Cakkaratanavaṇṇanā

256. Sīsaṃ nhātassāti sīsena saddhiṃ gandhodakena nhātassa .

Uposathikassāti samādinnauposathaṅgassa .

Uparipāsādavaragatassāti pāsādavarassa upari gatassa subhojanaṃ bhuñjitvā pāsādavarassa upari mahātale sirīgabbhaṃ pavisitvā sīlāni āvajjantassa .

Tadā kira rājā pātova satasahassaṃ vissajjetvā mahādānaṃ datvā punapi soḷasahi gandhodakaghaṭehi sīsaṃ nhāyitvā katapātarāso suddhaṃ uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ katvā uparipāsādassa sirīsayane pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attano dānamayapuññasamudayaṃ āvajjetvā nisīdati , ayaṃ sabbacakkavattīnaṃ dhammatāP4.215 .

Tesaṃ taṃ āvajjantānaṃyeva vuttappakārapuññakammapaccayaṃ utusamuṭṭhānaṃ nīlamaṇisaṅghāṭasadisaṃ pācīnasamuddajalatalaṃ chindamānaṃ viya ākāsaṃ alaṅkurumānaṃ viya dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati .

Tayidaṃ dibbānubhāvayuttattā dibban ti vuttaṃ .

Sahassaṃ assa arānanti sahassāraṃ .

SahaV4.158 nemiyā saha nābhiyā cāti sanemikaṃ sanābhikaṃ .

Sabbehi ākārehi paripūranti sabbākāraparipūraṃ .

Tattha cakkañca taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ .

Yāya pana taṃ nābhiyā ‘‘ sanābhikan ’’ ti vuttaṃ , sā indanīlamaṇimayā hoti .

Majjhe panassā rajatamayā panāḷi , yāya suddhasiniddhadantapantiyā hasamānaṃ viya virocati .

Majjhe chiddena viya candamaṇḍalena ubhosupi bāhirantesu rajatapaṭṭena kataparikkhepo hoti .

Tesu panassā nābhipanāḷi parikkhepapaṭṭesu yuttaṭṭhāne paricchedalekhā suvibhattāva hutvā paññāyanti .

Ayaṃ tāvassa nābhiyā sabbākāraparipūratā .

YehiM4.153 pana taṃ arehi ‘‘ sahassāran ’’ ti vuttaṃ , te sattaratanamayā sūriyarasmiyo viya pabhāsampannā honti .

Tesampi ghaṭamaṇikaparicchedalekhādīni suvibhattāneva paññāyanti .

Ayamassa arānaṃ sabbākāraparipūratā .

Yāya pana taṃ nemiyā saha ‘‘ sanemikan ’’ ti vuttaṃ , sā bālasūriyarasmikalāpasiriṃP4.216 avahasamānā viya surattasuddhasiniddhapavāḷamayā hoti .

Sandhīsu panassā sañjhārāgasassirikarattajambonadapaṭṭā vaṭṭaparicchedalekhā ca suvibhattā paññāyanti .

Ayamassa nemiyā sabbākāraparipūratā .

Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṃ panassa dasannaṃ dasannaṃ arānamantare dhamanavaṃso viya antosusiro chiddamaṇḍalacitto vātagāhī pavāḷadaṇḍo hoti , yassa vātena paharitassa sukusalasamannāhatassa pañcaṅgikatūriyassa viya saddo vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca hoti .

Tassa kho pana pavāḷadaṇḍassa upari setacchattaṃ , ubhosu passesu samosaritakusumadāmapantiyoti evaṃ samosaritakusumadāmapantisatadvayaparivārena setacchattasatadhārinā pavāḷadaṇḍasatena samupasobhitanemiparikkhepassa dvinnampi nābhipanāḷīnaṃ anto dve sīhamukhāni honti , yehi tālakkhandhappamāṇā puṇṇacandakiraṇakalāpasassirikā taruṇaravisamānarattakambalageṇḍukapariyantā ākāsagaṅgāgatisobhaṃ abhibhavamānā viya dve muttakalāpā olambanti , yehi cakkaratanena saddhiṃV4.159 ākāse samparivattamānehi tīṇi cakkāni ekato parivattantāni viya khāyanti .

Ayamassa sabbaso sabbākāraparipūratā .

Taṃ panetaṃ evaṃ sabbākāraparipūraṃ pakatiyā sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā attano attano gharadvāre paññattāsanesuP4.217 nisīditvā pavattakathāsallāpesu manussesu vīthicatukkādīsu kīḷamāne dārakajane nātiuccena nātinīcena vanasaṇḍamatthakāsannena ākāsappadesena upasobhayamānaṃ viya rukkhasākhaggāni , dvādasayojanato paṭṭhāya suyyamānena madhurassarena sattānaṃ sotāni odhāpayamānaṃ yojanato paṭṭhāya nānappabhāsamudayasamujjalena vaṇṇena nayanāni samākaḍḍhantaṃM4.154 rañño cakkavattissa puññānubhāvaṃ ugghosayantaṃ viya rājadhāniabhimukhaṃ āgacchati .

Atha tassa cakkaratanassa saddassavaneneva ‘‘ kuto nu kho , kassa nu kho ayaṃ saddo ’’ ti āvajjitahadayānaṃ puratthimadisaṃ olokayamānānaṃ tesaṃ manussānaṃ aññataro aññataraṃ evamāha –

‘‘ passa bho acchariyaṃ , ayaṃ puṇṇacando pubbe eko uggacchati , ajja pana attadutiyo uggato , etañhi rājahaṃsamithunaṃ viya puṇṇacandamithunaṃ pubbāpariyena gaganatalaṃ abhilaṅghatī ’’ ti .

Tamañño āha –

‘‘ kiṃ kathesi samma kahaṃ nāma tayā dve puṇṇacandā ekato uggacchantā diṭṭhapubbā , nanu esa tapanīyaraṃsidhāro piñcharakiraṇo divākaro uggato ’’ ti .

Tamañño sitaṃ katvā evamāha –

‘‘ kiṃ ummattosi , nanu kho idānimeva divākaro atthaṅgato , so kathaṃ imaṃ puṇṇacandaṃ anubandhamāno uggacchissati , addhā panetaṃ anekaratanappabhāsamujjalaṃ ekassa puññavato vimānaṃ bhavissatī ’’ ti .

Te sabbepi apasādayantā aññe evamāhaṃsu –

‘‘ kiṃ bahuṃ vippalapatha , nevesa puṇṇacando , na sūriyo na devavimānaṃ .

Na hetesaṃ evarūpāP4.218 sirisampatti atthi , cakkaratanena panetena bhavitabban ’’ ti .

Evaṃ pavattasallāpasseva tassa janassa candamaṇḍalaṃ ohāya taṃ cakkaratanaṃ abhimukhaṃ hoti .

Tato tehi ‘‘ kassa nu kho idaṃ nibbattan ’’ ti vutte bhavanti vattāro –

‘‘ na kassaci aññassa , nanu amhākaṃ rājā pūritacakkavattivatto , tassetaṃ nibbattan ’’ ti .

Atha so ca mahājano , yo ca añño passati , sabbo cakkaratanameva anugacchati .

Tampi cakkaratanaṃ raññoyeva atthāya attano āgatabhāvaṃ ñāpetukāmaṃ viya sattakkhattuṃ pākāramatthakeneva nagaraṃ anusaṃyāyitvāV4.160 rañño antepuraṃ padakkhiṇaṃ katvā antepurassa uttarasīhapañjaraāsanne ṭhāne yathā gandhapupphādīhi sukhena sakkā hoti pūjetuṃ , evaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati .

Evaṃ ṭhitassa panassa vātapānacchiddādīhi pavisitvā nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṃ anto pāsādaṃ alaṅkurumānaṃ pabhāsamūhaṃ disvā dassanatthāya sañjātābhilāso rājā hoti .

Parijanopissa piyavacanapābhatena āgantvā tamatthaṃ nivedeti .

Atha rājā balavapītipāmojjaphuṭasarīro pallaṅkaṃM4.155 mocetvā uṭṭhāyāsanā sīhapañjarasamīpaṃ gantvā taṃ cakkaratanaṃ disvā ‘‘ sutaṃ kho pana metan ’’ tiādikaṃ cintanaṃ cintesi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ disvāna rañño khattiyassa … pe … assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī ’’ ti .

Tattha so hoti rājā cakkavattīti kittāvatā cakkavattī hoti ?

Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratane ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte .

Idāni tassa pavattāpanatthaṃ yaṃ kātabbaṃ taṃ dassento atha kho , bhikkhavetiādimāha .

TatthaP4.219 uṭṭhāyāsanāti nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpaṃ āgantvā .

Bhiṅkāraṃ gahetvāti hatthisoṇḍasadisapanāḷiṃ suvaṇṇabhiṅkāraṃ ukkhipitvā vāmahatthena udakaṃ gahetvā .

Pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ , abhivijinātu bhavaṃ cakkaratananti .

Anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāyāti sabbacakkavattīnañhi udakena abhisiñcitvā ‘‘ abhivijānātu bhavaṃ cakkaratanan ’’ ti vacanasamanantarameva vehāsaṃ abbhuggantvā cakkaratanaṃ pavattati , yassa pavattisamakālameva so rājā cakkavattī nāma hoti .

Pavatte pana cakkaratane taṃ anubandhamānova rājā cakkavattī yānavaraṃ āruyha vehāsaṃ abbhuggacchati , athassa chattacāmarādihattho parijano ceva antepurajano ca .

Tato nānappakārakañcukakavacādisannāhavibhūsitena vividhāharaṇappabhāsamujjalitena samussitaddhajapaṭākapaṭimaṇḍitena attano attano balakāyena saddhiṃ uparājasenāpati pabhūtayopi vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivārenti .

Rājayuttā pana janasaṅgahatthaṃ nagaravīthīsu bheriyo carāpenti ‘‘ tātā amhākaṃ rañño cakkaratanaṃP4.220 nibbattaṃ , attano attano vibhavānurūpena maṇḍitappasādhitā sannipatathā ’’ ti .

Mahājano pana pakatiyā cakkaratanasaddeneva sabbakiccāniV4.161 pahāya gandhapupphādīni ādāya sannipatitova , sopi sabbo vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivāreti .

Yassa yassa hi raññā saddhiṃ gantukāmatā uppajjati , so so ākāsagatova hoti .

Evaṃ dvādasayojanāyāmavitthārā parisā hoti .

Tattha ekapurisopi chinnabhinnasarīro vā kiliṭṭhavattho vā natthi .

Suciparivāro hi rājā cakkavattī .

Cakkavattiparisā nāma vijjādharaparisā viya ākāse gacchamānā indanīlamaṇitaleM4.156 vippakiṇṇaratanasadisā hoti .

Tena vuttaṃ ‘‘ anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā ’’ ti .

Tampi cakkaratanaṃ rukkhaggānaṃ uparūpari nātiuccena gaganapadesena pavattati , yathā rukkhānaṃ pupphaphalapallavehi atthikā tāni sukhena gahetuṃ sakkonti , bhūmiyaṃ ṭhitā ‘‘ esa rājā , esa uparājā , esa senāpatī ’’ ti sallakkhetuṃ sakkonti .

Ṭhānādīsupi iriyāpathesu yo yena icchati , so teneva gacchati .

Cittakammādisippapasutā cettha attano attano kiccaṃ karontāyeva gacchanti .

Yatheva hi bhūmiyaṃ , tathā nesaṃ sabbakiccāni ākāse ijjhanti .

Evaṃ cakkavattiparisaṃ gahetvā taṃ cakkaratanaṃ vāmapassena sineruṃ pahāya samuddassa uparibhāgena aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ pubbavidehaṃ gacchati .

Tattha yo vinibbedhena dvādasayojanāya parikkhepato chattiṃsayojanaparisāya sannivesakkhamo sulabhāhārūpakaraṇo chāyūdakasampanno sucisamatalo ramaṇīyo bhūmibhāgo , tassa uparibhāge taṃ cakkaratanaṃ ākāse akkhāhataṃ viya tiṭṭhati .

Atha tena saññāṇena so mahājano otaritvā yathāruci nhānabhojanādīni sabbakiccāni karonto vāsaṃ kappeti , tena vuttaṃ ‘‘ yasmiṃP4.221 kho pana , bhikkhave , padese taṃ cakkaratanaṃ patiṭṭhāti , tattha rājā cakkavattī vāsaṃ upeti saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā ’’ ti .

Evaṃ vāsaṃ upagate cakkavattimhi ye tattha rājāno , te ‘‘ paracakkaṃ āgatan ’’ ti sutvāpi na balakāyaṃ sannipātetvā yuddhasajjā honti .

Cakkaratanassa uppattisamanantarameva natthi so satto nāma , yo paccatthikasaññāya rājānaṃ ārabbha āvudhaṃ ukkhipituṃ visaheyya .

Ayamanubhāvo cakkaratanassa .

CakkānubhāvenaV4.162 hi tassa rañño ,

Arī asesā damathaṃ upenti ;

Arindamaṃ nāma narādhipassa ,

Teneva taṃ vuccati tassa cakkaṃ .

TasmāM4.157 sabbepi te rājāno attano attano rajjasirivibhavānurūpaṃ pābhataṃ gahetvā taṃ rājānaṃ upagamma onatasirā attano moḷiyamaṇippabhābhisekenassa pādapūjaṃ karonto ‘‘ ehi kho mahārājā ’’ tiādīhi vacanehi tassa kiṅkārappaṭissāvitaṃ āpajjanti .

Tena vuttaṃ ye kho pana , bhikkhave , puratthimāya … pe … anusāsa mahārājāti .

Tattha svāgatan ti suāgamanaṃ .

Ekasmiñhi āgate socanti , gate nandanti .

Ekasmiṃ āgate nandanti , gate socanti .

Tādiso tvaṃ āgatanandano gamanasocano , tasmā tava āgamanaṃ suāgamananti vuttaṃ hoti .

EvaṃP4.222 vutte pana cakkavattī nāpi ‘‘ ettakaṃ nāma me anuvassaṃ baliṃ upakappethā ’’ ti vadati , nāpi aññassa bhogaṃ acchinditvā aññassa deti .

Attano pana dhammarājabhāvassa anurūpāya paññāya pāṇātipātādīni upaparikkhitvā pemanīyena mañjunā sarena ‘‘ passatha tātā , pāṇātipāto nāmesa āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko hotī ’’ tiādinā nayena dhammaṃ desetvā ‘‘ pāṇo na hantabbo ’’ tiādikaṃ ovādaṃ deti .

Tena vuttaṃ rājā cakkavattī evamāha pāṇo na hantabbo … pe … yathābhuttañca bhuñjathāti .

Kiṃ pana sabbepi rañño imaṃ ovādaṃ gaṇhantīti .

Buddhassapi tāva sabbe na gaṇhanti , rañño kiṃ gaṇhissanti .

Tasmā ye paṇḍitā vibhāvino , te gaṇhanti .

Sabbe pana anuyantā bhavanti .

Tasmā ‘‘ ye kho pana , bhikkhave ’’ tiādimāha .

Atha taṃ cakkaratanaṃ evaṃ pubbavidehavāsīnaṃ ovāde dinne katapātarāse cakkavattībalena vehāsaṃ abbhuggantvā puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati .

Yathā yathā ca taṃ ajjhogāhati , tathā tathā agadagandhaṃ ghāyitvā saṃkhittaphaṇo nāgarājā viya saṃkhittaūmivipphāraṃ hutvā ogacchamānaṃV4.163 mahāsamuddasalilaṃ yojanamattaṃ ogantvā antosamudde veḷuriyabhitti viya tiṭṭhati .

Taṅkhaṇaññeva ca tassa rañño puññasiriṃ daṭṭhukāmāni viya mahāsamuddatale vippakiṇṇāni nānāratanāni tato tato āgantvā taṃ padesaṃ pūrayanti .

Atha sā rājaparisā taṃ nānāratanaparipūraṃ mahāsamuddatalaṃ disvā yathāruci ucchaṅgādīhi ādiyati , yathāruci ādinnaratanāyaM4.158 pana parisāya taṃ cakkaratanaṃ paṭinivattati .

Paṭinivattamāne ca tasmiṃ parisā aggato hoti , majjhe rājā , ante cakkaratanaṃ .

Tampi jalanidhijalaṃ palobhiyamānamivaP4.223 cakkaratanasiriyā , asahamānamiva ca tena viyogaṃ , nemimaṇḍalapariyantaṃ abhihanantaṃ nirantarameva upagacchati .

257. Evaṃ rājā cakkavattī puratthimasamuddapariyantaṃ pubbavidehaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṃ jambudīpaṃ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati .

Tena vuttaṃ atha kho taṃ , bhikkhave , cakkaratanaṃ puratthimasamuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavattatīti .

Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ senāsanniveso paṭirājagamanaṃ tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaṃ ajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchanaṃ ratanādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .

Vijinitvā pana taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambudīpaṃ dakkhiṇasamuddatopi paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ aparagoyānaṃ vijetuṃ pubbe vuttanayeneva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijinitvā pacchimasamuddatopi paccuttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijiya uttarasamuddatopi paccuttarati .

Ettāvatā raññā cakkavattinā cāturantāya pathaviyā ādhipaccaṃ adhigataṃ hoti .

So evaṃ vijitavijayo attano rajjasirisampattidassanatthaṃ sapariso uddhaṃ gaganatalaṃ abhilaṅghitvā suvikasitapadumuppalapuṇḍarīkavanavicitte cattāro jātassare viya pañcasatapañcasataparittadīpaparivāre cattāro mahādīpe oloketvā cakkaratanadesiteneva maggena yathānukkamaṃ attano rājadhānimeva paccāgacchati .

Atha taṃ cakkaratanaṃP4.224 antepuradvāraṃ sobhayamānaṃ viya hutvā tiṭṭhati .

EvaṃV4.164 patiṭṭhite pana tasmiṃ cakkaratane rājantepure ukkāhi vā dīpikāhi vā kiñci karaṇīyaṃ na hoti , cakkaratanobhāsoyeva rattiṃ andhakāraṃ vidhamati .

Ye ca pana rattiṃ andhakāratthikā honti , tesaṃ andhakārameva hoti .

Tena vuttaṃ dakkhiṇasamuddaṃ ajjhogāhetvā … pe … evarūpaṃ cakkaratanaṃ pātubhavatīti .

Issues

Select Version

Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā