8. Visākhāsuttavaṇṇanā
78. Aṭṭhame visākhāya migāramātuyā nattā kālaṅkatā hotīti visākhāya mahāupāsikāya puttassa dhītā kumārikā kālaṅkatā hoti .
Sā kira vattasampannā sāsane abhippasannā mahāupāsikāya gehaṃ paviṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca attanā kātabbaveyyāvaccaṃ purebhattaṃ pacchābhattañca appamattā akāsi , attano pitāmahiyā cittānukūlaṃ paṭipajji .
Tena visākhā gehato bahi gacchantī sabbaṃ tassāyeva bhāraṃ katvā gacchati , rūpena ca dassanīyā pāsādikā , iti sā tassā visesato piyā manāpā ahosi .
Sā rogābhibhūtā kālamakāsi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ tena kho pana samayena visākhāya migāramātuyā nattā kālaṅkatā hoti piyā manāpā ’’ ti .
Atha mahāupāsikā tassā maraṇena sokaṃ sandhāretuṃ asakkontī dukkhī dummanā sarīranikkhepaṃ kāretvā ‘‘ api nāma satthu santikaṃ gatakāle cittassādaṃ labheyyan ’’ ti bhagavantaṃ upasaṅkami .
Tena vuttaṃ –
‘‘ atha kho visākhā migāramātā ’’ tiādi .
Tattha divā divassāti divasassāpi divā , majjhanhike kāleti attho .
Bhagavā
M0.385 visākhāya vaṭṭābhiratiṃ jānanto upāyena sokatanukaraṇatthaṃ ‘‘ iccheyyāsi tvaṃ visākhe ’’ tiādimāha .Tattha yāvatikāti yattakā .
Tadā kira satta janakoṭiyo sāvatthiyaṃ paṭivasanti
V0.346 .Taṃ sandhāya bhagavā ‘‘ kīvabahukā pana visākhe sāvatthiyā manussā devasikaṃ kālaṃ karontī ’’ ti pucchi .
Visākhā ‘‘ dasapi , bhante ’’ tiādimāha .
Tattha tīṇīti tayo .
Ayameva vā pāṭho .
Avivittāti asuññā .
Atha
P0.428 bhagavā attano adhippāyaṃ pakāsento ‘‘ api nu tvaṃ kadāci karahaci anallavatthā vā bhaveyyāsi anallakesā vā ’’ ti āha .Nanu evaṃ sante tayā sabbakālaṃ sokābhibhūtāya matānaṃ puttādīnaṃ amaṅgalūpacāravasena udakorohaṇena allavatthāya allakesāya eva bhavitabbanti dasseti .
Taṃ sutvā upāsikā saṃvegajātā ‘‘ no hetaṃ , bhante ’’ ti paṭikkhipitvā piyavatthuṃ vippaṭisārato attano cittassa nivattabhāvaṃ satthu ārocentī ‘‘ alaṃ me , bhante , tāvabahukehi puttehi ca nattārehi cā ’’ ti āha .
Athassā bhagavā ‘‘ dukkhaṃ nāmetaṃ piyavatthunimittaṃ , yattakāni piyavatthūni , tattakāni dukkhāni .
Tasmā sukhakāmena dukkhappaṭikūlena sabbaso piyavatthuto cittaṃ vivecetabban ’’ ti dhammaṃ desento ‘‘ yesaṃ kho visākhe sataṃ piyāni , sataṃ tesaṃ dukkhānī ’’ tiādimāha .
Tattha sataṃ piyānīti sataṃ piyāyitabbavatthūni .
‘‘ Sataṃ piyan ’’ tipi keci paṭhanti .
Ettha ca yasmā ekato paṭṭhāya yāva dasa , tāva saṅkhyā saṅkhyeyyappadhānā , tasmā ‘‘ yesaṃ dasa piyāni , dasa tesaṃ dukkhānī ’’ tiādinā pāḷi āgatā .
Keci pana ‘‘ yesaṃ dasa piyānaṃ , dasa nesaṃ dukkhānan ’’ tiādinā paṭhanti , taṃ na sundaraṃ .
Yasmā pana vīsatito paṭṭhāya yāva sataṃ , tāva saṅkhyā saṅkhyeyyappadhānāva , tasmā tatthāpi saṅkhyeyyappadhānataṃyeva gahetvā ‘‘ yesaṃ kho visākhe sataṃ piyāni , sataṃ tesaṃ dukkhānī ’’ tiādinā pāḷi āgatā .
Sabbesampi ca ‘‘ yesaṃ ekaṃ piyaṃ , ekaṃ tesaṃ dukkhan ’’ ti pāṭho , na pana dukkhassāti .
Etasmiñhi pakkhe ekarasā ekajjhāsayā ca bhagavato desanā hoti .
Tasmā yathāvuttanayāva pāḷi veditabbā .
Etamatthaṃ
M0.386 viditvā sokaparidevādikaṃ cetasikaṃ kāyikañca dukkhaṃ piyavatthunimittaṃ piyavatthumhi sati hoti , asati na hotīti etamatthaṃ sabbākārato jānitvā tadatthaparidīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi .Tassattho – ñātibhogarogasīladiṭṭhibyasanehi phuṭṭhassa anto nijjhāyantassa bālassa cittasantāpalakkhaṇā ye keci mudumajjhādibhedena yādisā tādisā sokā vā tehiyeva phuṭṭhassa
P0.429 sokuddehakasamuṭṭhāpitavacīvippalāpalakkhaṇā paridevitā vā aniṭṭhaphoṭṭhabbapaṭihatakāyassaV0.347 kāyapīḷanalakkhaṇā dukkhā vā tathā avuttatthassa vikappanatthena vā saddena gahitā domanassūpāyāsādayo vā nissayabhedena ca anekarūpā nānāvidhā imasmiṃ sattaloke dissanti upalabbhanti , sabbepi ete piyaṃ piyajātikaṃ sattaṃ saṅkhārañca paṭicca nissāya āgamma paccayaṃ katvā pabhavanti nibbattanti .Tasmiṃ pana yathāvutte piyavatthumhi piye asante piyabhāvakare chandarāge pahīne na kadācipi ete bhavanti .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ piyato jāyatī soko … pe … pemato jāyatī soko ’’ ti ca ādi ( dha . pa .212-213).
Tathā ‘‘ piyappabhūtā kalahā vivādā , paridevasokā sahamaccharehī ’’ ti ca ādi ( su . ni .869).
Ettha ca ‘‘ paridevitā vā dukkhā vā ’’ ti liṅgavipallāsena vuttaṃ ,‘‘ paridevitāni vā dukkhāni vā ’’ ti vattabbe vibhattilopo vā katoti veditabbo .
Tasmā hi te sukhino vītasokāti yasmā piyappabhūtā sokādayo yesaṃ natthi , tasmā te eva sukhino vītasokā nāma .
Ke pana te ?
Yesaṃ piyaṃ natthi kuhiñci loke yesaṃ ariyānaṃ sabbaso vītarāgattā katthacipi sattaloke saṅkhāraloke ca piyaṃ piyabhāvo ‘‘ putto ’’ ti vā ‘‘ bhātā ’’ ti vā ‘‘ bhaginī ’’ ti vā ‘‘ bhariyā ’’ ti vā piyaṃ piyāyanaṃ piyabhāvo natthi , saṅkhāralokepi ‘‘ etaṃ mama santakaṃ , imināhaṃ imaṃ nāma sukhaṃ labhāmi labhissāmī ’’ ti piyaṃ piyāyanaṃ piyabhāvo natthi .
Tasmā asokaṃ virajaṃ patthayāno , piyaṃ na kayirātha kuhiñci loketi yasmā ca sukhino nāma vītasokā , vītasokattāva katthacipi visaye piyabhāvo natthi , tasmā attano yathāvuttasokābhāvena ca asokaṃ asokabhāvaṃ rāgarajādivigamanena virajaṃ
M0.387 virajabhāvaṃ arahattaṃ , sokassa rāgarajādīnañca abhāvahetubhāvato vā ‘‘ asokaṃ virajan ’’ ti laddhanāmaṃ nibbānaṃ patthayāno kattukamyatākusalacchandassa vasena chandajāto katthaci loke rūpādidhammeP0.430 antamaso samathavipassanādhammepi piyaṃ piyabhāvaṃ viyāyanaṃ na kayirātha na uppādeyya .Vuttañhetaṃ –
‘‘ dhammāpi vo , bhikkhave , pahātabbā , pageva adhammā ’’ ti ( ma . ni .1.240).
Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .