7. Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā

304. EvaṃV4.194 me sutan ti saḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ .

Tattha veditabbānīti sahavipassanena maggena jānitabbāni .

Manopavicārāti vitakkavicārā .

Vitakkuppādakañhi mano idha manoti adhippetaṃ , manassa upavicārāti manopavicārā .

Sattapadāti vaṭṭavivaṭṭanissitānaṃ sattānaṃ padā .

Ettha hi aṭṭhārasa vaṭṭapadā nāma , aṭṭhārasa vivaṭṭapadā nāma , tepi sahavipassanena maggeneva veditabbā .

Yoggācariyānan ti hatthiyoggādiācārasikkhāpakānaṃ , dametabbadamakānanti attho .

Sesaṃ vibhaṅgeyeva āvibhavissati .

Ayamuddesoti idaṃ mātikāṭṭhapanaṃ .

305. Cakkhāyatanā dīni visuddhimagge vitthāritāni .

Cakkhuviññāṇan ti kusalākusalavipākato dve cakkhuviññāṇāni .

Sesapasādaviññāṇesupi eseva nayo .

Imāni pana dasa ṭhapetvā sesaṃ idha manoviññāṇaṃ nāma .

Cakkhusamphassoti cakkhumhi samphasso .

Cakkhuviññāṇasampayuttasamphassassetaṃ adhivacanaṃ .

Sesesupi eseva nayo .

CakkhunāP5.22 rūpaṃ disvāti cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā .

Eseva nayo sabbattha .

Somanassaṭṭhāniyan ti somanassassa ārammaṇavasena kāraṇabhūtaṃ .

Upavicaratīti tattha vicārapavattanena upavicarati , vitakko taṃsampayutto cāti iminā nayena aṭṭhārasa vitakkavicārasaṅkhātā manopavicārā veditabbā .

Cha somanassūpavicārāti ettha pana somanassena saddhiṃ upavicarantīti somanassūpavicārā .

Sesapadadvayepi eseva nayo .

306. GehasitānītiM4.186 kāmaguṇanissitāni .

Nekkhammasitānīti vipassanānissitāni .

Iṭṭhānan ti pariyesitānaṃ .

Kantānan ti kāmitānaṃ .

Manoramānan ti mano etesu ramatīti manoramāni , tesaṃ manoramānaṃ .

Lokāmisapaṭisaṃyuttānan ti taṇhāpaṭisaṃyuttānaṃ .

Atītan ti paṭiladdhaṃV4.195 .

Paccuppannaṃ tāva ārabbha somanassaṃ uppajjatu , atīte kathaṃ uppajjatīti .

Atītepi –

‘‘ yathāhaṃ etarahi iṭṭhārammaṇaṃ anubhavāmi , evaṃ pubbepi anubhavin ’’ ti anussarantassa balavasomanassaṃ uppajjati .

Aniccatan ti aniccākāraṃ .

Vipariṇāmavirāganirodhan ti pakativijahanena vipariṇāmaṃ , vigacchanena virāgaṃ , nirujjhanena nirodhaṃ .

Sammapaññāyāti vipassanāpaññāya .

Idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassan ti idaṃ rañño viya attano sirisampattiṃ olokentassa vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnassa saṅkhārānaṃ bhedaṃ passato saṅkhāragatamhiP5.23 tikkhe sūre vipassanāñāṇe vahante uppannasomanassaṃ ‘‘ nekkhammasitaṃ somanassan ’’ ti vuccati .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Suññāgāraṃ paviṭṭhassa , santacittassa bhikkhuno ;

Amānusī ratī hoti , sammā dhammaṃ vipassato .

Yato yato sammasati , khandhānaṃ udayabbayaṃ ;

Labhatī pītipāmojjaṃ , amatantaṃ vijānatan ’’ ti .( dha . pa .373-374);

Imānīti imāni chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnassa uppannāni cha nekkhammasitāni somanassāni .

307. Atītan ti paccuppannaṃ tāva patthetvā alabhantassa domanassaṃ uppajjatu , atīte kathaṃ uppajjatīti .

Atītepi ‘‘ yathāhaṃ etarahi iṭṭhārammaṇaṃ patthetvā na labhāmi , evaṃ pubbepi patthetvā na labhin ’’ ti anussarantassa balavadomanassaṃ uppajjati .

Anuttaresu vimokkhesūti anuttaravimokkho nāma arahattaṃ , arahatte patthanaṃ paṭṭhapentassāti attho .

Āyatanan ti arahattāyatanaṃ .

Pihaṃ upaṭṭhāpayatoti patthanaṃ paṭṭhapentassa .

Taṃ panetaṃ patthanaṃ paṭṭhapentassaM4.187 uppajjati , iti patthanāmūlakattā ‘‘ pihaṃ upaṭṭhāpayato ’’ ti vuttaṃ .

Imāni cha nekkhammasitāni domanassānīti imāni evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate arahatte pihaṃ paṭṭhapetvāV4.196 tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ upaṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ asakkontassa –

‘‘ imampi pakkhaṃ imampi māsaṃ imampi saṃvaccharaṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ nāsakkhin ’’ ti anusocato gāmantapabbhāravāsimahāsīvattherassa viya assudhārāpavattanavasena uppannadomanassāniP5.24 cha nekkhammasitadomanassānīti veditabbāni .

Vatthu pana sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya sakkapañhavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.361) vitthāritaṃ , icchantena tato gahetabbaṃ .

308. Uppajjati upekkhāti ettha upekkhā nāma aññāṇupekhā .

Anodhijinassāti kilesodhiṃ jinitvā ṭhitattā khīṇāsavo odhijino nāma , tasmā akhīṇāsavassāti attho .

Avipākajinassāti etthapi āyatiṃ vipākaṃ jinitvā ṭhitattā khīṇāsavova vipākajino nāma , tasmā akhīṇāsavassevāti attho .

Anādīnavadassāvinotiādīnavato upaddavato apassantassa .

Imā cha gehasitā upekkhāti imā evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍake nilīnamakkhikā viya rūpādīni anativattamānā tattha laggā laggitā hutvā uppannā upekkhā cha gehasitā upekkhāti veditabbā .

Rūpaṃ sā ativattatīti rūpaṃ sā anatikkamati , tattha nikantivasena na tiṭṭhati .

Imā cha nekkhammasitā upekkhāti imā evaṃ chasu dvāresu iṭṭhādiārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa , aniṭṭhe adussantassa , asamapekkhane asammuyhantassa , uppannavipassanā-ñāṇasampayuttā cha nekkhammasitā upekkhāti veditabbā .

309. Tatra idaṃ nissāya idaṃ pajahathāti tesu chattiṃsasattapadesu aṭṭhārasa nissāya aṭṭhārasa pajahathāti attho .

TenevaP5.25 –

‘‘ tatra , bhikkhave , yāni cha nekkhammasitānī ’’ tiādimāha .

Nissāya āgammāti pavattanavasena nissāya ceva āgamma ca .

Evametesaṃ samatikkamoM4.188 hotīti evaṃ nekkhammasitānaṃ pavattanena gehasitāni atikkantāni nāma honti .

Evaṃ sarikkhakeneva sarikkhakaṃ jahāpetvā idāni balavatā dubbalaṃ jahāpento –

‘‘ tatra , bhikkhave , yāni cha nekkhammasitāni somanassānī ’’ tiādimāha .

Evaṃ nekkhammasitasomanassehi nekkhammasitadomanassāniV4.197 , nekkhammasitaupekkhāhi ca nekkhammasitasomanassāni jahāpentena balavatā dubbalappahānaṃ kathitaṃ .

Ettha pana ṭhatvā upekkhākathā veditabbā – aṭṭhasu hi samāpattīsu paṭhamādīni ca tīṇi jhānāni , suddhasaṅkhāre ca pādake katvā vipassanaṃ āraddhānaṃ catunnaṃ bhikkhūnaṃ pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā hoti upekkhāsahagatā vā , vuṭṭhānagāminī pana somanassasahagatāva .

Catutthajjhānādīni pādakāni katvā vipassanaṃ āraddhānaṃ pañcannaṃ pubbabhāgavipassanā purimasadisāva .

Vuṭṭhānagāminī pana upekkhāsahagatā hoti .

Idaṃ sandhāya –

‘‘ yā cha nekkhammasitā upekkhā , tā nissāya tā āgamma , yāni cha nekkhammasitāni somanassāni , tāni pajahathā ’’ ti vuttaṃ .

Na kevalañca evaṃpaṭipannassa bhikkhuno ayaṃ vipassanāya vedanāvisesova hoti , ariyamaggepi pana jhānaṅgabojjhaṅgamaggaṅgānampi viseso hoti .

Ko panetaṃ visesaṃ niyameti ?

Keci tāva therā vipassanāpādakajjhānaṃ niyametīti vadanti , keci vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentīti vadanti , keci puggalajjhāsayo niyametīti vadanti .

Tesampi vāde ayameva pubbabhāge vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametīti veditabbā .

VinicchayakathāP5.26 panettha visuddhimagge saṅkhārupekkhāniddese vuttāva .

310. Nānattāti nānā bahū anekappakārā .

Nānattasitāti nānārammaṇanissitā .

Ekattāti ekā .

Ekattasitāti ekārammaṇanissitā .

Katamā panāyaṃ upekkhāti ?

Heṭṭhā tāva aññāṇupekkhā vuttā , upari chaḷaṅgupekkhā vakkhati , idha samathaupekkhā , vipassanupekkhāti dve upekkhā gahitā .

Tattha yasmā aññāva rūpesu upekkhā , aññāva saddādīsu , na hi yā rūpe upekkhā , sā saddādīsu hoti .

Rūpe upekkhā ca rūpameva ārammaṇaṃ karotiM4.189 , na saddādayo .

Rūpe upekkhābhāvañca aññā samathaupekkhā pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati , aññā āpokasiṇādīni .

Tasmā nānattaṃ nānattasitaṃ vibhajanto atthi , bhikkhave , upekkhā rūpesūtiādimāhaV4.198 .

Yasmā pana dve vā tīṇi vā ākāsānañcāyatanāni vā viññāṇañcāyatanādīni vā natthi , tasmā ekattaṃ ekattasitaṃ vibhajanto atthi , bhikkhave , upekkhā ākāsānañcāyatananissitātiādimāha .

Tattha ākāsānañcāyatanaupekkhā sampayuttavasena ākāsānañcāyatananissitā , ākāsānañcāyatanakhandhe vipassantassa vipassanupekkhā ārammaṇavasena ākāsānañcāyatananissitā .

Sesāsupi eseva nayo .

Taṃ pajahathāti ettha arūpāvacarasamāpattiupekkhāya rūpāvacarasamāpattiupekkhaṃ pajahāpeti , arūpāvacaravipassanupekkhāya rūpāvacaravipassanupekkhaṃ .

Atammayatan tiP5.27 ettha tammayatā nāma taṇhā , tassā pariyādānato vuṭṭhānagāminīvipassanā atammayatāti vuccati .

Taṃ pajahathāti idha vuṭṭhānagāminīvipassanāya arūpāvacarasamāpattiupekkhañca vipassanupekkhañca pajahāpeti .

311. Yadariyoti ye satipaṭṭhāne ariyo sammāsambuddho sevati .

Tattha tīsu ṭhānesu satiṃ paṭṭhapento satipaṭṭhāne sevatīti veditabbo .

Na sussūsantīti saddahitvā sotuṃ na icchanti .

Na aññāti jānanatthāya cittaṃ na upaṭṭhapenti .

Vokkammāti atikkamitvā .

Satthu sāsanāti satthu ovādaṃ gahetabbaṃ pūretabbaṃ na maññantīti attho .

Na ca attamanoti na sakamano .

Ettha ca gehasitadomanassavasena appatīto hotīti na evamattho daṭṭhabbo , appaṭipannakesu pana attamanatākāraṇassa abhāvenetaṃ vuttaṃ .

Anavassutoti paṭighaavassavena anavassuto .

Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgatoM4.190 .

Upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya upekkhako .

Attamanoti idhāpi gehasitasomanassavasena uppilāvitoti na evamattho daṭṭhabbo , paṭipannakesu pana anattamanatākāraṇassa abhāvenetaṃ vuttaṃ .

Anavassutoti rāgāvassavena anavassuto .

312. SāritotiV4.199 damito .

Ekameva disaṃ dhāvatīti anivattitvā dhāvanto ekaṃyeva disaṃ dhāvati , nivattitvā pana aparaṃ dhāvituṃ sakkoti .

AṭṭhaP5.28 disā vidhāvatīti ekapallaṅkena nisinno kāyena anivattitvāva vimokkhavasena ekappahāreneva aṭṭha disā vidhāvati , puratthābhimukho vā dakkhiṇādīsu aññataradisābhimukho vā nisīditvā aṭṭha samāpattiyo samāpajjatiyevāti attho .

Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā