3. Tatiyanibbānapaṭisaṃyuttasuttavaṇṇanā
73. Tatiye atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvāti tadā kira bhagavatā anekapariyāyena saṃsārassa ādīnavaṃ pakāsetvā sandassanādivasena
M0.357 nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammadesanāya katāya tesaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi –‘‘ ayaṃ saṃsāro bhagavatā avijjādīhi kāraṇehi sahetuko pakāsito , nibbānassa pana tadupasamassa na kiñci kāraṇaṃ vuttaṃ , tayidaṃ ahetukaṃ , kathaṃ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhatī ’’ ti .
Atha bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ etaṃ yathāvuttaṃ parivitakkasaṅkhātaṃ atthaṃ viditvā .
Imaṃ udānan ti tesaṃ bhikkhūnaṃ vimatividhamanatthañceva idha samaṇabrāhmaṇānaṃ ‘‘ nibbānaṃ nibbānanti vācāvatthumattameva , natthi hi paramatthato nibbānaṃ nāma anupalabbhamānasabhāvattā ’’ ti lokāyatikādayo viya vippaṭipannānaṃ bahiddhā ca puthudiṭṭhigatikānaṃ micchāvādabhañjanatthañca imaṃ amatamahānibbānassa paramatthato atthibhāvadīpanaṃ udānaṃ udānesi .
Tattha ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatan ti sabbānipi padāni
P0.395 aññamaññavevacanāni .Atha vā vedanādayo viya hetupaccayasamavāyasaṅkhātāya kāraṇasāmaggiyā na jātaṃ na nibbattanti ajātaṃ , kāraṇena vinā , sayameva vā na bhūtaṃ na pātubhūtaṃ na uppannanti abhūtaṃ , evaṃ ajātattā abhūtattā ca yena kenaci kāraṇena na katanti akataṃ , jātabhūtakatasabhāvo ca nāmarūpānaṃ saṅkhatadhammānaṃ hoti , na asaṅkhatasabhāvassa nibbānassāti dassanatthaṃ asaṅkhatan ti vuttaṃ .
Paṭilomato vā samecca sambhūya paccayehi katanti saṅkhataṃ , tathā na saṅkhataṃ saṅkhatalakkhaṇarahitanti asaṅkhatanti .
Evaṃ anekehi kāraṇehi nibbattitabhāve paṭisiddhe ‘‘ siyā
V0.321 nu kho ekeneva kāraṇena katan ’’ ti āsaṅkāya ‘‘ na yena kenaci katan ’’ ti dassanatthaṃ ‘‘ akatan ’’ ti vuttaṃ .Evaṃ apaccayampi samānaṃ ‘‘ sayameva nu kho idaṃ bhūtaṃ pātubhūtan ’’ ti āsaṅkāya tannivattanatthaṃ ‘‘ abhūtan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Ayañcetassa asaṅkhatākatābhūtabhāvo sabbena sabbaṃ ajātidhammattā ’’ ti dassetuṃ ‘‘ ajātan ’’ ti vuttaṃ .
Evametesaṃ catunnampi padānaṃ sātthakabhāvaṃ viditvā ‘‘ tayidaṃ nibbānaṃ atthi , bhikkhave ’’ ti paramatthato nibbānassa atthibhāvo pakāsitoti veditabbo .
Ettha udānentena bhagavatā ,‘‘ bhikkhave ’’ ti ālapane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .
Iti satthā ‘‘ atthi , bhikkhave , ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatan ’’ ti vatvā tattha hetuṃ dassento ‘‘ no cetaṃ , bhikkhave ’’ tiādimāha .
Tassāyaṃ
M0.358 saṅkhepattho – bhikkhave , yadi ajātādisabhāvā asaṅkhatā dhātu na abhavissa na siyā , idha loke jātādisabhāvassa rūpādikkhandhapañcakasaṅkhātassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ anavasesavūpasamo na paññāyeyya na upalabbheyya na sambhaveyya .Nibbānañhi ārammaṇaṃ katvā pavattamānā sammādiṭṭhiādayo ariyamaggadhammā anavasesakilese samucchindanti .
Tenettha sabbassapi vaṭṭadukkhassa appavatti apagamo nissaraṇaṃ paññāyati .
Evaṃ byatirekavasena nibbānassa atthibhāvaṃ dassetvā idāni anvayavasenapi taṃ dassetuṃ ,‘‘ yasmā ca kho ’’ tiādi vuttaṃ .
Taṃ vuttatthameva .
Ettha
P0.396 ca yasmā ‘‘ apaccayā dhammā , asaṅkhatā dhammā ( dha . sa . dukamātikā 7,8), atthi , bhikkhave , tadāyatanaṃ , yattha neva pathavī ( udā .71), idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ , yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo ( mahāva .8; ma . ni .1.281;2.337), asaṅkhatañca vo , bhikkhave , dhammaṃ desessāmi asaṅkhatagāminiñca paṭipadan ’’ tiādīhi ( saṃ . ni .4.366-367) anekehi suttapadehi ,‘‘ atthi , bhikkhave , ajātan ’’ ti imināpi ca suttena nibbānadhātuyā paramatthato sambhavo sabbalokaṃ anukampamānena sammāsambuddhena desito , tasmā yadipi tattha apaccakkhakārīnampi viññūnaṃ kaṅkhā vā vimati vā natthiyeva .Ye pana paraneyyabuddhino puggalā , tesaṃ vimativinodanatthaṃ ayamettha adhippāyaniddhāraṇamukhena yuttivicāraṇā – yathā pariññeyyatāya sauttarānaṃ kāmānaṃ rūpādīnañca paṭipakkhabhūtaṃ tabbidhurasabhāvaṃ nissaraṇaṃ paññāyati , evaṃ taṃsabhāvānaṃ sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ paṭipakkhabhūtena tabbidhurasabhāvena nissaraṇena bhavitabbaṃ .
Yañcetaṃ nissaraṇaṃ , sā asaṅkhatā dhātu .
Kiñca bhiyyo saṅkhatadhammārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ api anulomañāṇaṃ kilese samucchedavasena pajahituṃ na
V0.322 sakkoti .Tathā sammutisaccārammaṇaṃ paṭhamajjhānādīsu ñāṇaṃ vikkhambhanavaseneva kilese pajahati , na samucchedavasena .
Iti saṅkhatadhammārammaṇassa sammutisaccārammaṇassa ca ñāṇassa kilesānaṃ samucchedappahāne asamatthabhāvato tesaṃ samucchedappahānakarassa ariyamaggañāṇassa tadubhayaviparītasabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ
M0.359 , sā asaṅkhatā dhātu .Tathā ‘‘ atthi , bhikkhave , ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatan ’’ ti idaṃ nibbānapadassa paramatthato atthibhāvajotakaṃ vacanaṃ aviparītatthaṃ bhagavatā bhāsitattā .
Yañhi bhagavatā bhāsitaṃ , taṃ aviparītatthaṃ paramatthaṃ yathā taṃ ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā , sabbe saṅkhārā dukkhā , sabbe dhammā
P0.397 anattā ’’ ti ( a . ni .3.137; mahāni .27), tathā nibbānasaddo katthaci visaye yathābhūtaparamatthavisayo upacāramattavuttisabbhāvato seyyathāpi sīhasaddo .Atha vā attheva paramatthato asaṅkhatā dhātu , itaratabbiparītavinimuttasabhāvattā seyyathāpi pathavīdhātu vedanāti .
Evamādīhi nayehi yuttitopi asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato atthibhāvo veditabbo .
Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .