2. Anupadavaggo
1. Anupadasuttavaṇṇanā
93. Evaṃ
V4.57P4.82M4.56 me sutan ti anupadasuttaṃ .Tattha etadavocāti etaṃ ( paṭi . ma .3.4)‘‘ paṇḍito ’’ tiādinā nayena dhammasenāpatisāriputtattherassa guṇakathaṃ avoca .
Kasmā ?
Avasesattheresu hi mahāmoggallānattherassa iddhimāti guṇo pākaṭo , mahākassapassa dhutavādoti , anuruddhattherassa dibbacakkhukoti , upālittherassa vinayadharoti , revatattherassa jhāyī jhānābhiratoti , ānandattherassa bahussutoti .
Evaṃ tesaṃ tesaṃ therānaṃ te te guṇā pākaṭā , sāriputtattherassa pana apākaṭā .
Kasmā ?
Paññavato hi guṇā na sakkā akathitā jānituṃ .
Iti bhagavā ‘‘ sāriputtassa guṇe kathessāmī ’’ ti sabhāgaparisāya sannipātaṃ āgamesi .
Visabhāgapuggalānañhi santike vaṇṇaṃ kathetuṃ na vaṭṭati , te vaṇṇe kathiyamāne avaṇṇameva kathenti .
Imasmiṃ pana divase therassa sabhāgaparisā sannipati , tassā sannipatitabhāvaṃ disvā satthā vaṇṇaṃ kathento imaṃ desanaṃ ārabhi .
Tattha paṇḍitoti dhātukusalatā āyatanakusalatā paṭiccasamuppādakusalatā ṭhānāṭṭhānakusalatāti imehi catūhi kāraṇehi paṇḍito .
Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgatoti
P4.83 attho .Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ – tattha katamā mahāpaññā ?
Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā , mahante samādhikkhandhe , paññākkhandhe , vimuttikkhandhe , vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā , mahantāni ṭhānāṭṭhānāni , mahantā vihārasamāpattiyo
V4.58 , mahantāni ariyasaccāni , mahante satipaṭṭhāne , sammappadhāne , iddhipāde , mahantāni indriyāni , balāni , bojjhaṅgāni , mahante ariyamagge , mahantāni sāmaññaphalāni , mahantā abhiññāyo , mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā .Katamā
M4.57 puthupaññā , puthu nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā .Puthu nānādhātūsu , puthu nānāāyatanesu , puthu nānāatthesu , puthu nānāpaṭiccasamuppādesu , puthu nānāsuññatamanupalabbhesu , puthu nānāatthesu , dhammesu , niruttīsu , paṭibhānesu , puthu nānāsīlakkhandhesu , puthu nānāsamādhi-paññā-vimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhesu , puthu nānāṭhānāṭṭhānesu , puthu nānāvihārasamāpattīsu , puthu nānāariyasaccesu , puthu nānāsatipaṭṭhānesu , sammappadhānesu , iddhipādesu , indriyesu , balesu , bojjhaṅgesu , puthu nānāariyamaggesu , sāmaññaphalesu , abhiññāsu , puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā .
Katamā
P4.84 hāsapaññā , idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti , indriyasaṃvaraṃ paripūreti , bhojane mattaññutaṃ , jāgariyānuyogaṃ , sīlakkhandhaṃ , samādhikkhandhaṃ , paññākkhandhaṃ , vimuttikkhandhaṃ , vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti hāsapaññā .Hāsabahulo pāmojjabahulo ṭhānāṭṭhānaṃ paṭivijjhati , hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā , hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhati .
Satipaṭṭhāne , sammappadhāne , iddhipāde , indriyāni , balāni , bojjhaṅgāni , ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā , hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikaroti , abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā , hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā .
Katamā javanapaññā , yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … yaṃ dūre santike vā , sabbaṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Dukkhato khippaṃ … anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Yā kāci vedanā … pe … yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Cakkhu … pe … jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato dukkhato
V4.59 anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena , dukkhaṃ bhayaṭṭhena , anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ
P4.85 javatīti javanapaññā .Vedanā , saññā , saṅkhārā , viññāṇaṃ
M4.58 , cakkhu … pe … jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena … pe … vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … viññāṇaṃ .
Cakkhu … pe … jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .
Katamā tikkhapaññā , khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā .
Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti , uppannaṃ byāpādavitakkaṃ , uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ , uppannuppanne pāpake akusale dhamme , uppannaṃ rāgaṃ , dosaṃ , mohaṃ , kodhaṃ , upanāhaṃ , makkhaṃ , paḷāsaṃ , issaṃ , macchariyaṃ , māyaṃ , sāṭheyyaṃ , thambhaṃ , sārambhaṃ , mānaṃ , atimānaṃ , madaṃ , pamādaṃ , sabbe kilese , sabbe duccarite , sabbe abhisaṅkhāre , sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā .
Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā , cattāri sāmaññaphalāni , catasso paṭisambhidāyo , cha ca abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā passitā paññāyāti tikkhapaññā .
Katamā nibbedhikapaññā , idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo
P4.86 anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu , anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā .Anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ , mohakkhandhaṃ , kodhaṃ , upanāhaṃ … pe … sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā .
Anupadadhammavipassanan ti samāpattivasena vā jhānaṅgavasena vā anupaṭipāṭiyā dhammavipassanaṃ vipassati , evaṃ vipassanto addhamāsena arahattaṃ patto .
Mahāmoggallānatthero pana
V4.60 sattahi divasehi .Evaṃ santepi sāriputtatthero mahāpaññavantataro .
Mahāmoggallānatthero hi sāvakānaṃ sammasanacāraṃ yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto satta divase vāyamitvā arahattaṃ patto .
Sāriputtatthero ṭhapetvā buddhānaṃ paccekabuddhānañca sammasanacāraṃ sāvakānaṃ sammasanacāraṃ nippadesaṃ sammasi .
Evaṃ sammasanto addhamāsaṃ vāyami .
Arahattañca kira patvā aññāsi –
‘‘ ṭhapetvā buddhe ca paccekabuddhe ca añño sāvako nāma paññāya
M4.59 mayā pattabbaṃ pattuṃ samattho nāma na bhavissatī ’’ ti .Yathā hi puriso veḷuyaṭṭhiṃ gaṇhissāmīti mahājaṭaṃ veḷuṃ disvā jaṭaṃ chindantassa papañco bhavissatīti antarena hatthaṃ pavesetvā sampattameva yaṭṭhiṃ mūle ca agge ca chinditvā ādāya pakkameyya , so kiñcāpi paṭhamataraṃ gacchati , yaṭṭhiṃ pana sāraṃ vā ujuṃ vā na labhati .
Aparo ca tathārūpameva veṇuṃ disvā ‘‘ sace sampattaṃ yaṭṭhiṃ gaṇhissāmi , sāraṃ vā ujuṃ vā na labhissāmī ’’ ti kacchaṃ bandhitvā
P4.87 mahantena satthena veṇujaṭaṃ chinditvā sārā ceva ujū ca yaṭṭhiyo uccinitvā ādāya pakkameyya .Ayaṃ kiñcāpi pacchā gacchati , yaṭṭhiyo pana sārā ceva ujū ca labhati .
Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ imesaṃ dvinnaṃ therānaṃ padhānaṃ .
Evaṃ pana addhamāsaṃ vāyamitvā dhammasenāpati sāriputtatthero sūkarakhataleṇadvāre bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante desiyamāne dasabalaṃ bījayamāno ṭhito desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā pabbajitadivasato pannarasame divase sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patvā sattasaṭṭhi ñāṇāni paṭivijjhitvā soḷasavidhaṃ paññaṃ anuppatto .
Tatridaṃ , bhikkhave , sāriputtassa anupadadhammavipassanāyāti yā anupadadhammavipassanaṃ vipassatīti anupadadhammavipassanā vuttā , tatra anupadadhammavipassanāya sāriputtassa idaṃ hoti .
Idāni vattabbaṃ taṃ taṃ vipassanākoṭṭhāsaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
94. Paṭhame jhāneti ye paṭhame jhāne antosamāpattiyaṃ dhammā .
Tyāssāti te assa .
Anupadavavatthitā hontīti anupaṭipāṭiyā vavatthitā paricchinnā ñātā viditā honti .
Kathaṃ ?
Thero hi te dhamme olokento abhiniropanalakkhaṇo vitakko vattatīti jānāti .
Tathā anumajjanalakkhaṇo vicāro , pharaṇalakkhaṇā pīti , sātalakkhaṇaṃ sukhaṃ , avikkhepalakkhaṇā
V4.61 cittekaggatā , phusanalakkhaṇo phasso vedayitalakkhaṇā vedanā , sañjānanalakkhaṇā saññā , cetayitalakkhaṇā cetanā , vijānanalakkhaṇaṃP4.88 viññāṇaṃ , kattukamyatālakkhaṇo chando , adhimokkhalakkhaṇo adhimokkho , paggāhalakkhaṇaṃ vīriyaṃM4.60 upaṭṭhānalakkhaṇā sati , majjhattalakkhaṇā upekkhā , anunayamanasikāralakkhaṇo manasikāro vattatīti jānāti .Evaṃ jānaṃ abhiniropanaṭṭhena vitakkaṃ sabhāvato vavatthapeti … pe … anunayamanasikāraṇaṭṭhena manasikāraṃ sabhāvabhāvato vavatthapeti .
Tena vuttaṃ ‘‘ tyāssa dhammā anupadavavatthitā hontī ’’ ti .
Viditā uppajjantīti uppajjamānā viditā pākaṭāva hutvā uppajjanti .
Viditā upaṭṭhahantīti tiṭṭhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā tiṭṭhanti .
Viditā abbhatthaṃ gacchantīti nirujjhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā nirujjhanti .
Ettha pana taṃñāṇatā ceva ñāṇabahutā ca mocetabbā .
Yathā hi teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ na sakkā phusituṃ , evameva teneva cittena tassa cittassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā na sakkā jānitunti .
Evaṃ tāva taṃñāṇatā mocetabbā .
Yadi pana dve cittāni ekato uppajjeyyuṃ , ekena cittena ekassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā sakkā bhaveyya jānituṃ .
Dve pana phassā vā vedanā vā saññā vā cetanā vā cittāni vā ekato uppajjanakāni nāma natthi , ekekameva uppajjati .
Evaṃ ñāṇabahutā mocetabbā .
Evaṃ sante kathaṃ ?
Mahātherassa antosamāpattiyaṃ soḷasa dhammā viditā pākaṭā hontīti .
Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāya .
Therena hi vatthu ceva ārammaṇañca pariggahitaṃ , tenassa tesaṃ dhammānaṃ uppādaṃ āvajjantassa uppādo pākaṭo hoti , ṭhānaṃ āvajjantassa ṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti , bhedaṃ āvajjantassa
P4.89 bhedo pākaṭo hoti .Tena vuttaṃ ‘‘ viditā uppajjanti viditā upaṭṭhahanti viditā abbhatthaṃ gacchantī ’’ ti .
Ahutvā sambhontīti iminā udayaṃ passati .
Hutvā paṭiventīti iminā vayaṃ passati .
Anupāyoti rāgavasena anupagamano hutvā .
Anapāyoti paṭighavasena anapagato .
Anissitoti taṇhādiṭṭhinissayehi anissito .
Appaṭibaddhoti chandarāgena abaddho .
Vippamuttoti kāmarāgato vippamutto .
Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi vā visaṃyutto .
Vimariyādīkatenāti nimmariyādīkatena .
Cetasāti evaṃvidhena cittena viharati .
Tattha
V4.62M4.61 dve mariyādā kilesamariyādā ca ārammaṇamariyādā ca .Sace hissa antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme ārabbha rāgādayo uppajjeyyuṃ , kilesamariyādā tena katā bhaveyya , tesu panassa ekopi na uppannoti kilesamariyādā natthi .
Sace panassa antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme āvajjantassa ekacce āpāthaṃ nāgaccheyyuṃ .
Evamassa ārammaṇamariyādā bhaveyyuṃ .
Te panassa soḷasa dhamme āvajjantassa āpāthaṃ anāgatadhammo nāma natthīti ārammaṇamariyādāpi natthi .
Aparāpi dve mariyādā vikkhambhanamariyādā ca samucchedamariyādā ca .
Tāsu samucchedamariyādā upari āgamissati , imasmiṃ pana ṭhāne vikkhambhanamariyādā adhippetā .
Tassa vikkhambhitapaccanīkattā natthīti vimariyādikatena cetasā viharati .
Uttari
P4.90 nissaraṇan ti ito uttari nissaraṇaṃ .Aññesu ca suttesu ‘‘ uttari nissaraṇan ’’ ti nibbānaṃ vuttaṃ , idha pana anantaro viseso adhippetoti veditabbo .
Tabbahulīkārāti tassa pajānanassa bahulīkaraṇena .
Atthitvevassa hotīti tassa therassa atthītiyeva daḷhataraṃ hoti .
Iminā nayena sesavāresupi attho veditabbo .
Dutiyavāre pana sampasādanaṭṭhena sampasādo .
Sabhāvato vavatthapeti .
Catutthavāre upekkhāti sukhaṭṭhāne vedanupekkhāva .
Passaddhattā cetaso anābhogoti yo so ‘‘ yadeva tattha sukhan ’’ ti cetaso ābhogo , etenetaṃ oḷārikamakkhāyatīti evaṃ passaddhattā cetaso anābhogo vutto , tassa abhāvāti attho .
Satipārisuddhīti parisuddhāsatiyeva .
Upekkhāpi pārisuddhiupekkhā .
95. Sato vuṭṭhahatīti satiyā samannāgato ñāṇena sampajāno hutvā vuṭṭhāti .
Te dhamme samanupassatīti yasmā nevasaññānāsaññāyatane buddhānaṃyeva anupadadhammavipassanā hoti , na sāvakānaṃ , tasmā ettha kalāpavipassanaṃ dassento evamāha .
Paññāya
V4.63M4.62 cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti maggapaññāya cattāri saccāni disvā cattāro āsavā khīṇā honti .Sāriputtattherassa samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā
P4.91 arahattaṃ pattavāropi atthi , nirodhasamāpattisamāpannavāropi .Arahattaṃ pattavāro idha gahito , nirodhaṃ pana ciṇṇavasitāya aparāparaṃ samāpajjissatīti vadanti .
Tatthassa yasmiṃ kāle nirodhasamāpatti sīsaṃ hoti , nirodhassa vāro āgacchati , phalasamāpatti gūḷhā hoti .
Yasmiṃ kāle phalasamāpatti sīsaṃ hoti , phalasamāpattiyā vāro āgacchati , nirodhasamāpatti gūḷhā hoti .
Jambudīpavāsino therā pana vadanti ‘‘ sāriputtatthero samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā anāgāmiphalaṃ sacchikatvā nirodhaṃ samāpajji , nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ patto ’’ ti .
Te dhammeti antosamāpattiyaṃ pavatte tisamuṭṭhānikarūpadhamme , heṭṭhā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyaṃ pavattadhamme vā .
Tepi hi imasmiṃ vāre vipassitabbadhammāva , tasmā te vā vipassatīti dassetuṃ idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
97. Vasippatoti ciṇṇavasitaṃ patto .
Pāramippattoti nipphattiṃ patto .
Orasotiādīsu thero bhagavato ure nibbattasaddaṃ sutvā jātoti oraso , mukhena pabhāvitaṃ saddaṃ sutvā jātoti mukhato jāto , dhammena pana jātattā nimmitattā dhammajo dhammanimmito , dhammadāyassa ādiyanato dhammadāyādo , āmisadāyassa anādiyanato no āmisadāyādoti veditabbo .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Anupadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .