9. Mahāpuṇṇamasuttavaṇṇanā
85. Evaṃ
V4.51M4.50 me sutan ti mahāpuṇṇamasuttaṃ .Tattha tadahūti tasmiṃ ahu , tasmiṃ divaseti attho .
Upavasanti etthāti uposatho .
Upavasantīti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho .
Ayaṃ panettha atthuddhāro –
‘‘ āyāma , āvuso , kappina , uposathaṃ gamissāmā ’’ tiādīsu hi pātimokkhuddeso uposatho .
‘‘ Aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho ’’ tiādīsu ( a . ni .8.53) sīlaṃ .
‘‘ Suddhassa ve sadā phaggu , suddhassuposatho sadā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.79) upavāso .
‘‘ Uposatho nāma nāgarājā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.246) paññatti .
‘‘ Na , bhikkhave , tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā ’’ tiādīsu ( mahāva .181) upavasitabbadivaso .
Idhāpi soyeva adhippeto
P4.75 .So panesa aṭṭhamīcātuddasīpannarasībhedena tividho .
Tasmā sesadvayanivāraṇatthaṃ pannaraseti vuttaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ upavasanti etthāti uposatho ’’ ti .
Māsapuṇṇatāya puṇṇā saṃpuṇṇāti puṇṇā .
Mā -iti cando vuccati , so ettha puṇṇoti puṇṇamā .
Evaṃ puṇṇāya puṇṇamāyāti imasmiṃ padadvaye attho veditabbo .
Desan ti kāraṇaṃ .
Tena hi tvaṃ bhikkhu sake āsane nisīditvā pucchāti kasmā bhagavā ṭhitassa akathetvā nisīdāpesīti .
Ayaṃ kira bhikkhu saṭṭhimattānaṃ padhāniyabhikkhūnaṃ saṅghatthero saṭṭhi bhikkhū gahetvā araññe vasati , te tassa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā ghaṭenti vāyamanti .
Mahābhūtāni pariggaṇhanti upādārūpāni , nāmarūpapaccayalakkhaṇārammaṇikavipassanaṃ pariggaṇhanti .
Atha ne ācariyupaṭṭhānaṃ āgantvā vanditvā nisinne thero mahābhūtapariggahādīni pucchati .
Te sabbaṃ kathenti , maggaphalapañhaṃ pucchitā pana kathetuṃ na sakkonti .
Atha thero cintesi –
‘‘ mama santike etesaṃ ovādassa parihāni natthi , ime ca āraddhavīriyā viharanti .
Kukkuṭassa pānīyapivanakālamattampi nesaṃ pamādakiriyā natthi .
Evaṃ santepi maggaphalāni nibbattetuṃ na sakkonti .
Ahaṃ imesaṃ ajjhāsayaṃ na jānāmi , buddhaveneyyā ete bhavissanti
V4.52 , gahetvā ne satthu santikaṃ gacchāmi , atha nesaṃ satthā cariyavasena dhammaṃ desessatī ’’ ti , te bhikkhū gahetvāP4.76 satthu santikaṃ āgato .Satthāpi
M4.51 sāyanhasamaye ānandattherena upanītaṃ udakaṃ ādāya sarīraṃ utuṃ gaṇhāpetvā migāramātupāsādapariveṇe paññattavarabuddhāsane nisīdi , bhikkhusaṅghopi naṃ parivāretvā nisīdi .Tasmiṃ samaye sūriyo atthaṅgameti , cando uggacchati , majjhaṭṭhāne ca bhagavā nisinno .
Candassa pabhā natthi , sūriyassa pabhā natthi , candimasūriyānaṃ pabhaṃ makkhetvā chabbaṇṇā yamakabuddharasmiyo vijjotamānā puñjā puñjā hutvā disāvidisāsu dhāvantīti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayena vitthāretabbaṃ .
Vaṇṇabhūmi nāmesā , dhammakathikassevettha thāmo pamāṇaṃ , yattakaṃ sakkoti , tattakaṃ kathetabbaṃ .
Dukkathitanti na vattabbaṃ .
Evaṃ sannisinnāya parisāya thero uṭṭhahitvā satthāraṃ pañhassa okāsaṃ kāresi .
Tato bhagavā –
‘‘ sace imasmiṃ ṭhitake pucchante ‘ ācariyo no uṭṭhito ’ ti sesabhikkhū uṭṭhahissanti , evaṃ tathāgate agāravo kato bhavissati .
Atha nisinnāva pucchissanti , ācariye agāravo kato bhavissati , ekaggā hutvā dhammadesanaṃ paṭicchituṃ na sakkuṇissanti .
Ācariye pana nisinne tepi nisīdissanti .
Tato ekaggā dhammadesanaṃ paṭicchituṃ sakkuṇissantī ’’ ti iminā kāraṇena bhagavā ṭhitassa akathetvā nisīdāpetīti .
Ime nu kho , bhanteti vimatipucchā viya kathitā .
Thero pana pañcakkhandhānaṃ udayabbayaṃ pariggaṇhitvā arahattaṃ
P4.77 patto mahākhīṇāsavo , natthi etassa vimati .Jānantenapi pana ajānantena viya hutvā pucchituṃ vaṭṭati .
Sace hi jānanto viya pucchati ,‘‘ jānāti ayan ’’ ti tassa tassa vissajjento ekadesameva katheti .
Ajānantena viya pucchite pana kathento ito ca etto ca kāraṇaṃ āharitvā pākaṭaṃ katvā katheti .
Koci pana ajānantopi jānanto viya pucchati .
Thero evarūpaṃ vacanaṃ kiṃ karissati , jānantoyeva pana ajānanto viya pucchatīti veditabbo .
Chandamūlakāti
V4.53 taṇhāmūlakā .Evaṃrūpo siyan ti sace odāto hotukāmo , haritālavaṇṇo vā manosilāvaṇṇo vā siyanti pattheti
M4.52 .Sace kāḷo hotukāmo , nīluppalavaṇṇo vā añjanavaṇṇo vā atasīpupphavaṇṇo vā siyanti pattheti .
Evaṃvedanoti kusalavedano vā sukhavedano vā siyanti pattheti .
Saññādīsupi eseva nayo .
Yasmā pana atīte patthanā nāma natthi , patthentenāpi ca na sakkā taṃ laddhuṃ , paccuppannepi na hoti , na hi odāto kāḷabhāvaṃ patthetvā paccuppanne kāḷo hoti , na kāḷo vā odāto , dīgho vā rasso , rasso vā dīgho , dānaṃ pana datvā sīlaṃ vā samādiyitvā ‘‘ anāgate khattiyo vā homi brāhmaṇo vā ’’ ti patthentassa patthanā samijjhati .
Tasmā anāgatameva gahitaṃ .
Khandhādhivacanan ti khandhānaṃ khandhapaṇṇatti kittakena hotīti pucchati .
Mahābhūtā hetūti ‘‘ tayo kusalahetū ’’ tiādīsu ( dha . sa .1441) hi hetuhetu vutto .
Avijjā puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇattā sādhāraṇahetu .
Kusalākusalaṃ attano attano vipākadāne uttamahetu .
Idha paccayahetu adhippeto .
Tattha pathavīdhātu mahābhūtaṃ itaresaṃ tiṇṇaṃ bhūtānaṃ upādārūpassa ca
P4.78 paññāpanāya dassanatthāya hetu ceva paccayo ca .Evaṃ sesesupi yojanā veditabbā .
Phassoti ‘‘ phuṭṭho , bhikkhave , vedeti , phuṭṭho sañjānāti , phuṭṭho cetetī ’’ ti ( saṃ . ni .4.93) vacanato phasso tiṇṇaṃ khandhānaṃ paññāpanāya hetu ceva paccayo ca .
Viññāṇakkhandhassāti ettha paṭisandhiviññāṇena tāva saddhiṃ gabbhaseyyakānaṃ uparimaparicchedena samatiṃsa rūpāni sampayuttā ca tayo khandhā uppajjanti , taṃ nāmarūpaṃ paṭisandhiviññāṇassa paññāpanāya hetu ceva paccayo ca .
Cakkhudvāre cakkhupasādo ceva rūpārammaṇañca rūpaṃ , sampayuttā tayo khandhā nāmaṃ .
Taṃ nāmarūpaṃ cakkhuviññāṇassa paññāpanāya hetu ceva paccayo ca .
Eseva nayo sesaviññāṇesu .
87. Kathaṃ pana , bhanteti idaṃ kittakena nu khoti vaṭṭaṃ pucchanto evamāha .
Sakkāyadiṭṭhi na hotīti idaṃ vivaṭṭaṃ pucchanto evamāha .
88. Ayaṃ
V4.54M4.53 rūpe assādoti iminā pariññāpaṭivedho ceva dukkhasaccañca kathitaṃ .Ayaṃ rūpe ādīnavoti iminā pahānapaṭivedho ceva samudayasaccañca .
Idaṃ rūpe nissaraṇan ti iminā sacchikiriyāpaṭivedho ceva nirodhasaccañca .
Ye imesu tīsu ṭhānesu sammādiṭṭhiādayo dhammā , ayaṃ bhāvanāpaṭivedho maggasaccaṃ .
Sesapadesupi eseva nayo .
89. Bahiddhāti parassa saviññāṇake kāye .
Sabbanimittesūti iminā pana anindriyabaddhampi saṅgaṇhāti .
‘‘ Saviññāṇake kāye ’’ ti vacanena vā attano ca parassa ca kāyo gahitova , bahiddhā ca sabbanimittaggahaṇena anindriyabaddhaṃ gaṇhāti .
90. Anattakatānīti
P4.79 anattani ṭhatvā katāni .Kamattānaṃ phusissantīti katarasmiṃ attani ṭhatvā vipākaṃ dassentīti sassatadassanaṃ okkamanto evamāha .
Taṇhādhipateyyenāti taṇhājeṭṭhakena .
Tatra tatrāti tesu tesu dhammesu .
Saṭṭhimattānan ti ime bhikkhū pakatikammaṭṭhānaṃ jahitvā aññaṃ navakammaṭṭhānaṃ sammasantā pallaṅkaṃ abhinditvā tasmiṃyeva āsane arahattaṃ pāpuṇiṃsu .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Mahāpuṇṇamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .