4. Paṭhamanānātitthiyasuttavaṇṇanā
54. Catutthe nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakāti ettha taranti etena saṃsāroghanti titthaṃ , nibbānamaggo .
Idha pana viparītavipallāsavasena diṭṭhigatikehi tathā gahitadiṭṭhidassanaṃ ‘‘ titthan ’’ ti adhippetaṃ .
Tasmiṃ sassatādinānākāre titthe niyuttāti nānātitthiyā , nagganigaṇṭhādisamaṇā
V0.276 ceva kaṭhakalāpādibrāhmaṇā ca pokkharasātādiparibbājakā ca samaṇabrāhmaṇaparibbājakā .Nānātitthiyā ca te samaṇabrāhmaṇaparibbājakā cāti nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakā .
‘‘ Sassato attā ca loko cā ’’ tiādinā passanti etāya , sayaṃ vā passati , tathā dassanamattameva vāti diṭṭhi , micchābhinivesassetaṃ adhivacanaṃ .
Sassatādivasena nānā anekavidhā diṭṭhiyo etesanti nānādiṭṭhikā .
Sassatādivaseneva khamanaṃ khanti , rocanaṃ ruci , atthato ‘‘ sassato
M0.308 attā ca loko cā ’’ tiādinā ( udā .55) pavatto cittavipallāso saññāvipallāsoP0.339 ca .Tathā nānā khantiyo etesanti nānākhantikā , nānā ruciyo etesanti nānārucikā .
Diṭṭhigatikā hi pubbabhāge tathā tathā cittaṃ rocetvā khamāpetvā ca pacchā ‘‘ idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti abhinivisanti .
Atha vā ‘‘ aniccaṃ niccan ’’ tiādinā tathā tathā dassanavasena diṭṭhi , khamanavasena khanti , ruccanavasena rucīti evaṃ tīhipi padehi diṭṭhi eva vuttāti veditabbā .
Nānādiṭṭhinissayanissitāti sassatādiparikappavasena nānāvidhaṃ diṭṭhiyā nissayaṃ vatthuṃ kāraṇaṃ , diṭṭhisaṅkhātameva vā nissayaṃ nissitā allīnā upagatā , taṃ anissajjitvā ṭhitāti attho .
Diṭṭhiyopi hi diṭṭhigatikānaṃ abhinivesākārānaṃ nissayā honti .
Santīti atthi saṃvijjanti upalabbhanti .
Eketi ekacce .
Samaṇabrāhmaṇāti pabbajjūpagamena samaṇā , jātiyā brāhmaṇā , lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṃ gahitā .
Evaṃvādinoti evaṃ idāni vattabbākārena vadantīti evaṃvādino .
Evaṃ idāni vattabbākārena pavattā diṭṭhi etesanti evaṃdiṭṭhino .
Tattha dutiyena diṭṭhigatikānaṃ micchābhiniveso dassito , paṭhamena tesaṃ yathābhinivesaṃ paresaṃ tattha patiṭṭhāpanavasena vohāro .
Sassato loko , idameva saccaṃ moghamaññan ti ettha lokoti attā .
So hi diṭṭhigatikehi lokiyanti ettha puññaṃ pāpaṃ tabbipākā , sayaṃ vā kārakādibhāvena abhiyuttehi lokiyatīti lokoti adhippeto .
Svāyaṃ sassato amaro nicco dhuvoti yadidaṃ amhākaṃ dassanaṃ idameva saccaṃ aviparītaṃ , aññaṃ pana asassatotiādi paresaṃ dassanaṃ moghaṃ micchāti attho .
Etena cattāropi sassatavādā dassitā honti .
Asassatoti na sassato , anicco adhuvo cavanadhammoti attho .
‘‘ Asassato ’’ ti sassatabhāvappaṭikkhepeneva ucchedo dīpitoti sattapi ucchedavādā dīpitā honti .
Antavāti
V0.277 sapariyanto parivaṭumo paricchinnappamāṇo , na sabbagatoti attho .Etena sarīraparimāṇo aṅguṭṭhaparimāṇo avayavaparimāṇo paramāṇuparimāṇo
M0.309 attāti evamādivādā dassitā honti .Anantavāti apariyanto , sabbagatoti attho .
Etena kapilakaṇādādivādā dīpitā honti .
Taṃ jīvaṃ taṃ
P0.340 sarīran ti yaṃ sarīraṃ , tadeva jīvasaṅkhātaṃ vatthu , yañca jīvasaṅkhātaṃ vatthu , tadeva sarīranti jīvañca sarīrañca advayaṃ samanupassati .Etena ājīvakānaṃ viya ‘‘ rūpī attā ’’ ti ayaṃ vādo dassito hoti .
Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīran ti iminā pana ‘‘ arūpī attā ’’ ti ayaṃ vādo dassito .
Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti ettha tathāgatoti satto .
Tañhi diṭṭhigatiko kārakavedakādisaṅkhātaṃ , niccadhuvādisaṅkhātaṃ vā tathābhāvaṃ gatoti tathāgatoti voharati , so maraṇato idhakāyassa bhedato paraṃ uddhaṃ hoti , atthi saṃvijjatīti attho .
Etena sassataggāhamukhena soḷasa saññīvādā aṭṭha asaññīvādā aṭṭha ca nevasaññīnāsaññīvādā dassitā honti .
Na hotīti natthi na upalabbhati .
Etena ucchedavādo dassito .
Hoti ca na ca hotīti atthi ca natthi cāti .
Etena ekaccasassatavādā satta saññīvādā ca dassitā .
Neva hoti na na hotīti iminā pana amarāvikkhepavādo dassitoti veditabbaṃ .
Ime kira diṭṭhigatikā nānādesato āgantvā sāvatthiyaṃ paṭivasantā ekadā samayappavādake sannipatitvā attano attano vādaṃ paggayha aññavāde khuṃsentā vivādāpannā ahesuṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ te bhaṇḍanajātā ’’ tiādi .
Tattha bhaṇḍanaṃ nāma kalahassa pubbabhāgo .
Bhaṇḍanajātāti jātabhaṇḍanā .
Kalahoti kalaho eva , kalassa vā hananato kalaho daṭṭhabbo .
Aññamaññassa viruddhavādaṃ āpannāti vivādāpannā .
Mammaghaṭṭanato mukhameva sattīti mukhasatti , pharusavācā .
Phalūpacārena viya hi kāraṇaṃ kāraṇūpacārena phalampi vohariyati yathā taṃ ‘‘ sukho buddhuppādo , pāpakammaṃ paccanubhotī ’’ ti ca .
Tāhi mukhasattīhi vitudantā vijjhantā viharanti .
Ediso dhammoti dhammo aviparītasabhāvo ediso evarūpo , yathā mayā vuttaṃ ‘‘ sassato loko ’’ ti .
Nediso dhammoti na ediso dhammo
M0.310 , yathā tayā vuttaṃ ‘‘ asassato loko ’’ ti , evaṃ sesapadehipi yojetabbaṃ .So ca titthiyānaṃ vivādo sakalanagare pākaṭo jāto .
Atha bhikkhū sāvatthiṃ piṇḍāya
V0.278 paviṭṭhā taṃ sutvā ‘‘ atthi no idaṃ kathāpābhataṃ , yaṃ nūna mayaṃ imaṃ pavattiṃP0.341 bhagavato āroceyyāma , appeva nāma taṃ nissāya satthu saṇhasukhumaṃ dhammadesanaṃ labheyyāmā ’’ ti te pacchābhattaṃ dhammadesanākāle bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ .Tena vuttaṃ –
‘‘ atha kho sambahulā bhikkhū ’’ tiādi .
Taṃ sutvā bhagavā aññatitthiyānaṃ dhammassa ayathābhūtapajānanaṃ pakāsento ‘‘ aññatitthiyā , bhikkhave ’’ tiādimāha .
Tattha andhāti paññācakkhuvirahena andhā .
Tenāha ‘‘ acakkhukā ’’ ti .
Paññā hi idha ‘‘ cakkhū ’’ ti adhippetā .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ atthaṃ na jānantī ’’ tiādi .
Tattha atthaṃ na jānantīti idhalokatthaṃ paralokatthaṃ na jānanti , idhalokaparalokesu vuddhiṃ abbhudayaṃ nāvabujjhanti , paramatthe pana nibbāne kathāvakā .
Ye hi nāma pavattimattepi sammūḷhā , te kathaṃ nivattiṃ jānissantīti .
Anatthaṃ na jānantīti yadaggena te atthaṃ na jānanti , tadaggena anatthampi na jānanti .
Yasmā dhammaṃ na jānanti , tasmā adhammampi na jānanti .
Te hi vipariyesaggāhitāya dhammaṃ kusalampi akusalaṃ karonti , adhammampi akusalaṃ kusalaṃ karonti .
Na kevalañca dhammādhammesu eva , atha kho tassa vipākesupi sammūḷhā .
Tathā hi te kammampi vipākaṃ katvā voharanti , vipākampi kammaṃ katvā .
Tathā dhammaṃ sabhāvadhammampi na jānanti , adhammaṃ asabhāvadhammampi na jānanti .
Evaṃbhūtā ca sabhāvadhammaṃ asabhāvadhammañca , asabhāvadhammaṃ sabhāvadhammañca katvā pavedenti .
Iti bhagavā titthiyānaṃ mohadiṭṭhipaṭilābhabhāvena paññācakkhuvekallato andhabhāvaṃ dassetvā idāni tamatthaṃ jaccandhūpamāya pakāsetuṃ ‘‘ bhūtapubbaṃ , bhikkhave ’’ tiādimāha .
Tattha bhūtapubban ti pubbe bhūtaṃ , atītakāle nibbattaṃ .
Aññataro rājā ahosīti purātano nāmagottehi loke apākaṭo eko rājā ahosi .
So rājā aññataraṃ purisaṃ āmantesīti tassa kira rañño sobhaggappattaṃ sabbaṅgasampannaṃ attano opavayhaṃ hatthiṃ upaṭṭhānaṃ āgataṃ disvā etadahosi –
‘‘ bhaddakaṃ vata , bho , hatthiyānaṃ dassanīyan ’’ ti .
Tena ca samayena eko jaccandho rājaṅgaṇena gacchati .
Taṃ disvā rājā
M0.311 cintesi –‘‘ mahājāniyā
P0.342 kho ime andhā ye evarūpaṃ dassanīyaṃ na labhanti daṭṭhuṃ .Yaṃnūnāhaṃ imissā sāvatthiyā yattakā jaccandhā sabbe te sannipātāpetvā ekadesaṃ ekadesaṃ hatthena phusāpetvā tesaṃ vacanaṃ suṇeyyan ’’ ti .
Keḷisīlo rājā ekena purisena sāvatthiyā sabbe jaccandhe sannipātāpetvā tassa purisassa saññaṃ adāsi ‘‘ yathā ekeko jaccandho sīsādikaṃ ekekaṃyeva hatthissa aṅgaṃ phusitvā ‘ hatthī mayā diṭṭho ’ ti saññaṃ uppādesi , tathā karohī ’’ ti .
So puriso tathā akāsi .
Atha rājā te jaccandhe
V0.279 paccekaṃ pucchi ‘‘ kīdiso , bhaṇe , hatthī ’’ ti .Te attanā diṭṭhadiṭṭhāvayavameva hatthiṃ katvā vadantā ‘‘ ediso hatthī , nediso hatthī ’’ ti aññamaññaṃ kalahaṃ karontā hatthādīhi upakkamitvā rājaṅgaṇe mahantaṃ kolāhalaṃ akaṃsu .
Rājā saparijano tesaṃ taṃ vippakāraṃ disvā phāsukehi bhijjamānehi hadayena uggatena mahāhasitaṃ hasi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ atha kho , bhikkhave , so rājā … pe … attamano ahosī ’’ ti .
Tattha ambhoti ālapanaṃ .
Yāvatakāti yattakā .
Jaccandhāti jātiyā andhā , jātito paṭṭhāya acakkhukā .
Ekajjhan ti ekato .
Bhaṇeti abahumānālāpo .
Hatthiṃ dassehīti yathāvuttaṃ hatthiṃ sayāpetvā dassehi .
So ca susikkhitattā aparipphandanto nipajji .
Diṭṭho no hatthīti hatthena parāmasanaṃ dassanaṃ katvā āhaṃsu .
Tena purisena sīsaṃ parāmasāpetvā ‘‘ ediso hatthī ’’ ti saññāpitattā tādisaṃyeva naṃ hatthiṃ sañjānantā jaccandhā ‘‘ ediso deva hatthī seyyathāpi kumbho ’’ ti vadiṃsu .
Kumbhoti ca ghaṭoti attho .
Khīloti nāgadantakhīlo .
Soṇḍoti hattho .
Naṅgalīsāti naṅgalassa sirassa īsā .
Kāyoti sarīraṃ .
Koṭṭhoti kusūlo .
Pādoti jaṅgho .
Thūṇoti thambho .
Naṅguṭṭhan ti vāḷassa urimappadeso .
Vāladhīti vālassa aggappadeso .
Muṭṭhīhi saṃsumbhiṃsūti muṭṭhiyo bandhitvā pahariṃsu , muṭṭhighātaṃ akaṃsu .
Attamano ahosīti keḷisīlattā so rājā tena jaccandhānaṃ kalahena attamano pahāsena gahitamano ahosi .
Evameva khoti upamāsaṃsandanaṃ .
Tassattho – bhikkhave , yathā te jaccandhā acakkhukā ekaṅgadassino anavasesato hatthiṃ apassitvā attanā
M0.312 diṭṭhāvayavamattaṃ hatthisaññāyaP0.343 itarehi diṭṭhaṃ ananujānantā aññamaññaṃ vivādaṃ āpannā kalahaṃ akaṃsu , evameva ime aññatitthiyā sakkāyassa ekadesaṃ rūpavedanādiṃ attano diṭṭhidassanena yathādiṭṭhaṃ ‘‘ attā ’’ ti maññamānā tassa sassatādibhāvaṃ āropetvā ‘‘ idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti abhinivisitvā aññamaññaṃ vivadanti , yathābhūtaṃ pana atthānatthaṃ dhammādhammañca na jānanti .Tasmā andhā acakkhukā jaccandhapaṭibhāgāti .
Etamatthaṃ viditvāti etaṃ titthiyānaṃ dhammasabhāvaṃ yathābhūtaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ jaccandhānaṃ viya hatthimhi yathādassanaṃ micchābhinivesaṃ , tattha ca vivādāpattiṃ sabbākārato viditvā tadatthadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi .
Tattha
V0.280 imesu kira sajjanti , eke samaṇabrāhmaṇāti idhekacce pabbajjūpagamanena samaṇā , jātimattena brāhmaṇā ‘‘ sassato loko ’’ tiādinayappavattesu imesu eva asāresu diṭṭhigatesu diṭṭhābhinandanavasena , imesu vā rūpādīsu upādānakkhandhesu evaṃ aniccesu dukkhesu vipariṇāmadhammesu taṇhābhinandanadiṭṭhābhinandanānaṃ vasena ‘‘ etaṃ mamā ’’ tiādinā sajjanti kira .Aho nesaṃ sammohoti dasseti .
Kira saddo cettha arucisūcanattho .
Tena tattha saṅgakāraṇābhāvameva dīpeti .
Na kevalaṃ sajjanti eva , atha kho viggayha naṃ vivadanti ‘‘ na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi , ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmī ’’ tiādinā viggāhikakathānuyogavasena viggayha vivadanti vivādaṃ āpajjanti .
Nan ti cettha nipātamattaṃ .
Atha vā viggayha nan ti naṃ diṭṭhinissayaṃ sakkāyadiṭṭhimeva vā viparītadassanattā sassatādivasena aññamaññaṃ viruddhaṃ gahetvā vivadanti visesato vadanti , attano eva vādaṃ visiṭṭhaṃ aviparītaṃ katvā abhinivissa voharanti .
Yathā kiṃ ?
Janā ekaṅgadassino yatheva jaccandhajanā hatthissa ekekaṅgadassino ‘‘ yaṃ yaṃ attanā phusitvā ñātaṃ , taṃ tadeva hatthī ’’ ti gahetvā aññamaññaṃ viggayha vivadiṃsu , evaṃsampadamidanti attho .
Ivasaddo cettha luttaniddiṭṭhoti veditabbo .
Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .