte āgantvā atthato tatheva vadamānāni viya upapīḷanena nibbhogataṃ āpādetvā paṭijagganaṃ alabhantassa roguppādanādīhi vā , viheṭhakādīhi katassa kusalassa anuḷāratāya vā , āditova paṭisandhiniyāmanena vā , vuttanayeneva pubbāparacetanāvasena vā bahvābādhatādīni karonti , apāṇātipāto viya ca aviheṭhanādīnipi appābādhatādīnīti .

293. Ettha pana issāmanakoti issāsampayuttacitto .

Upadussatīti issāvaseneva upakkosanto dussati .

Issaṃ bandhatīti yavakalāpaṃ bandhanto viya yathā na nassati evaṃ bandhitvā viya ṭhapeti .

Appesakkhoti appaparivāro , rattiṃ khitto viya saro na paññāyati , ucchiṭṭhahattho nisīditvā udakadāyakampi na labhati .

294. NaV4.189 dātā hotīti macchariyavasena na dātā hoti .

Tena kammenāti tena macchariyakammena .

295. Abhivādetabban tiP5.15 abhivādanārahaṃ buddhaṃ vā paccekabuddhaṃ vā ariyasāvakaṃ vā .

Paccuṭṭhātabbā dīsupi eseva nayo .

Imasmiṃ pana pañhavissajjane upapīḷakaupatthambhakakammāni na gahetabbāni .

Na hi pavatte nīcakulinaṃ vā uccākulinaṃ vā sakkā kātuṃ , paṭisandhimeva pana niyāmetvā nīcakuliyaṃ kammaṃ nīcakule nibbatteti , uccākuliyaṃ kammaṃ uccākule .

296. Na paripucchitā hotīti ettha pana aparipucchanena niraye na nibbattati .

Aparipucchako pana ‘‘ idaṃ kātabbaṃ , idaṃ na kātabban ’’ ti na jānāti , ajānanto kātabbaṃ na karoti , akātabbaṃ karoti .

Tena niraye nibbattati , itaro sagge .

Iti kho , māṇava … pe … yadidaṃ hīnappaṇītatāyāti satthā desanaṃ yathānusandhiṃ pāpesi .

Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Subhasuttantipi vuccati .

Issues

Select Version

Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā