10. Dhātuvibhaṅgasuttavaṇṇanā

342. EvaṃV4.205 me sutan ti dhātuvibhaṅgasuttaṃ .

Tattha cārikan ti turitagamanacārikaṃ .

Sace te bhaggava agarūti sace tuyhaṃ bhāriyaṃ aphāsukaṃ kiñci natthi .

Sace so anujānātīti bhaggavassa kira etadahosi –

‘‘ pabbajitā nāma nānāajjhāsayā , eko gaṇābhirato hoti , eko ekābhirato .

Sace so ekābhirato bhavissati ,‘ āvuso , mā pāvisi , mayā sālā laddhā ’ ti vakkhati .

Sace ayaṃ ekābhirato bhavissati ,‘ āvuso , nikkhama , mayā sālā laddhā ’ ti vakkhati .

Evaṃ sante ahaṃ ubhinnaṃ vivādakāretā nāma bhavissāmi , dinnaṃ nāma dinnameva vaṭṭati , kataṃ katamevā ’’ ti .

Tasmā evamāha .

Kulaputtoti jātikulaputtopi ācārakulaputtopi .

Vāsūpagatoti vāsaṃ upagato .

Kuto āgantvāti ?

Takkasīlanagarato .

Tatrāyaṃ anupubbikathā – majjhimappadese kira rājagahanagare bimbisāre rajjaṃ kārente paccante takkasīlanagare pukkusāti rājā rajjaṃ kāresi .

Atha takkasīlato bhaṇḍaṃ gahetvā vāṇijā rājagahaṃ āgatā paṇṇākāraṃ gahetvā rājānaṃ addasaṃsu .

RājāP5.34 te vanditvā ṭhite ‘‘ katthavāsino tumhe ’’ ti pucchi .

Takkasīlavāsino devāti .

Atha ne rājā janapadassa khemasubhikkhatādīni nagarassa ca pavattiṃ pucchitvā ‘‘ ko nāma tumhākaṃ rājā ’’ ti pucchi .

Pukkusāti nāma devāti .

Dhammikoti ?

Āma deva dhammiko .

Catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ saṅgaṇhāti , lokassa mātāpitiṭṭhāneM4.195 ṭhito , aṅge nipannadārakaṃ viya janaṃ tosetīti .

Katarasmiṃ vaye vattatīti ?

Athassa vayaṃ ācikkhiṃsu .

Vayesupi bimbisārena samavayo jāto .

Atha te rājā āha –

‘‘ tātā tumhākaṃ rājā dhammiko , vayena ca me samāno , sakkuṇeyyātha tumhākaṃ rājānaṃ mama mittaṃ kātun ’’ ti .

Sakkoma devāti .

Rājā tesaṃ suṅkaṃ vissajjetvā gehañca dāpetvā –

‘‘ gacchatha bhaṇḍaṃ vikkiṇitvā gamanakāle maṃ disvā gaccheyyāthā ’’ ti āha .

Te tathā katvā gamanakāle rājānaṃ addasaṃsu .

‘‘ Gacchatha tumhākaṃ rājānaṃV4.206 mama vacanena punappunaṃ ārogyaṃ pucchitvā ‘ rājā tumhehi saddhiṃ mittabhāvaṃ icchatī ’ ti vadathā ’’ ti āha .

Te sādhūti paṭissuṇitvā gantvā bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā bhuttapātarāsā rājānaṃ upasaṅkamitvā vandiṃsu .

Rājā ‘‘ kahaṃ bhaṇe tumhe ettake ime divase na dissathā ’’ ti pucchi .

Te sabbaṃ pavattiṃ ārocesuṃ .

Rājā –

‘‘ sādhu , tātā , tumhe nissāya mayā majjhimappadese rājā mitto laddho ’’ ti attamano ahosi .

Aparabhāge rājagahavāsinopi vāṇijā takkasīlaṃ agamaṃsu .

Te paṇṇākāraṃ gahetvā āgate pukkusāti rājā ‘‘ kuto āgatatthā ’’ ti pucchitvā ‘‘ rājagahato ’’ ti sutvā ‘‘ mayhaṃ sahāyassa nagarato āgatā tumhe ’’ ti .

Āma devāti .

Ārogyaṃ me sahāyassāti ārogyaṃ pucchitvā ‘‘ ajja paṭṭhāya ye mayhaṃ sahāyassa nagarato jaṅghasatthena vā sakaṭasatthena vā vāṇijā āgacchanti , sabbesaṃ mama visayaṃ paviṭṭhakālatoP5.35 paṭṭhāya vasanagehāni , rājakoṭṭhāgārato nivāpañca dentu , suṅkaṃ vissajjentu , kiñci upaddavaṃ mā karontū ’’ ti bheriṃ carāpesi .

Bimbisāropi attano nagare tatheva bheriṃ carāpesi .

Atha bimbisāro pukkusātissa paṇṇaṃ pahiṇi –

‘‘ paccantadese nāma maṇimuttādīni ratanāni uppajjanti , yaṃ mayhaṃ sahāyassa rajje dassanīyaṃ vā savanīyaṃ vā ratanaṃ uppajjati , tattha me mā maccharāyatū ’’ ti .

Pukkusātipi –

‘‘ majjhimadeso nāma mahājanapado , yaṃ tattha evarūpaṃ ratanaṃ uppajjati , tattha me sahāyo mā maccharāyatū ’’ ti paṭipaṇṇaṃ pahiṇi .

Evaṃ te gacchante gacchante kāle aññamaññaṃ adisvāpi daḷhamittā ahesuṃ .

EvaṃM4.196 tesaṃ katikaṃ katvā vasantānaṃ paṭhamataraṃ pukkusātissa paṇṇākāro uppajji .

Rājā kira aṭṭha pañcavaṇṇe anagghakambale labhi .

So –

‘‘ atisundarā ime kambalā , ahaṃ sahāyassa pesissāmī ’’ ti lākhāguḷamatte aṭṭha sārakaraṇḍake likhāpetvā tesu te kambale pakkhipitvā lākhāya vaṭṭāpetvā setavatthena veṭhetvā samugge pakkhipitvā vatthena veṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā ‘‘ mayhaṃ sahāyassa dethā ’’ ti amacce pesesi .

Sāsanañca adāsi –

‘‘ ayaṃ paṇṇākāro nagaramajjhe amaccādiparivutena daṭṭhabbo ’’ ti .

Te gantvā bimbisārassa adaṃsu .

SoV4.207 sāsanaṃ sutvā amaccādayo sannipatantūti bheriṃ carāpetvā nagaramajjhe amaccādiparivuto setacchattena dhāriyamānena pallaṅkavare nisinno lañchanaṃ bhinditvā vatthaṃ apanetvā samuggaṃ vivaritvā anto bhaṇḍikaṃ muñcitvā lākhāguḷe disvā ‘‘ mayhaṃ sahāyo pukkusāti ‘ jutavittako me sahāyo ’ ti maññamāno maññe imaṃ paṇṇākāraṃ pahiṇī ’’ ti ekaṃ guḷaṃ gahetvā hatthenaP5.36 vaṭṭetvā tulayantova anto dussabhaṇḍikaṃ atthīti aññāsi .

Atha naṃ pallaṅkapāde paharitvā tāvadeva lākhā paripati , so nakhena karaṇḍakaṃ vivaritvā anto kambalaratanaṃ disvā itarepi vivarāpesi , sabbepi kambalā ahesuṃ .

Atha ne pattharāpesi , te vaṇṇasampannā phassasampannā dīghato soḷasahatthā tiriyaṃ aṭṭhahatthā ahesuṃ .

Mahājano disvā aṅguliyo poṭhesi , celukkhepaṃ akāsi ,–

‘‘ amhākaṃ rañño adiṭṭhasahāyo pukkusāti adisvāva evarūpaṃ paṇṇākāraṃ pesesi , yuttaṃ evarūpaṃ mittaṃ kātun ’’ ti attamano ahosi .

Rājā ekamekaṃ kambalaṃ agghāpesi , sabbe anagghā ahesuṃ .

Tesu cattāro sammāsambuddhassa pesesi , cattāro attano ghare akāsi .

Tato cintesi –

‘‘ pacchā pesentena paṭhamaṃ pesitapaṇṇākārato atirekaṃ pesetuṃ vaṭṭati , sahāyena ca me anaggho paṇṇākāro pesito , kiṃ nu kho pesemī ’’ ti ?

Kiṃ pana rājagahe tato adhikaṃ ratanaṃ natthīti ?

No natthi , mahāpuñño rājā , apica kho panassa sotāpannakālato paṭṭhāya ṭhapetvā tīṇi ratanāni aññaṃ ratanaṃ somanassaṃ janetuṃ samatthaṃ nāma natthiM4.197 .

So ratanaṃ vicinituṃ āraddho – ratanaṃ nāma saviññāṇakaṃ aviññāṇakanti duvidhaṃ .

Tattha aviññāṇakaṃ suvaṇṇarajatādi , saviññāṇakaṃ indriyabaddhaṃ .

Aviññāṇakaṃ saviññāṇakasseva alaṅkārādivasena paribhogaṃ hoti , iti imesu dvīsu ratanesu saviññāṇakaṃ seṭṭhaṃ .

Saviññāṇakampi duvidhaṃ tiracchānaratanaṃ manussaratananti .

Tattha tiracchānaratanaṃ hatthiassaratanaṃ , tampi manussānaṃ upabhogatthameva nibbattatiP5.37 , iti imesupi dvīsu manussaratanaṃ seṭṭhaṃ .

Manussaratanampi duvidhaṃ itthiratanaṃ purisaratananti .

Tattha cakkavattino rañño uppannaṃ itthiratanampi purisasseva upabhogaṃ .

Iti imesupi dvīsu purisaratanameva seṭṭhaṃ .

Purisaratanampi duvidhaṃ agāriyaratanaṃ anagāriyaratanañca .

Tattha agāriyaratanesupi cakkavattirājā ajja pabbajitasāmaṇeraṃ pañcapatiṭṭhitena vandati , iti imesupi dvīsu anagāriyaratanamevaV4.208 seṭṭhaṃ .

Anagāriyaratanampi duvidhaṃ sekkharatanañca asekkharatanañca .

Tattha satasahassampi sekkhānaṃ asekkhassa padesaṃ na pāpuṇāti , iti imesupi dvīsu asekkharatanameva seṭṭhaṃ .

Tampi duvidhaṃ buddharatanaṃ sāvakaratananti .

Tattha satasahassampi sāvakaratanānaṃ buddharatanassa padesaṃ na pāpuṇāti , iti imesupi dvīsū buddharatanameva seṭṭhaṃ .

Buddharatanampi duvidhaṃ paccekabuddharatanaṃ sabbaññubuddharatananti .

Tattha satasahassampi paccekabuddhānaṃ sabbaññubuddhassa padesaṃ na pāpuṇāti , iti imesupi dvīsu sabbaññubuddharatanaṃyeva seṭṭhaṃ .

Sadevakasmiñhi loke buddharatanasamaṃ ratanaṃ nāma natthi .

Tasmā asadisameva ratanaṃ mayhaṃ sahāyassa pesessāmīti cintetvā takkasīlavāsino pucchi –

‘‘ tātā tumhākaṃ janapade buddho dhammo saṅghoti imāni tīṇi ratanāni dissantī ’’ ti .

Ghosopi so mahārāja tāva tattha natthi , dassanaṃ pana kutoti .

‘‘ Sundaraṃ tātā ’’ ti rājā tuṭṭho cintesi –

‘‘ sakkā bhaveyya janasaṅgahatthāya mayhaṃ sahāyassa vasanaṭṭhānaṃ sammāsambuddhaṃ pesetuṃ , buddhā panaP5.38 paccantimesu janapadesu na aruṇaṃ uṭṭhapenti .

Tasmā satthārā gantuṃ na sakkā .

Sāriputtamoggallānādayo mahāsāvake pesetuṃ sakkā bhaveyya .

MayāM4.198 pana ‘ therā paccante vasantī ’ ti sutvāpi manusse pesetvā te attano samīpaṃ āṇāpetvā upaṭṭhātumeva yuttaṃ .

Tasmā na therehipi sakkā gantuṃ .

Yena panākārena sāsane pesite satthā ca mahāsāvakā ca gatā viya honti , tenākārena sāsanaṃ pahiṇissāmī ’’ ti .

Cintetvā caturatanāyāmaṃ vidatthimattaputhulaṃ nātitanuṃ nātibahalaṃ suvaṇṇapaṭṭaṃ kārāpetvā ‘‘ tattha ajja akkharāni likhissāmī ’’ ti .

Pātova sīsaṃ nhāyitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya bhuttapātarāso apanītagandhamālābharaṇo suvaṇṇasarakena jātihiṅgulikaṃ ādāya heṭṭhato paṭṭhāya dvārāni pidahanto pāsādamāruyha pubbadisāmukhaṃ sīhapañjaraṃ vivaritvā ākāsatale nisīditvā suvaṇṇapaṭṭe akkharāni likhanto –

‘‘ idha tathāgato loke uppanno arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā ’’ ti .

Buddhaguṇe tāva ekadesena likhi .

Tato ‘‘ evaṃ dasa pāramiyo pūretvā tusitabhavanato cavitvā mātukucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhiV4.209 , evaṃ lokavivaraṇaṃ ahosi , mātukucchiyaṃ vasamāne idaṃ nāma ahosi , agāramajjhe vasamāne idaṃ nāma ahosi , evaṃ mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto evaṃ mahāpadhānaṃ padahi .

Evaṃ dukkarakārikaṃ katvā mahābodhimaṇḍaṃ āruyha aparājitapallaṅke nisinno sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi , sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantassaP5.39 evaṃ lokavivaraṇaṃ ahosi .

Sadevake loke aññaṃ evarūpaṃ ratanaṃ nāma natthīti .

Yaṃkiñci vittaṃ idha vā huraṃ vā ,

Saggesu vā yaṃ ratanaṃ paṇītaṃ ;

Na no samaṃ atthi tathāgatena ,

Idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ ;

Etena saccena suvatthi hotū ’’ ti .( khu . pā .6.3; su . ni .226)–

Evaṃ ekadesena buddhaguṇepi likhitvā dutiyaṃ dhammaratanaṃ thomento –

‘‘ svākkhāto bhagavatā dhammo … pe … paccattaṃ veditabbo viññūhī ’’ ti .

‘‘ Cattāro satipaṭṭhānā … pe … ariyo aṭṭhaṅgiko maggo ’’ ti .

‘‘ Satthārā desitadhammo nāma evarūpo ca evarūpo cā ’’ ti sattatiṃsa bodhipakkhiye ekadesena likhitvā –

‘‘ YaṃM4.199 buddhaseṭṭho parivaṇṇayī suciṃ ,

Samādhimānantarikaññamāhu ;

Samādhinā tena samo na vijjati ,

Idampi dhamme ratanaṃ paṇītaṃ ;

Etena saccena suvatthi hotū ’’ ti .( khu . pā .6.5; su . ni .228)–

Evaṃ ekadesena dhammaguṇe likhitvā tatiyaṃ saṅgharatanaṃ thomento –

‘‘ suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho … pe … puññakkhettaṃ lokassā ’’ ti .

‘‘ Kulaputtā nāma satthu dhammakathaṃ sutvā evaṃ nikkhamitvā pabbajanti , keci setacchattaṃ pahāya pabbajanti , keci uparajjaṃ , keci senāpatiṭṭhānādīni pahāya pabbajanti .

Pabbajitvā ca pana imañca paṭipattiṃ pūrentī ’’ ti cūḷasīlamajjhimasīlamahāsīlādīniV4.210 ekadesena likhitvā chadvārasaṃvaraṃ satisampajaññaṃ catupaccayasantosaṃ navavidhaṃP5.40 senāsanaṃ , nīvaraṇappahānaṃ parikammaṃ jhānābhiññā aṭṭhatiṃsa kammaṭṭhānāni yāva āsavakkhayā ekadesena likhi , soḷasavidhaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ vitthāreneva likhitvā ‘‘ satthu sāvakasaṅgho nāma evarūpehi ca guṇehi samannāgato .

Ye puggalā aṭṭhasataṃ pasaṭṭhā ,

Cattāri etāni yugāni honti ;

Te dakkhiṇeyyā sugatassa sāvakā ,

Etesu dinnāni mahapphalāni ;

Idampi saṅghe ratanaṃ paṇītaṃ ,

Etena saccena suvatthi hotū ’’ ti .( khu . pā .6.6; su . ni .229)–

Evaṃ ekadesena saṅghaguṇe likhitvā –

‘‘ bhagavato sāsanaṃ svākkhātaṃ niyyānikaṃ , sace mayhaṃ sahāyo sakkoti , nikkhamitvā pabbajatū ’’ ti likhitvā suvaṇṇapaṭṭaṃ saṃharitvā sukhumakambalena veṭhetvā sārasamugge pakkhipitvā taṃ samuggaṃ suvaṇṇamaye , suvaṇṇamayaṃ , rajatamaye rajatamayaṃ maṇimaye , maṇimayaṃ pavāḷamaye , pavāḷamayaṃ lohitaṅkamaye , lohitaṅkamayaṃ masāragallamaye , masāragallamayaṃ phalikamaye , phalikamayaṃ dantamaye , dantamayaṃ sabbaratanamaye , sabbaratanamayaṃ kilañjamaye , kilañjamayaṃ samuggaṃ sārakaraṇḍake ṭhapesi .

PunaM4.200 sārakaraṇḍakaṃ suvaṇṇakaraṇḍaketi purimanayeneva haritvā sabbaratanamayaṃ karaṇḍakaṃ kilañjamaye karaṇḍake ṭhapesi .

Tato kilañjamayaṃ karaṇḍakaṃ sāramayapeḷāyāti puna vuttanayeneva haritvā sabbaratanamayaṃ peḷaṃ kilañjamayapeḷāya ṭhapetvā bahi vatthena veṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā amacce āṇāpesi –

‘‘ mama āṇāpavattiṭṭhāne maggaṃ alaṅkārāpetha maggo aṭṭhusabhavitthato hotu , catuusabhaṭṭhānaṃ sodhitamattakamevaP5.41 hotu , majjhe catuusabhaṃ rājānubhāvena paṭiyādethā ’’ ti .

Tato maṅgalahatthiṃ alaṅkārāpetvā tassa upari pallaṅkaṃ paññapetvā setacchattaṃ ussāpetvā nagaravīthiyo sittasammaṭṭhā samussitaddhajapaṭākā kadalipuṇṇaghaṭagandhadhūmapupphādīhiV4.211 suppaṭimaṇḍitā kāretvā ‘‘ attano attano visayappadese evarūpaṃ pūjaṃ kārentū ’’ ti antarabhogikānaṃ javanadūte pesetvā sayaṃ sabbālaṅkārena alaṅkaritvā –

‘‘ sabbatāḷāvacarasammissabalakāyaparivuto paṇṇākāraṃ pesemī ’’ ti attano visayapariyantaṃ gantvā amaccassa mukhasāsanaṃ adāsi –

‘‘ tāta mayhaṃ sahāyo pukkusāti imaṃ paṇṇākāraṃ paṭicchanto orodhamajjhe apaṭicchitvā pāsādaṃ āruyha paṭicchatū ’’ ti .

Evaṃ sāsanaṃ datvā paccantadesaṃ satthā gacchatīti pañcapatiṭṭhitena vanditvā nivatti .

Antarabhogikā teneva niyāmena maggaṃ paṭiyādetvā paṇṇākāraṃ nayiṃsu .

Pukkusātipi attano rajjasīmato paṭṭhāya teneva niyāmena maggaṃ paṭiyādetvā nagaraṃ alaṅkārāpetvā paṇṇākārassa paccuggamanaṃ akāsi .

Paṇṇākāro takkasīlaṃ pāpuṇanto uposathadivase pāpuṇi , paṇṇākāraṃ gahetvā gataamaccopi rañño vuttasāsanaṃ ārocesi .

Rājā taṃ sutvā paṇṇākārena saddhiṃ āgatānaṃ kattabbakiccaṃ vicāretvā paṇṇākāraṃ ādāya pāsādaṃ āruyha ‘‘ mā idha koci pavisatū ’’ ti dvāre ārakkhaṃ kāretvā sīhapañjaraṃ vivaritvā paṇṇākāraṃ uccāsane ṭhapetvā sayaṃ nīcāsane nisinno lañchanaṃ bhinditvā nivāsanaṃ apanetvā kilañjapeḷato paṭṭhāya anupubbena vivaranto sāramayaṃ samuggaṃ disvā cintesi –

‘‘ mahāparihāro nāyaṃ aññassa ratanassa bhavissati , addhā majjhimadese sotabbayuttakaṃ ratanaṃ uppannan ’’ ti .

Atha taṃ samuggaṃ vivaritvā rājalañchanaṃ bhinditvā sukhumakambalaṃ ubhato viyūhitvā suvaṇṇapaṭṭaṃ addasa .

SoM4.201 taṃ pasāretvā –

‘‘ manāpāniP5.42 vata akkharāni samasīsāni samapantīni caturassānī ’’ tiādito paṭṭhāya vācetuṃ ārabhi .

Tassa –

‘‘ idha tathāgato loke uppanno ’’ ti buddhaguṇe vācentassa balavasomanassaṃ uppajji , navanavutilomakūpasahassāni uddhaggalomāni ahesuṃ .

Attano ṭhitabhāvaṃ vā nisinnabhāvaṃ vā na jānāti .

Athassa –

‘‘ kappakoṭisatasahassehipi etaṃ dullabhasāsanaṃ sahāyaṃ nissāya sotuṃ labhāmī ’’ ti bhiyyo balavapīti udapādi .

So hi upari vācetuṃ asakkonto yāva pītivegapassaddhiyā nisīditvā parato –

‘‘ svākkhāto bhagavatā dhammo ’’ ti dhammaguṇe ārabhi .

Tatrāpissa tatheva ahosi .

So puna yāva pītivegapassaddhiyā nisīditvā parato ‘‘ suppaṭipanno ’’ ti saṅghaguṇe ārabhiV4.212 .

Tatrāpissa tatheva ahosi .

Atha sabbapariyante ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ vācetvā catukkapañcakajjhānāni nibbattesi , so jhānasukheneva vītināmesi .

Añño koci daṭṭhuṃ na labhati , ekova cūḷupaṭṭhāko pavisati .

Evaṃ addhamāsamattaṃ vītināmesi .

Nāgarā rājaṅgaṇe sannipatitvā ukkuṭṭhiṃ akaṃsu ‘‘ paṇṇākāraṃ paṭicchitadivasato paṭṭhāya baladassanaṃ vā nāṭakadassanaṃ vā natthi , vinicchayadānaṃ natthi , rājā sahāyena pahitaṃ paṇṇākāraṃ yassicchati tassa dassetu , rājāno nāma ekaccassa paṇṇākāravasenapi vañcetvā rajjaṃ attano kātuṃ vāyamanti .

Kiṃ nāma amhākaṃ rājā karotī ’’ ti ?

Rājā ukkuṭṭhisaddaṃ sutvā –

‘‘ rajjaṃ nu kho dhāremi , udāhuP5.43 satthāran ’’ ti cintesi .

Athassa etadahosi –

‘‘ rajjakāritaattabhāvo nāma neva gaṇakena , na gaṇakamahāmattena gaṇetuṃ sakko .

Satthusāsanaṃ dhāressāmī ’’ ti sayane ṭhapitaṃ asiṃ gahetvā kese chinditvā sīhapañjaraṃ vivaritvā –

‘‘ etaṃ gahetvā rajjaṃ kārethā ’’ ti saddhiṃ cūḷāmaṇinā kesakalāpaṃ parisamajjhe pātesi , mahājano taṃ ukkhipitvā –

‘‘ sahāyakasantikā laddhapaṇṇākārā nāma rājāno tumhādisā honti devā ’’ ti ekappahāreneva viravi .

Raññopi dvaṅgulamattaṃ kesamassu ahosi .

Bodhisattassa pabbajjāsadisameva kira jātaṃ .

TatoM4.202 cūḷupaṭṭhākaṃ pesetvā antarāpaṇā dve kāsāyavatthāni mattikāpattañca āharāpetvā –

‘‘ ye loke arahanto , te uddissa mayhaṃ pabbajjā ’’ ti satthāraṃ uddissa ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā pattaṃ vāmaaṃsakūṭe katvā kattaradaṇḍaṃ gahetvā –

‘‘ sobhati nu kho me pabbajjā no vā ’’ ti mahātale katipayavāre aparāparaṃ caṅkamitvā –

‘‘ sobhati me pabbajjā ’’ ti dvāraṃ vivaritvā pāsādā otari .

Otarantaṃ pana naṃ tīsu dvāresu ṭhitanāṭakādīni disvāpi na sañjāniṃsu .

‘‘ Eko paccekabuddho amhākaṃ rañño dhammakathaṃ kathetuṃ āgato ’’ ti kira cintayiṃsu .

Uparipāsādaṃ pana āruyha rañño ṭhitanisinnaṭṭhānāni disvā rājā gatoti ñatvā samuddamajjhe osīdamānāya nāvāya jano viya ekappahāreneva viraviṃsu .

Kulaputtaṃ bhūmitalaṃ otiṇṇamattaṃ aṭṭhārasaseniyo sabbe nāgarā balakāyā ca parivāretvā mahāviravaṃ viraviṃsu .

Amaccāpi taṃ etadavocuṃ –

‘‘ deva majjhimadesarājāno nāma bahumāyā , sāsanaṃ pesetvā buddharatanaṃ nāma loke uppannaṃ vā no vāti ñatvā gamissathaP5.44 , nivattathaV4.213 devā ’’ ti .

Saddahāmahaṃ mayhaṃ sahāyakassa , tassa mayā saddhiṃ dvejjhavacanaṃ nāma natthi , tiṭṭhatha tumheti .

Te anugacchantiyeva .

Kulaputto kattaradaṇḍena lekhaṃ katvā –

‘‘ idaṃ rajjaṃ kassā ’’ ti āha ?

Tumhākaṃ devāti .

Yo imaṃ lekhaṃ antaraṃ karoti , rājāṇāya kāretabboti .

Mahājanakajātake bodhisattena katalekhaṃ sīvalidevī antaraṃ kātuṃ avisahantī vivattamānā agamāsi .

Tassā gatamaggena mahājano agamāsi .

Taṃ pana lekhaṃ mahājano antaraṃ kātuṃ na visahi , lekhaṃ ussīsakaṃ katvā vivattamānā viraviṃsu .

Kulaputto ‘‘ ayaṃ me gataṭṭhāne dantakaṭṭhaṃ vā mukhodakaṃ vā dassatī ’’ ti antamaso ekaceṭakampi aggahetvā pakkāmi .

Evaṃ kirassa ahosi ‘‘ mama satthā ca mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā ekakova pabbajito ’’ ti ekakova agamāsi .

‘‘ Satthu lajjāmī ’’ ti ca –

‘‘ satthā kira me pabbajitvā yānaṃ nāruḷho ’’ ti ca antamaso ekapaṭalikampi upāhanaṃ nāruhi , paṇṇacchattakampi na dhāresi .

Mahājano rukkhapākāraṭṭālakādīni āruyha esa amhākaṃ rājā gacchatīti olokesi .

Kulaputto –

‘‘ dūraṃ gantabbaṃ , na sakkā ekena maggo nittharitun ’’ ti ekaṃ satthavāhaṃ anubandhi .

Sukhumālassa kulaputtassa kaṭhinatattāyaM4.203 pathaviyā gachantassa pādatalesu phoṭā uṭṭhahitvā bhijjanti , dukkhā vedanā uppajjanti .

Satthavāhe khandhāvāraṃ bandhitvā nisinne kulaputto maggā okkamma ekasmiṃ rukkhamūle nisīdati .

Nisinnaṭṭhāne pādaparikammaṃ vā piṭṭhiparikammaṃP5.45 vā kattā nāma natthi , kulaputto ānāpānacatutthajjhānaṃ samāpajjitvā maggadarathakilamathapariḷāhaṃ vikkhambhetvā jhānaratiyā vītināmeti .

Punadivase uṭṭhite aruṇe sarīrapaṭijagganaṃ katvā puna satthavāhaṃ anubandhati .

Pātarāsakāle kulaputtassa pattaṃ gahetvā khādanīyaṃ bhojanīyaṃ patte pakkhipitvā denti .

Taṃ uttaṇḍulampi hoti kilinnampi samasakkharampi aloṇātiloṇampi , kulaputto pavisanaṭṭhānaṃ paccavekkhitvā amataṃ viya paribhuñjitvā etena niyāmena aṭṭhahi ūnakāni dve yojanasatāni gato .

Jetavanadvārakoṭṭhakassa pana samīpena gacchantopi –

‘‘ kahaṃ satthā vasatī ’’ ti nāpucchi .

Kasmā ?

Satthugāravena ceva rañño pesitasāsanavasena ca .

Rañño hi –

‘‘ idha tathāgato loke uppajjatī ’’ ti satthāraṃ rājagahe uppannaṃ viya katvā sāsanaṃ pesitaṃ , tasmāV4.214 naṃ apucchitvāva pañcacattālīsayojanamattaṃ maggaṃ atikkanto .

So sūriyatthaṅgamanavelāya rājagahaṃ patvā satthā kahaṃ vasatīti pucchi .

Kuto nu , bhante , āgatoti ?

Ito uttaratoti .

Satthā tuyhaṃ āgatamagge ito pañcacattālīsayojanamatte sāvatthi nāma atthi , tattha vasatīti .

Kulaputto cintesi –

‘‘ idāni akālo na sakkā gantuṃ , ajja idheva vasitvā sve satthu santikaṃ gamissāmī ’’ ti .

Tato –

‘‘ vikāle sampattapabbajitā kahaṃ vasantī ’’ ti pucchi .

Imāya kumbhakārasālāya , bhanteti .

Atha so taṃ kumbhakāraṃ yācitvā tattha vāsatthāya pavisitvā nisīdi .

Bhagavāpi taṃdivasaṃ paccūsakāle lokaṃ volokento pukkusātiṃ disvā cintesi –

‘‘ ayaṃ kulaputto sahāyena pesitaṃ sāsanamattakaṃP5.46 vācetvā atirekatiyojanasatikaṃ mahārajjaṃ pahāya maṃ uddissa pabbajitvā aṭṭhahi ūnakāni dve yojanasatāni atikkamma rājagahaṃ pāpuṇissati , mayi agacchante pana tīṇi sāmaññaphalāni appaṭivijjhitvā ekarattivāsena anāthakālakiriyaṃ karissati , mayi pana gateM4.204 tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhissati .

Janasaṅgahatthāyeva pana mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūritā , karissāmi tassa saṅgahan ’’ ti pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto gandhakuṭiṃ pavisitvā muhuttaṃ attadarathakilamathaṃ paṭipassambhetvā –

‘‘ kulaputto mayi gāravena dukkaraṃ akāsi , atirekayojanasataṃ rajjaṃ pahāya antamaso mukhadhovanadāyakampi ceṭakaṃ aggahetvā ekakova nikkhanto ’’ ti sāriputtamahāmoggallānādīsu kañci anāmantetvā sayameva attano pattacīvaraṃ gahetvā ekakova nikkhanto .

Gacchanto ca neva ākāse uppati , na pathaviṃ saṃkhipi ,–

‘‘ kulaputto mama lajjamāno hatthiassarathasuvaṇṇasivikādīsu ekayānepi anisīditvā antamaso ekapaṭalikaṃ upāhanampi anāruyha paṇṇacchattakampi aggahetvā nikkhanto , mayāpi padasāva gantuṃ vaṭṭatī ’’ ti pana cintetvā padasāva agamāsi .

So asīti anubyañjanāni byāmappabhā bāttiṃsa mahāpurisalakkhaṇānīti imaṃ buddhasiriṃ paṭicchādetvā valāhakapaṭicchanno puṇṇacando viya aññatarabhikkhuvesena gacchanto ekapacchābhatteneva pañcacattālīsa yojanāni atikkamma sūriyatthaṅgamalīvelāya kulaputte paviṭṭhamatteyevaV4.215 taṃ kumbhakārasālaṃ pāpuṇi .

Taṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ tena kho pana samayena , pukkusāti , nāma kulaputto bhagavantaṃ uddissa saddhāyaP5.47 agārasmā anagāriyaṃ pabbajito , so tasmiṃ kumbhakārāvesane paṭhamaṃ vāsūpagato hotī ’’ ti .

Evaṃ gantvāpi pana bhagavā –

‘‘ ahaṃ sammāsambuddho ’’ ti pasayha kumbhakārasālaṃ apavisitvā dvāre ṭhitova kulaputtaṃ okāsaṃ kārento sace te bhikkhūtiādimāha .

Urundan ti vivittaṃ asambādhaṃ .

Viharatāyasmā yathāsukhan ti yena yena iriyāpathena phāsu hoti , tena tena yathāsukhaṃ āyasmā viharatūti okāsaṃ akāsi .

Atirekatiyojanasatañhi rajjaṃ pahāya pabbajito kulaputto parassa chaḍḍitapatitaṃM4.205 kumbhakārasālaṃ kiṃ aññassa sabrahmacārino maccharāyissati .

Ekacce pana moghapurisā sāsane pabbajitvā āvāsamacchariyādīhi abhibhūtā attano vasanaṭṭhāne mayhaṃ kuṭi mayhaṃ pariveṇanti aññesaṃ avāsāya parakkamanti .

Nisīdīti accantasukhumālo lokanātho devavimānasadisaṃ gandhakuṭiṃ pahāya tattha tattha vippakiṇṇachārikāya bhinnabhājanatiṇapalāsakukkuṭasūkaravaccādisaṃkiliṭṭhāya saṅkāraṭṭhānasadisāya kumbhakārasālāya tiṇasanthāraṃ santharitvā paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā devavimānasadisaṃ dibbagandhasugandhaṃ gandhakuṭiṃ pavisitvā nisīdanto viya nisīdi .

Iti bhagavāpi asambhinnamahāsammatavaṃse uppanno , kulaputtopi khattiyagabbhe vaḍḍhito .

Bhagavāpi abhinīhārasampanno , kulaputtopi abhinīhārasampanno .

Bhagavāpi rajjaṃ pahāya pabbajito , kulaputtopi .

BhagavāpiP5.48 suvaṇṇavaṇṇo , kulaputtopi .

Bhagavāpi samāpattilābhī , kulaputtopi .

Iti dvepi khattiyā dvepi abhinīhārasampannā dvepi rājapabbajitā dvepi suvaṇṇavaṇṇā dvepi samāpattilābhino kumbhakārasālaṃ pavisitvā nisinnāti tehi kumbhakārasālā ativiya sobhati , dvīhi sīhādīhi paviṭṭhaguhādīhi āharitvā dīpetabbaṃ .

Tesu pana dvīsu bhagavā –

‘‘ sukhumālo ahaṃ paramasukhumālo ekapacchābhattena pañcacattālīsa yojanāni āgato , muhuttaṃ tāva sīhaseyyaṃ kappetvā maggadarathaṃ paṭipassambhemī ’’ ti cittampi anuppādetvā nisīdantova phalasamāpattiṃ samāpajji .

Kulaputtopi –

‘‘ dvānavutiyojanasataṃ āgatomhi , muhuttaṃ tāva nipajjitvā maggadarathaṃ vinodemī ’’ ti cittaṃ anuppādetvā nisīdamānovaV4.216 ānāpānacatutthajjhānaṃ samāpajji .

Idaṃ sandhāya atha kho bhagavā bahudeva rattin tiādi vuttaṃ .

Nanu ca bhagavā kulaputtassa dhammaṃ desessāmīti āgato , kasmā na desesīti ?

Kulaputtassa maggadaratho appaṭipassaddho , na sakkhissati dhammadesanaṃ sampaṭicchituṃ , so tāvassa paṭipassambhatūti na desesi .

Apare –

‘‘ rājagahaṃ nāma ākiṇṇamanussaṃ avivittaṃ dasahi saddehi , so saddo diyaḍḍhayāmamattena sannisīdati , taṃ āgamento na desesī ’’ ti vadanti .

Taṃ akāraṇaṃ , brahmalokappamāṇampi hi saddaṃ bhagavā attano ānubhāvenaM4.206 vūpasametuṃ sakkoti , maggadarathavūpasamaṃ āgamentoyeva pana na desesi .

Tattha bahudeva rattin ti diyaḍḍhayāmamattaṃ .

Etadahosīti bhagavā phalasamāpattito vuṭṭhāya suvaṇṇavimāne maṇisīhapañjaraṃ vivaranto viya pañcapasādappaṭimaṇḍitāni akkhīni ummīletvā olokesi , athassa hatthakukkuccapādakukkuccasīsakampanavirahitaṃ sunikhātaindakhīlaṃ viya niccalaṃ avibbhantaṃ suvaṇṇapaṭimaṃ viya nisinnaṃ kulaputtaṃ disvā etaṃ –

‘‘ pāsādikaṃ kho ’’ tiādi ahosi .

Tattha pāsādikan ti pasādāvahaṃ .

BhāvanapuṃsakaṃP5.49 panetaṃ , pāsādikena iriyāpathena iriyati .

Yathā iriyato iriyāpatho pāsādiko hoti , evaṃ iriyatīti ayamettha attho .

Catūsu hi iriyāpathesu tayo iriyāpathā na sobhanti .

Gacchantassa hi bhikkhuno hatthā calanti , pādā calanti , sīsaṃ calati , ṭhitassa kāyo thaddho hoti , nipannassāpi iriyāpatho amanāpo hoti , pacchābhatte pana divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakhaṇḍaṃ paññapetvā sudhotahatthapādassa catusandhikapallaṅkaṃ ābhujitvā nipannasseva iriyāpatho sobhati .

Ayañca kulaputto pallaṅkaṃ ābhujitvā ānāpānacatutthajjhānaṃ appetvā nisīdi .

Itissa iriyāpatheneva pasanno bhagavā –

‘‘ pāsādikaṃ kho ’’ ti parivitakkesi .

Yaṃnūnāhaṃ puccheyyan ti kasmā pucchati ?

Kiṃ bhagavā attānaṃ uddissa pabbajitabhāvaṃ na jānātīti ?

No na jānāti , apucchite pana kathā na patiṭṭhāti , apatiṭṭhitāya kathāya kathā na sañjāyatīti kathāpatiṭṭhāpanatthaṃ pucchi .

DisvāV4.217 ca pana jāneyyāsīti tathāgataṃ buddhasiriyā virocantaṃ ayaṃ buddhoti sabbe jānanti .

Anacchariyametaṃ jānanaṃ , buddhasiriṃ pana paṭicchādetvā aññatarapiṇḍapātikavesena caranto dujjāno hoti .

Iccāyasmā , pukkusāti ,‘‘ na jāneyyan ’’ ti sabhāvameva katheti .

Tathā hi naṃ ekakumbhakārasālāya nisinnampi na jānāti .

Etadahosīti maggadarathassa vūpasamabhāvaṃ ñatvā ahosi .

Evamāvusoti kulaputto sahāyena pesitaṃ sāsanamattaṃ vācetvā rajjaṃM4.207 pahāya pabbajamāno –

‘‘ dasabalassa madhuradhammadesanaṃ sotuṃ labhissāmī ’’ ti .

Pabbajito , pabbajitvāP5.50 ettakaṃ addhānaṃ āgacchanto –

‘‘ dhammaṃ te bhikkhu desessāmī ’’ ti padamattassa vattāraṃ nālattha , so ‘‘ dhammaṃ te bhikkhu desessāmī ’’ ti vuttaṃ kiṃ sakkaccaṃ na suṇissati .

Pipāsitasoṇḍo viya hi pipāsitahatthī viya cāyaṃ , tasmā sakkaccaṃ savanaṃ paṭijānanto ‘‘ evamāvuso ’’ ti āha .

343. Chadhāturo ayan ti bhagavā kulaputtassa pubbabhāgapaṭipadaṃ akathetvā āditova arahattassa padaṭṭhānabhūtaṃ accantasuññataṃ vipassanālakkhaṇameva ācikkhituṃ āraddho .

Yassa hi pubbabhāgapaṭipadā aparisuddhā hoti , tassa paṭhamameva sīlasaṃvaraṃ indriyesu guttadvārataṃ bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ satta saddhamme cattāri jhānānīti imaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ ācikkhati .

Yassa panesā parisuddhā , tassa taṃ akathetvā arahattassa padaṭṭhānabhūtaṃ vipassanameva ācikkhati .

Kulaputtassa ca pubbabhāgapaṭipadā parisuddhā .

Tathā hi anena sāsanaṃ vācetvā pāsādavaragateneva ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattitaṃ , yadassa dvānavutiyojanasabhaṃ āgacchantassa yānakiccaṃ sādhesi , sāmaṇerasīlampissa paripuṇṇaṃ .

Tasmā pubbabhāgapaṭipadaṃ akathetvā arahattassa padaṭṭhānabhūtaṃ accantasuññataṃ vipassanālakkhaṇamevassa ācikkhituṃ āraddho .

Tattha chadhāturoti dhātuyo vijjamānā , puriso avijjamāno .

Bhagavā hi katthaci vijjamānena avijjamānaṃ dasseti , katthaci avijjamānena vijjamānaṃ , katthaci vijjamānena vijjamānaṃ , katthaci avijjamānena avijjamānanti sabbāsave vuttanayeneva vitthāretabbaṃ .

Idha pana vijjamānena avijjamānaṃ dassento evamāha .

Sace hi bhagavāP5.51 purisoti paṇṇattiṃ vissajjetvāV4.218 dhātuyo icceva vatvā cittaṃ upaṭṭhāpeyya , kulaputto sandehaṃ kareyya , sammohaṃ āpajjeyya , desanaṃ sampaṭicchituṃ na sakkuṇeyya .

Tasmā tathāgato anupubbena purisoti paṇṇattiṃ pahāya ‘‘ sattoti vā purisoti vā puggaloti vā paṇṇattimattameva , paramatthato satto nāma natthi , dhātumatteyeva cittaṃ ṭhapāpetvā tīṇi phalāni paṭivijjhāpessāmī ’’ tiM4.208 anaṅgaṇasutte ( ma . ni .1.57 ādayo ) vuttabhāsantarakusalo tāya tāya bhāsāya sippaṃ uggaṇhāpento ācariyo viya evamāha .

Tattha cha dhātuyo assāti chadhāturo .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ tvaṃ purisoti sañjānāsi , so chadhātuko , na cettha paramatthato puriso atthi , purisoti pana paṇṇattimattamevāti .

Sesapadesupi eseva nayo .

Caturādhiṭṭhānoti ettha adhiṭṭhānaṃ vuccati patiṭṭhā , catupatiṭṭhānoti attho .

Idaṃ vuttaṃ hoti – svāyaṃ bhikkhu puriso chadhāturo chaphassāyatano aṭṭhārasamanopavicāro , so ettova vivaṭṭitvā uttamasiddhibhūtaṃ arahattaṃ gaṇhamāno imesu catūsu ṭhānesu patiṭṭhāya gaṇhātīti caturādhiṭṭhānoti .

Yattha ṭhitan ti yesu adhiṭṭhānesu patiṭṭhitaṃ .

Maññassa vā nappavattantīti maññassa vā mānassa vā nappavattanti .

Muni santoti vuccatīti khīṇāsavamuni upasanto nibbutoti vuccati .

Paññaṃ nappamajjeyyāti arahattaphalapaññāya paṭivijjhanatthaṃP5.52 āditova samādhivipassanāpaññaṃ nappamajjeyya .

Saccamanurakkheyyāti paramatthasaccassa nibbānassa sacchikiriyatthaṃ āditova vacīsaccaṃ rakkheyya .

Cāgamanubrūheyyāti arahattamaggena sabbakilesapariccāgakaraṇatthaṃ āditova kilesapariccāgaṃ brūheyya .

Santimeva so sikkheyyāti arahattamaggena sabbakilesavūpasamanatthaṃ āditova kilesavūpasamanaṃ sikkheyya .

Iti paññādhiṭṭhānādīnaṃ adhigamatthāya imāni samathavipassanāpaññādīni pubbabhāgādhiṭṭhānāni vuttāni .

345. Phassāyatanan ti phassassa āyatanaṃ , ākaroti attho .

Paññādhiṭṭhānan tiādīni pubbe vuttānaṃ arahattaphalapaññādīnaṃ vasena veditabbāni .

348. Idāni nikkhittamātikāvasena ‘‘ yattha ṭhitaṃ maññassa vā nappavattantī ’’ ti vattabbaṃ bhaveyya , arahatte pana patte puna ‘‘ paññaṃ nappamajjeyyā ’’ tiādīhi kiccaṃ natthi .

ItiV4.219 bhagavā mātikaṃ uppaṭipāṭidhātukaṃ ṭhapetvāpi yathādhammavaseneva vibhaṅgaṃ vibhajanto paññaṃ nappamajjeyyātiādimāha .

Tattha ko paññaṃ pamajjati , ko nappamajjati ?

Yo tāva imasmiṃ sāsane pabbajitvā vejjakammādivasena ekavīsatividhāya anesanāyaM4.209 jīvikaṃ kappento pabbajjānurūpena cittuppādaṃ ṭhapetuṃ na sakkoti , ayaṃ paññaṃ pamajjati nāma .

Yo pana sāsane pabbajitvā sīle patiṭṭhāya buddhavacanaṃ uggaṇhitvā sappāyaṃ dhutaṅgaṃ samādāya cittarucitaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā vivittaṃ senāsanaṃ nissāya kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiṃ patvā ajjeva arahattanti vipassanaṃ vaḍḍhetvā vicarati , ayaṃ paññaṃ nappamajjati nāma .

Imasmiṃ pana sutte dhātukammaṭṭhānavasena esa paññāya appamādo vutto .

Dhātukammaṭṭhāne panettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā hatthipadopamasuttādīsu vuttameva .

354. AthāparaṃP5.53 viññāṇaṃyeva avasissatīti ayampettha pāṭiyekko anusandhi .

Heṭṭhato hi rūpakammaṭṭhānaṃ kathitaṃ , idāni arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nibbattetvā dassetuṃ ayaṃ desanā āraddhā .

Yaṃ vā panetaṃ imassa bhikkhuno pathavīdhātuādīsu āgamaniyavipassanāvasena kammakārakaviññāṇaṃ , taṃ viññāṇadhātuvasena bhājetvā dassentopi imaṃ desanaṃ ārabhi .

Tattha avasissatīti kimatthāya avasissati ?

Satthu kathanatthāya kulaputtassa ca paṭivijjhanatthāya avasissati .

Parisuddhan ti nirupakkilesaṃ .

Pariyodātan ti pabhassaraṃ .

Sukhantipi vijānātīti sukhavedanaṃ vedayamāno sukhavedanaṃ vedayāmīti pajānāti .

Sesapadadvayesupi eseva nayo .

Sace panāyaṃ vedanākathā heṭṭhā na kathitā bhaveyya , idha ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭeyya .

Satipaṭṭhāne panesā kathitāvāti tattha kathitanayeneva veditabbā .

Sukhavedaniyan ti evamādi paccayavasena udayatthaṅgamanadassanatthaṃ vuttaṃ .

Tattha sukhavedaniyan ti sukhavedanāya paccayabhūtaṃ .

Sesapadesupi eseva nayo .

360. Upekkhāyeva avasissatīti ettāvatā hi yathā nāma chekena maṇikārācariyena vajirasūciyā vijjhitvā cammakhaṇḍe pātetvā pātetvā dinnamuttaṃ antevāsiko gahetvā gahetvā suttagataṃ karonto muttolambakamuttajālādīni karoti , evameva bhagavatā kathetvā kathetvā dinnaṃ kammaṭṭhānaṃ ayaṃ kulaputto manasikaronto manasikaronto paguṇaṃ akāsīti rūpakammaṭṭhānampissa arūpakammaṭṭhānampi paguṇaṃM4.210 jātaṃ , atha bhagavā ‘‘ athāparaṃ upekkhāyeva avasissatī ’’ ti āha .

KimatthaṃV4.220 pana avasissatīti ?

Satthu kathanatthaṃ .

Kulaputtassa paṭivijjhanatthantipi vadantiP5.54 , taṃ na gahetabbaṃ .

Kulaputtena hi sahāyassa sāsanaṃ vācetvā pāsādatale ṭhiteneva ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattitaṃ , yadassa ettakaṃ maggaṃ āgacchantassa yānakiccaṃ sādheti .

Satthu kathanatthaṃyeva avasissati .

Imasmiñhi ṭhāne satthā kulaputtassa rūpāvacarajjhāne vaṇṇaṃ kathesi .

Idañhi vuttaṃ hoti ‘‘ bhikkhu paguṇaṃ tava idaṃ rūpāvacaracatutthajjhānan ’’ ti .

Parisuddhātiādi tassāyeva upekkhāya vaṇṇabhaṇanaṃ .

Ukkaṃ bandheyyāti aṅgārakapallaṃ sajjeyya .

Ālimpeyyāti tattha aṅgāre pakkhipitvā aggiṃ datvā nāḷikāya dhamento aggiṃ jāleyya .

Ukkāmukhe pakkhipeyyāti aṅgāre viyūhitvā aṅgāramatthake vā ṭhapeyya , tattake vā pakkhipeyya .

Nīhaṭan ti nīhaṭadosaṃ .

Ninnītakasāvan ti apanītakasāvaṃ .

Evameva khoti yathā taṃ suvaṇṇaṃ icchiticchitāya piḷandhanavikatiyā saṃvattati , evameva ayaṃ tāva catutthajjhānupekkhā vipassanā abhiññā nirodho bhavokkantīti imesu yaṃ icchati , tassatthāya hotīti vaṇṇaṃ kathesi .

Kasmā pana bhagavā imasmiṃ rūpāvacaracatutthajjhāne nikantipariyādānatthaṃ avaṇṇaṃ akathetvā vaṇṇaṃ kathesīti .

Kulaputtassa hi catutthajjhāne nikantipariyuṭṭhānaṃ balavaṃ .

Sace avaṇṇaṃ katheyya ,–

‘‘ mayhaṃ pabbajitvāP5.55 dvānavutiyojanasataṃ āgacchantassa imaṃ catutthajjhānaṃ yānakiccaṃ sādhesi , ahaṃ ettakaṃ maggaṃ āgacchanto jhānasukhena jhānaratiyā āgato , evarūpassa nāma paṇītadhammassa avaṇṇaṃ katheti , jānaṃ nu kho katheti ajānan ’’ ti kulaputto saṃsayaṃ sammohaṃ āpajjeyya , tasmā bhagavā vaṇṇaṃ kathesi .

361. Tadanudhamman ti ettha arūpāvacarajjhānaṃ dhammo nāma , taṃ anugatattā rūpāvacarajjhānaṃ anudhammoti vuttaṃ .

Vipākajjhānaṃ vā dhammo , kusalajjhānaṃ anudhammo .

Tadupādānāti taggahaṇā .

Ciraṃ dīghamaddhānan ti vīsatikappasahassāni .

Vipākavasena hetaṃ vuttaṃ .

Ito uttarimpi eseva nayo .

362. EvaṃM4.211 catūhi vārehi arūpāvacarajjhānassa vaṇṇaṃ kathetvā idāni tasseva ādīnavaṃ dassento so evaṃ pajānātītiādimāha .

Tattha saṅkhatametan ti kiñcāpi ettha vīsatikappasahassāniV4.221 āyu atthi , etaṃ pana saṅkhataṃ pakappitaṃ āyūhitaṃ , karontena karīyati , aniccaṃ adhuvaṃ asassataṃ tāvakālikaṃ , cavanaparibhedanaviddhaṃsanadhammaṃ , jātiyā anugataṃ , jarāya anusaṭaṃ , maraṇena abbhāhataṃ , dukkhe patiṭṭhitaṃ , atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtanti .

Viññāṇañcāyatanādīsupi eseva nayo .

Idāni arahattanikūṭena desanaṃ gaṇhanto so neva taṃ abhisaṅkharotītiādimāha .

Yathā hi cheko bhisakko visavikāraṃ disvā vamanaṃ kāretvā visaṃ ṭhānato cāvetvā upari āropetvā khandhaṃ vā sīsaṃ vā gahetuṃ adatvā visaṃ otāretvā pathaviyaṃ pāteyya , evameva bhagavā kulaputtassaP5.56 arūpāvacarajjhāne vaṇṇaṃ kathesi .

Taṃ sutvā kulaputto rūpāvacarajjhāne nikantiṃ pariyādāya arūpāvacarajjhāne patthanaṃ ṭhapesi .

Bhagavā taṃ ñatvā taṃ asampattassa appaṭiladdhasseva bhikkhuno ‘‘ atthesā ākāsānañcāyatanādīsu sampatti nāma .

Tesañhi paṭhamabrahmaloke vīsatikappasahassāni āyu , dutiye cattālīsaṃ , tatiye saṭṭhi , catutthe caturāsīti kappasahassāni āyu .

Taṃ pana aniccaṃ adhuvaṃ asassataṃ tāvakālikaṃ , cavanaparibhedanaviddhaṃsanadhammaṃ , jātiyā anugataṃ , jarāya anusaṭaṃ , maraṇena abbhāhataṃ , dukkhe patiṭṭhitaṃ , atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtaṃ , ettakaṃ kālaṃ tattha sampattiṃ anubhavitvāpi puthujjanakālakiriyaṃ katvā puna catūsu apāyesu patitabban ’’ ti sabbametaṃ ādīnavaṃ ekapadeneva ‘‘ saṅkhatametan ’’ ti kathesi .

Kulaputto taṃ sutvā arūpāvacarajjhāne nikantiṃ pariyādiyi , bhagavā tassa rūpāvacarārūpāvacaresu nikantiyā pariyādinnabhāvaṃ ñatvā arahattanikūṭaṃ gaṇhanto ‘‘ so neva taṃ abhisaṅkharotī ’’ tiādimāha .

Yathā vā paneko mahāyodho ekaṃ rājānaṃ ārādhetvā satasahassuṭṭhānakaṃ gāmavaraṃ labheyya , puna rājā tassānubhāvaṃ saritvā –

‘‘ mahānubhāvo yodho , appakaṃ tena laddhan ’’ ti –

‘‘ nāyaṃ tāta gāmoM4.212 tuyhaṃ anucchaviko , aññaṃ catusatasahassuṭṭhānakaṃ gaṇhāhī ’’ ti dadeyya so sādhu devāti taṃ vissajjetvā itaraṃ gāmaṃ gaṇheyya .

Rājā asampattameva ca naṃ pakkosāpetvā –

‘‘ kiṃ te tena , ahivātarogo ettha uppajjati ?

Asukasmiṃ pana ṭhāne mahantaṃ nagaraṃ atthi , tattha chattaṃ ussāpetvā rajjaṃ kārehī ’’ ti pahiṇeyya , so tathā kareyya .

TatthaV4.222 rājā viya sammāsambuddho daṭṭhabbo , mahāyodho viya pukkusāti kulaputto , paṭhamaladdhagāmo viya ānāpānacatutthajjhānaṃ , taṃ vissajjetvā itaraṃ gāmaṃ gaṇhāhīti vuttakālo viya ānāpānacatutthajjhāne nikantipariyādānaṃ katvā āruppakathanaṃ , taṃ gāmaṃ asampattamevaP5.57 pakkosāpetvā ‘‘ kiṃ te tena , ahivātarogo ettha uppajjati ?

Asukasmiṃ ṭhāne nagaraṃ atthi , tattha chattaṃ ussāpetvā rajjaṃ kārehī ’’ ti vuttakālo viya arūpe saṅkhatametanti ādīnavakathanena appattāsuyeva tāsu samāpattīsu patthanaṃ nivatthāpetvā upari arahattanikūṭena desanāgahaṇaṃ .

Tattha neva abhisaṅkharotīti nāyūhati na rāsiṃ karoti .

Na abhisañcetayatīti na kappeti .

Bhavāya vā vibhavāya vāti vuddhiyā vā parihāniyā vā , sassatucchedavasenapi yojetabbaṃ .

Na kiñci loke upādiyatīti loke rūpādīsu kiñci ekadhammampi taṇhāya na gaṇhāti , na parāmasati .

Nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti bhagavā attano buddhavisaye ṭhatvā desanāya arahattanikūṭaṃ gaṇhi .

Kulaputto pana attano yathopanissayena tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhi .

Yathā nāma rājā suvaṇṇabhājanena nānārasabhojanaṃ bhuñjanto attano pamāṇena piṇḍaṃ vaṭṭetvā aṅke nisinnena rājakumārena piṇḍamhi ālaye dassite taṃ piṇḍaṃ upanāmeyya , kumāro attano mukhappamāṇeneva kabaḷaṃ kareyya , sesaṃ rājā sayaṃ vā bhuñjeyya , pātiyaṃ vā pakkhipeyya , evaṃ dhammarājā tathāgato attano pamāṇena arahattanikūṭaṃ gaṇhanto desanaṃ desesi , kulaputto attano yathopanissayena tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhi .

Ito pubbe panassa khandhā dhātuyo āyatanānīti evarūpaṃ accantasuññataṃ tilakkhaṇāhataṃ kathaṃ kathentassa neva kaṅkhā , na vimati , nāpi –

‘‘ evaṃ kira taṃ , evaṃ me ācariyena vuttan ’’ ti iti kira na dandhāyitattaṃ na vitthāyitattaṃP5.58 atthiM4.213 .

Ekaccesu ca kira ṭhānesu buddhā aññātakavesena vicaranti , sammāsambuddho nu kho esoti ahudeva saṃsayo , ahu vimati .

Yato anena anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ , atha ayaṃ me satthāti niṭṭhaṃ gato .

Yadi evaṃ kasmā accayaṃ na desesīti .

Okāsābhāvato .

Bhagavā hi yathānikkhittāya mātikāya acchinnadhāraṃ katvā ākāsagaṅgaṃ otārento viya desanaṃ desesiyeva .

363. SotiV4.223 arahā .

Anajjhositāti gilitvā pariniṭṭhāpetvā gahetuṃ na yutthāti pajānāti .

Anabhinanditāti taṇhādiṭṭhivasena abhinandituṃ na yuttāti pajānāti .

364. Visaṃyutto naṃ vedetīti sace hissa sukhavedanaṃ ārabbha rāgānusayo , dukkhavedanaṃ ārabbha paṭighānusayo , itaraṃ ārabbha avijjānusayo uppajjeyya , saṃyutto vediyeyya nāma .

Anuppajjanato pana visaṃyutto naṃ vedeti nissaṭo vippamutto .

Kāyapariyantikan ti kāyakoṭikaṃ .

Yāva kāyapavattā uppajjitvā tato paraṃ anuppajjanavedananti attho .

Dutiyapadepi eseva nayo .

Anabhinanditāni sītībhavissantīti dvādasasu āyatanesu kilesānaṃ visevanassa natthitāya anabhinanditāni hutvā idha dvādasasuyeva āyatanesu nirujjhissanti .

Kilesā hi nibbānaṃ āgamma niruddhāpi yattha natthi , tattha niruddhāti vuccanti .

Svāyamattho –

‘‘ etthesā taṇhā nirujjhamānā nirujjhatī ’’ ti samudayapañhena dīpetabbo .

Tasmā bhagavā nibbānaṃ āgamma sītibhūtānipi idheva sītībhavissantīti āha .

Nanu ca idha vedayitāni vuttāni , na kilesāti .

Vedayitānipi kilesābhāveneva sītībhavanti .

Itarathā nesaṃ sītibhāvo nāma natthīti suvuttametaṃ .

365. EvamevaP5.59 khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – yathā hi eko puriso telapadīpassa jhāyato tele khīṇe telaṃ āsiñcati , vaṭṭiyā khīṇāya vaṭṭiṃ pakkhipati , evaṃ dīpasikhāya anupacchedova hoti , evameva puthujjano ekasmiṃ bhave ṭhito kusalākusalaṃ karoti , so tena sugatiyañca apāyesu ca nibbattatiyeva , evaṃ vedanānaṃ anupacchedovaM4.214 hoti .

Yathā paneko dīpasikhāya ukkaṇṭhito –

‘‘ imaṃ purisaṃ āgamma dīpasikhā na upacchijjatī ’’ ti nilīno tassa purisassa sīsaṃ chindeyya , evaṃ vaṭṭiyā ca telassa ca anupahārā dīpasikhā anāhārā nibbāyati , evameva vaṭṭe ukkaṇṭhito yogāvacaro arahattamaggena kusalākusalaṃ samucchindati , tassa samucchinnattā khīṇāsavassa bhikkhuno kāyassa bhedā puna vedayitāni na uppajjantīti .

Tasmāti yasmā ādimhi samādhivipassanāpaññāhi arahattaphalapaññā uttaritarā , tasmā .

Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena arahattaphalapaññādhiṭṭhānena samannāgato .

SabbadukkhakkhayeV4.224 ñāṇaṃ nāma arahattamagge ñāṇaṃ , imasmiṃ pana sutte arahattaphale ñāṇaṃ adhippetaṃ .

Tenevāha tassa sā vimutti sacce ṭhitā akuppā hotīti .

366. Ettha hi vimuttīti arahattaphalavimutti , saccan ti paramatthasaccaṃ nibbānaṃ .

Iti akuppārammaṇakaraṇena akuppāti vuttā .

Musāti vitathaṃ .

Mosadhamman ti nassanasabhāvaṃ .

Taṃ saccan ti taṃ avitathaṃ sabhāvo .

Amosadhamman ti anassanasabhāvaṃ .

Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasena vacīsaccato dukkhasaccasamudayasaccehi ca paramatthasaccaṃ nibbānameva uttaritaraṃ , tasmā .

Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena paramatthasaccādhiṭṭhānena samannāgato .

367. Pubbeti puthujjanakāle .

UpadhīP5.60 hontīti khandhūpadhi kilesūpadhi abhisaṅkhārūpadhi pañcakāmaguṇūpadhīti ime upadhayo honti .

Samattā samādinnāti paripūrā gahitā paramaṭṭhā .

Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasena kilesapariccāgato , sotāpattimaggādīhi ca kilesapariccāgato arahattamaggeneva kilesapariccāgo uttaritaro , tasmā .

Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena cāgādhiṭṭhānena samannāgato .

368. Āghātotiādīsu āghātakaraṇavasena āghāto , byāpajjanavasena byāpādo , sampadussanavasena sampadosoti tīhi padehi dosākusalamūlameva vuttaṃ .

Tasmāti yasmā ādito samathavipassanāvasenaM4.215 kilesavūpasamato , sotāpattimaggādīhi kilesavūpasamato ca arahattamaggeneva kilesavūpasamo uttaritaro , tasmā .

Evaṃ samannāgatoti iminā uttamena upasamādhiṭṭhānena samannāgato .

369. Maññitametan ti taṇhāmaññitaṃ mānamaññitaṃ diṭṭhimaññitanti tividhampi vaṭṭati .

Ayamahamasmīti ettha pana ayamahanti ekaṃ taṇhāmaññitameva vaṭṭati .

Rogotiādīsu ābādhaṭṭhena rogo , antodosaṭṭhena gaṇḍo , anupaviṭṭhaṭṭhena sallaṃ .

Muni santoti vuccatīti khīṇāsavamuni santo nibbutoti vuccati .

Yattha ṭhitan ti yasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ .

Saṃkhittenāti buddhānaṃV4.225 kira sabbāpi dhammadesanā saṃkhittāva , vitthāradesanā nāma natthi , samantapaṭṭhānakathāpiP5.61 saṃkhittāyeva .

Iti bhagavā desanaṃ yathānusandhiṃ pāpesi .

Ugghāṭitaññūtiādīsu pana catūsu puggalesu pukkusāti kulaputto vipañcitaññū , iti vipañcitaññuvasena bhagavā imaṃ dhātuvibhaṅgasuttaṃ kathesi .

370. Na kho me , bhante , paripuṇṇaṃ pattacīvaran ti kasmā kulaputtassa iddhimayapattacīvaraṃ na nibbattanti .

Pubbe aṭṭhannaṃ parikkhārānaṃ adinnattā .

Kulaputto hi dinnadāno katābhinīhāro , na dinnattāti na vattabbaṃ .

Iddhimayapattacīvaraṃ pana pacchimabhavikānaṃyeva nibbattati , ayañca punapaṭisandhiko , tasmā na nibbattanti .

Atha bhagavā sayaṃ pariyesitvā kasmā na upasampādesīti .

Okāsābhāvato .

Kulaputtassa āyu parikkhīṇaṃ , suddhāvāsiko anāgāmī mahābrahmā kumbhakārasālaṃ āgantvā nisinno viya ahosi .

Tasmā sayaṃ na pariyesi .

Pattacīvarapariyesanaṃ pakkāmīti kāya velāya pakkāmi ?

Uṭṭhite aruṇe .

Bhagavato kira dhammadesanāpariniṭṭhānañca aruṇuṭṭhānañca rasmivissajjanañca ekakkhaṇe ahosi .

Bhagavā kira desanaṃ niṭṭhapetvāva chabbaṇṇarasmiyo vissajji , sakalakumbhakāranivesanaṃ ekapajjotaṃ ahosi , chabbaṇṇarasmiyo jālajālā puñjapuñjā hutvā vidhāvantiyo sabbadisābhāge suvaṇṇapaṭapariyonaddhe viya ca nānāvaṇṇakusumaratanavisarasamujjale viya ca akaṃsu .

Bhagavā ‘‘ nagaravāsino maṃ passantū ’’ ti adhiṭṭhāsi .

Nagaravāsino bhagavantaṃP5.62 disvāva ‘‘ satthā kira āgato , kumbhakārasālāya kira nisinno ’’ ti aññamaññassa ārocetvā rañño ārocesuṃ .

RājāM4.216 āgantvā satthāraṃ vanditvā ,‘‘ bhante , kāya velāya āgatatthā ’’ ti pucchi .

Hiyyo sūriyatthaṅgamanavelāya mahārājāti .

Kena kammena bhagavāti ?

Tumhākaṃ sahāyo pukkusāti rājā tumhehi pahitaṃ sāsanaṃ sutvā nikkhamitvā pabbajitvā maṃ uddissa āgacchanto sāvatthiṃ atikkamma pañcacattālīsa yojanāni āgantvā imaṃ kumbhakārasālaṃ pavisitvā nisīdi , ahaṃ tassa saṅgahatthaṃ āgantvā dhammakathaṃ kathesiṃ , kulaputto tīṇi phalāni paṭivijjhi mahārājāti .

Idāni kahaṃ , bhanteti ?

Upasampadaṃ yācitvā aparipuṇṇapattacīvaratāya pattacīvarapariyesanatthaṃV4.226 gato mahārājāti .

Rājā kulaputtassa gatadisābhāgena agamāsi .

Bhagavāpi ākāsenāgantvā jetavanagandhakuṭimhiyeva pāturahosi .

Kulaputtopi pattacīvaraṃ pariyesamāno neva bimbisārarañño na takkasīlakānaṃ jaṅghavāṇijānaṃ santikaṃ agamāsi .

Evaṃ kirassa ahosi –

‘‘ na kho me kukkuṭassa viya tattha tattha manāpāmanāpameva vicinitvā pattacīvaraṃ pariyesituṃ yuttaṃ , mahantaṃ nagaraṃ vajjitvā udakatitthasusānasaṅkāraṭṭhānaantaravīthīsu pariyesissāmī ’’ ti antaravīthiyaṃ saṅkārakūṭesu tāva pilotikaṃ pariyesituṃ āraddho .

Jīvitā voropesīti etasmiṃ saṅkārakūṭe pilotikaṃ olokentaṃ vibbhantā taruṇavacchā gāvī upadhāvitvā siṅgena vijjhitvā ghātesi .

Chātakajjhatto kulaputto ākāseyeva āyukkhayaṃ patvā patito .

Saṅkāraṭṭhāne adhomukhaṭṭhapitā suvaṇṇapaṭimā viya ahosi , kālaṅkato ca pana avihābrahmaloke nibbatti , nibbattamattova arahattaṃ pāpuṇi .

Avihābrahmaloke kira nibbattamattāva satta janā arahattaṃ pāpuṇiṃsu .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ AvihaṃP5.63 upapannāse , vimuttā satta bhikkhavo ;

Rāgadosaparikkhīṇā , tiṇṇā loke visattikaṃ .

Ke ca te ataruṃ paṅkaṃ , maccudheyyaṃ suduttaraṃ ;

Ke hitvā mānusaṃ dehaṃ , dibbayogaṃ upaccaguṃ .

UpakoM4.217 palagaṇḍo ca , pukkusāti ca te tayo ;

Bhaddiyo khaṇḍadevo ca , bāhuraggi ca siṅgiyo ;

Te hitvā mānusaṃ dehaṃ , dibbayogaṃ upaccagun ’’ ti .( saṃ . ni .1.50,105);

Bimbisāropi ‘‘ mayhaṃ sahāyo mayā pesitasāsanamattaṃ vācetvā hatthagataṃ rajjaṃ pahāya ettakaṃV4.227 addhānaṃ āgato , dukkaraṃ kataṃ kulaputtena , pabbajitasakkārena taṃ sakkarissāmī ’’ ti ‘‘ pariyesatha me sahāyakan ’’ ti tattha tattha pesesi .

Pesitā taṃ addasaṃsu saṅkāraṭṭhāne patitaṃ , disvā āgamma rañño ārocesuṃ .

Rājā gantvā kulaputtaṃ disvā –

‘‘ na vata , bho , labhimhā sahāyakassa sakkāraṃ kātuṃ , anātho me jāto sahāyako ’’ ti .

Paridevitvā kulaputtaṃ mañcakena gaṇhāpetvā yuttokāse ṭhapetvā anupasampannassa sakkāraṃ kātuṃ jānanābhāvena nhāpakakappakādayo pakkosāpetvā kulaputtaṃ sīsaṃ nhāpetvā suddhavatthāni nivāsāpetvā rājavesena alaṅkārāpetvā sovaṇṇasivikaṃ āropetvā sabbatāḷāvacaragandhamālādīhi pūjaṃ karonto nagarā nīharitvā bahūhi gandhakaṭṭhehi mahācitakaṃ kāretvā kulaputtassa sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo ādāya cetiyaṃ patiṭṭhapesi .

Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Dhātuvibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

11. Saccavibhaṅgasuttavaṇṇanā

371. EvaṃV4.228P5.64 me sutan ti saccavibhaṅgasuttaṃ .

Tattha ācikkhanāti idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ nāma … pe … ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ nāmāti .

Sesapadesupi eseva nayo .

Apicettha paññāpanā nāma dukkhasaccādīnaṃ ṭhapanā .

Āsanaṃ ṭhapento hi āsanaṃ paññapetīti vuccati .

Paṭṭhapanāti paññāpanā .

Vivaraṇāti vivaṭakaraṇā .

Vibhajanāti vibhāgakiriyā .

Uttānīkamman ti pākaṭabhāvakaraṇaṃ .

AnuggāhakātiM4.218 āmisasaṅgahena dhammasaṅgahenāti dvīhipi saṅgahehi anuggāhakā .

Janetāti janikā mātā .

Āpādetāti posetā .

Posikamātā viya moggallānoti dīpeti .

Janikamātā hi nava vā dasa vā māse loṇambilādīni pariharamānā kucchiyā dārakaṃ dhāretvā kucchito nikkhantaṃ posikamātaraṃ dhātiṃ paṭicchāpeti .

Sā khīranavanītādīhi dārakaṃ posetvā vaḍḍheti , so vuddhimāgamma yathāsukhaṃ vicarati .

Evameva sāriputto attano vā paresaṃ vā santike pabbajite dvīhi saṅgahehi saṅgaṇhanto gilāne paṭijagganto kammaṭṭhāne yojetvā sotāpannabhāvaṃ ñatvā apāyabhayehi vuṭṭhitakālato paṭṭhāya –

‘‘ idāni paccattapurisakārena uparimagge nibbattessantī ’’ ti tesu anapekkho hutvā aññe nave nave ovadati .

Mahāmoggallānopi attano vā paresaṃ vā santike pabbajite tatheva saṅgaṇhitvā kammaṭṭhāne yojetvā heṭṭhā tīṇiP5.65 phalāni pattesupi anapekkhataṃ na āpajjati .

Kasmā ?

Evaṃ kirassa hoti – vuttaṃ bhagavatā –

‘‘ seyyathāpi , bhikkhave , appamattakopi gūtho duggandho hoti … pe … appamattakampi muttaṃ … kheḷo … pubbo … lohitaṃ duggandhaṃ hoti , evameva kho ahaṃ , bhikkhave , appamattakampi bhavaṃ na vaṇṇemi antamaso accharāsaṅghatamattampī ’’ ti ( a . ni .1.320-321).

Tasmā yāva arahattaṃ na pāpuṇanti , tāva tesu anapekkhataṃ anāpajjitvā arahattaṃ pattesuyeva āpajjatīti .

Tenāha bhagavā –

‘‘ seyyathāpi , bhikkhave , janetā evaṃ sāriputto .

Seyyathāpi jātassa āpādetā , evaṃ moggallāno .

Sāriputto , bhikkhave , sotāpattiphale vineti , moggallāno uttamatthe ’’ ti .

Pahotīti sakkoti .

DukkheV4.229 ñāṇan ti savanasammasanapaṭivedhañāṇaṃ , tathā dukkhasamudaye .

Dukkhanirodhe savanapaṭivedhañāṇanti vaṭṭati , tathā dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya .

Nekkhammasaṅkappādīsu kāmapaccanīkaṭṭhena , kāmato nissaṭabhāvena vā , kāmaṃ sammasantassa uppannoti vā , kāmapadaghātaṃ kāmavūpasamaṃ karonto uppannoti vā , kāmavivittante uppannoti vā nekkhammasaṅkappo .

Sesapadadvayepi eseva nayo .

Sabbepi cete pubbabhāge nānācittesu , maggakkhaṇe ekacitte labbhanti .

Tatra hi micchāsaṅkappacetanāya samugghātako ekova saṅkappo labbhati , na nānā labbhatiM4.219 .

Sammāvācādayopi pubbabhāge nānācittesu , vuttanayeneva maggakkhaṇe ekacitte labbhanti .

Ayamettha saṅkhepo , vitthārena pana saccakathā visuddhimagge ca sammādiṭṭhisutte ( ma . ni .1.89 ādayo ) ca vuttāyevāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Saccavibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .