2. Rājasuttavaṇṇanā
12. Dutiye
V0.81M0.91 sambahulānan ti vinayapariyāyena tayo janā ‘‘ sambahulā ’’ ti vuccanti , tato paraṃ saṅgho .Suttantapariyāyena pana tayo tayo eva , tato uddhaṃ sambahulā .
Tasmā idhāpi suttantapariyāyena sambahulāti veditabbā .
Upaṭṭhānasālāyan ti dhammasabhāmaṇḍape .
Sā hi dhammaṃ desetuṃ āgatassa tathāgatassa bhikkhūnaṃ upaṭṭhānakaraṇaṭṭhānanti ‘‘ upaṭṭhānasālā ’’ ti vuccati .
Atha vā yattha bhikkhū vinayaṃ vinicchinanti , dhammaṃ kathenti , sākacchaṃ samāpajjanti , sannipatanavasena pakatiyā upatiṭṭhanti , sā sālāpi maṇḍapopi ‘‘ upaṭṭhānasālā ’’ tveva vuccati .
Tatthāpi hi buddhāsanaṃ niccaṃ paññattameva hoti .
Idañhi buddhānaṃ dharamānakāle
P0.103 bhikkhūnaṃ cārittaṃ .Sannisinnānan ti nisajjanavasena saṅgamma nisinnānaṃ .
Sannipatitānan ti tato tato āgantvā sannipatanavasena sannipatitānaṃ .
Atha vā buddhāsanaṃ purato katvā satthu sammukhe viya ādaruppattiyā sakkaccaṃ nisīdanavasena sannisinnānaṃ , samānajjhāsayattā aññamaññasmiṃ ajjhāsayena suṭṭhu sammā ca nipatanavasena sannipatitānaṃ .
Ayan ti idāni vuccamānaṃ niddisati .
Antarākathāti kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīnaṃ antarā aññā ekā kathā , atha vā majjhanhike laddhassa sugatovādassa , sāyaṃ labhitabbassa dhammassavanassa ca antarā pavattattā antarākathā , samaṇasamācārasseva vā antarā pavattā aññā ekā kathāti antarākathā .
Udapādīti uppannā .
Imesaṃ dvinnaṃ rājūnan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Mahaddhanataro vātiādīsu pathaviyaṃ nikhaṇitvā ṭhapitaṃ sattaratananicayasaṅkhātaṃ mahantaṃ dhanaṃ etassāti mahaddhano , dvīsu ayaṃ atisayena mahaddhanoti mahaddhanataro .
Vāsaddo vikappattho .
Sesapadesupi eseva nayo .
Ayaṃ pana viseso – niccaparibbayavasena mahanto bhogo etassāti mahābhogo .
Devasikaṃ pavisanaāyabhūto mahanto koso etassāti mahākoso .
Apare pana ‘‘ devasikaṃ pavisanaāyabhūtaṃ maṇisārapheggugumbādibhedabhinnaṃ pariggahavatthu dhanaṃ , tadeva sāragabbhādīsu nihitaṃ koso ’’ ti vadanti .
Vajiro , mahānīlo , indanīlo , marakato , veḷuriyo , padumarāgo , phussarāgo , kakketano , pulāko , vimalo , lohitaṅko
M0.92 , phaliko , pavāḷo , jotiraso , gomuttako , gomedako , sogandhiko , muttā , saṅkho , añjanamūlo , rājapaṭṭo , amataṃsako , piyako , brāhmaṇī cāti catubbīsati maṇi nāma .Satta
P0.104 lohāni kahāpaṇo ca sāro nāma .Sayanacchādanapāvuraṇagajadantasilādīni pheggu nāma .
Candanāgarukuṅkumatagarakappūrādi gumbā nāma .
Tattha purimena ādisaddena sālivīhiādimuggamāsādipubbaṇṇāparaṇṇabhedaṃ dhaññavikatiṃ ādiṃ
V0.82 katvā yaṃ sattānaṃ upabhogaparibhogabhūtaṃ vatthu , taṃ sabbaṃ saṅgayhati .Mahantaṃ vijitaṃ raṭṭhaṃ etassāti mahāvijito .
Mahanto hatthiassādivāhano etassāti mahāvāhano .
Mahantaṃ senābalañceva thāmabalañca etassāti mahabbalo .
Icchitanibbattisaṅkhātā puññakammanipphannā mahatī iddhi etassāti mahiddhiko .
Tejasaṅkhāto ussāhamantapabhusattisaṅkhāto vā mahanto ānubhāvo etassāti mahānubhāvo .
Ettha ca paṭhamena āyasampadā , dutiyena vittūpakaraṇasampadā , tatiyena vibhavasampadā , catutthena janapadasampadā , pañcamena yānasampadā , chaṭṭhena parivārasampadāya saddhiṃ attasampadā , sattamena puññakammasampadā , aṭṭhamena pabhāvasampadā tesaṃ rājūnaṃ pakāsitā hoti .
Tena yā sā sāmisampatti , amaccasampatti , senāsampatti , raṭṭhasampatti , vibhavasampatti , mittasampatti , duggasampattīti satta pakatisampadā rājūnaṃ icchitabbā .
Tā sabbā yathārahaṃ paridīpitāti veditabbā .
Dānādīhi catūhi saṅgahavatthūhi parisaṃ rañjetīti rājā .
Magadhānaṃ issaroti māgadho .
Mahatiyā senāya samannāgatattā seniyagottattā vā seniyo .
Bimbi vuccati suvaṇṇaṃ , tasmā sārabimbivaṇṇatāya bimbisāro .
Keci pana ‘‘ nāmamevetaṃ tassa rañño ’’ ti vadanti .
Paccāmittaṃ parasenaṃ jinātīti pasenadi .
Kosalaraṭṭhassa adhipatīti kosalo .
Ayañcarahīti ettha carahīti nipātamattaṃ .
Vippakatāti apariyositā .
Ayaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ antarākathā aniṭṭhitāti
P0.105 attho .Sāyanhasamayan ti sāyanhe ekaṃ samayaṃ .
Paṭisallānā vuṭṭhitoti tato tato rūpādiārammaṇato cittassa paṭisaṃharaṇato paṭisallānasaṅkhātāya
M0.93 phalasamāpattito yathākālaparicchedaṃ vuṭṭhito .Bhagavā hi pubbaṇhasamayaṃ bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiṃ pavisitvā bhikkhūnaṃ sulabhapiṇḍapātaṃ katvā katabhattakicco bhikkhūhi saddhiṃ sāvatthito nikkhamitvā vihāraṃ pavisitvā gandhakuṭippamukhe ṭhatvā vattaṃ dassetvā ṭhitānaṃ bhikkhūnaṃ yathāsamuṭṭhitaṃ sugatovādaṃ datvā tesu araññarukkhamūlādidivāṭṭhānaṃ uddissa gatesu gandhakuṭiṃ pavisitvā phalasamāpattisukhena divasabhāgaṃ vītināmetvā yathākālaparicchede samāpattito vuṭṭhāya ,‘‘ mayhaṃ upagamanaṃ āgamayamānā catasso parisā sakalavihāraṃ paripūrentiyo nisinnā , idāni me dhammadesanatthaṃ dhammasabhāmaṇḍalaṃ upagantuṃ kālo ’’ ti āsanato vuṭṭhāya , kesarasīho viya kañcanaguhāya surabhigandhakuṭito nikkhamitvā yūthaṃ upasaṅkamanto mattavaravāraṇo viya akāyacāpallena
V0.83 cāruvikkantagamano asītianubyañjanappaṭimaṇḍitabāttiṃsamahāpurisalakkhaṇasamujjalāya byāmappabhāya parikkhepavilāsasampannāya pabhassaraketumālālaṅkatāya nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassarānaṃ vasena chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjentiyā acinteyyānubhāvāya anupamāya buddhalīlāya samannāgatāya rūpakāyasampattiyā sakalavihāraṃ ekālokaṃ kurumāno upaṭṭhānasālaṃ upasaṅkami .Tena vuttaṃ –
‘‘ atha kho bhagavā … pe … tenupasaṅkamī ’’ ti .
Evaṃ upasaṅkamitvā vattaṃ dassetvā nisinne te bhikkhū tuṇhībhūte disvā ‘‘ mayi akathente ime bhikkhū buddhagāravena kappampi na kathessantī ’’ ti kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave ’’ tiādimāha .
Tattha kāya nutthāti katamāya nu bhavatha .
‘‘ Kāya notthā ’’ tipi pāḷi , so evattho ,‘‘ kāya nvetthā ’’ tipi paṭhanti , tassa katamāya nu etthāti attho .
Tatrāyaṃ saṅkhepattho – bhikkhave , katamāya
P0.106 nāma kathāya idha sannisinnā bhavatha , katamā ca tumhākaṃ kathā mamāgamanapaccayā aniṭṭhitā , taṃ niṭṭhāpessāmīti evaṃ sabbaññupavāraṇāya pavāresi .Na khvetan ti na kho etaṃ , ayameva vā pāṭho .
‘‘ Na khotan ’’ tipi paṭhanti , na kho etaṃ icceva padavibhāgo .
Kulaputtānan ti jātiācārakulaputtānaṃ .
Saddhāti saddhāya , kammaphalasaddhāya ratanattayasaddhāya ca .
Agārasmāti gharato , gahaṭṭhabhāvāti attho .
Anagāriyan ti pabbajjaṃ .
Pabbajitānan ti upagatānaṃ
M0.94 .Yan ti kiriyāparāmasanaṃ .
Tatthāyaṃ padayojanā –
‘‘ bhikkhave , tumhe neva rājābhinītā na corābhinītā na iṇaṭṭā na jīvitapakatā pabbajitā , atha kho saddhāya agārato nikkhamitvā mama sāsane pabbajitā , tumhe etarahi evarūpiṃ rājappaṭisaṃyuttaṃ tiracchānakathaṃ katheyyātha , yaṃ evarūpāya kathāya kathanaṃ , etaṃ tumhākaṃ na kho patirūpaṃ na yuttamevā ’’ ti .
Evaṃ sannipatitānaṃ pabbajitānaṃ appatirūpaṃ paṭikkhipitvā idāni nesaṃ patirūpaṃ paṭipattiṃ anujānanto ‘‘ sannipatitānaṃ vo , bhikkhave , dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo ’’ ti āha .
Tattha voti tumhākaṃ .
Karaṇīyanti hi padaṃ apekkhitvā kattari sāmivacanametaṃ , tasmā tumhehīti attho .
Dvayaṃ karaṇīyan ti dve kātabbā .
Dhammī kathāti catusaccadhammato anapetā kathā , pavattinivattiparidīpinī dhammadesanāti attho .
Dasakathāvatthusaṅkhātāpi hi dhammakathā tadekadesā evāti .
Ariyoti ekantahitāvahattā ariyo , visuddho uttamoti vā ariyo .
Tuṇhībhāvoti samathavipassanābhāvanābhūtaṃ akathanaṃ .
Keci pana ‘‘ vacīsaṅkhārapaṭipakkhabhāvato dutiyajjhānaṃ ariyo tuṇhībhāvo ’’ ti vadanti .
Apare ‘‘ catutthajjhānaṃ
V0.84 ariyo tuṇhībhāvo ’’ tiP0.107 vadanti .Ayaṃ panettha attho –
‘‘ bhikkhave , cittavivekassa paribrūhanatthaṃ vivekaṭṭhakāyā suññāgāre viharantā sace kadāci sannipatatha , evaṃ sannipatitehi tumhehi ‘ assutaṃ sāveti sutaṃ vā pariyodapetī ’ ti vuttanayena aññamaññassūpakārāya khandhādīnaṃ aniccatādipaṭisaṃyuttā dhammakathā vā pavattetabbā , aññamaññaṃ abyābādhanatthaṃ jhānasamāpattiyā vā viharitabban ’’ ti .
Tattha purimena karaṇīyavacanena anotiṇṇānaṃ sāsane otaraṇūpāyaṃ dasseti , pacchimena otiṇṇānaṃ saṃsārato nissaraṇūpāyaṃ .
Purimena vā āgamaveyyattiye niyojeti , pacchimena adhigamaveyyattiye .
Atha vā purimena sammādiṭṭhiyā paṭhamaṃ uppattihetuṃ dīpeti , dutiyena dutiyaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Dveme , bhikkhave , hetū dve paccayā sammādiṭṭhiyā uppādāya parato ca ghoso , paccattañca yoniso manasikāro ’’ ti ( a . ni .2.127).
Purimena
M0.95 vā lokiyasammādiṭṭhiyā mūlakāraṇaṃ vibhāveti , pacchimena lokuttarasammādiṭṭhiyā mūlakāraṇanti evamādinā ettha yojanā veditabbā .Etamatthaṃ viditvāti tehi bhikkhūhi kittitakāmasampattito jhānādisampatti santatarā ceva paṇītatarā cāti etamatthaṃ sabbākārato viditvā .
Imaṃ udānan ti imaṃ ariyavihārasukhānubhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi .
Tattha yañca kāmasukhaṃ loketi lokasaddo ‘‘ khandhaloko āyatanaloko dhātuloko ’’ tiādīsu ( mahāni .3,7; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 2) saṅkhāresu āgato .
‘‘ Yāvatā candimasūriyā pariharanti ,
Disā bhanti virocanā ;
Tāva sahassadhā loko ,
Ettha te vattatī vaso ’’ ti .
–
Ādīsu ( ma . ni .1.503) okāse āgato .
‘‘ Addasā kho bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento ’’ tiādīsu
V0.85 ( mahāva .9; ma . ni .1.283) sattesu .Idha pana
P0.108 sattaloke okāsaloke ca veditabbo .Tasmā avīcito paṭṭhāya upari brahmalokato heṭṭhā etasmiṃ loke yaṃ vatthukāme paṭicca kilesakāmavasena uppajjanato kāmasahagataṃ sukhaṃ .
Yañcidaṃ diviyaṃ sukhan ti yañca idaṃ divi bhavaṃ dibbavihāravasena ca laddhabbaṃ brahmānaṃ manussānañca rūpasamāpattisukhaṃ .
Taṇhakkhayasukhassāti yaṃ āgamma taṇhā khīyati , taṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā taṇhāya ca paṭipassambhanavasena pavattaphalasamāpattisukhaṃ taṇhakkhayasukhaṃ nāma , tassa taṇhakkhayasukhassa .
Eteti liṅgavipallāsena niddeso , etāni sukhānīti attho .
Keci ubhayampi sukhasāmaññena gahetvā ‘‘ etan ’’ ti paṭhanti , tesaṃ ‘‘ kalaṃ nāgghatī ’’ ti pāṭhena bhavitabbaṃ .
Soḷasin ti soḷasannaṃ pūraṇiṃ .
Ayañhettha saṅkhepattho – cakkavattisukhaṃ ādiṃ katvā sabbasmiṃ manussaloke manussasukhaṃ , nāgasupaṇṇādiloke nāgādīhi anubhavitabbaṃ sukhaṃ , cātumahārājikādidevaloke chabbidhaṃ kāmasukhanti yaṃ ekādasavidhe kāmaloke uppajjantaṃ kāmasukhaṃ , yañca idaṃ rūpārūpadevesu dibbavihārabhūtesu rūpārūpajjhānesu ca uppannattā ‘‘ diviyan ’’ ti
M0.96 laddhanāmaṃ lokiyajjhānasukhaṃ , sakalampi tadubhayaṃ taṇhakkhayasukhasaṅkhātaṃ phalasamāpattisukhaṃ soḷasa bhāge katvā tato ekabhāgaṃ soḷasabhāgaguṇe laddhaṃ ekabhāgasaṅkhātaṃ kalaṃ na agghatīti .Ayañca atthavaṇṇanā phalasamāpattisāmaññena vuttā .
Pāḷiyaṃ avisesena taṇhakkhayassa āgatattā paṭhamaphalasamāpattisukhassāpi kalaṃ lokiyaṃ na agghati eva .
Tathā hi vuttaṃ –
‘‘ Pathabyā ekarajjena , saggassa gamanena vā ;
Sabbalokādhipaccena , sotāpattiphalaṃ varan ’’ ti .( dha . pa .178);
Sotāpattisaṃyuttepi vuttaṃ –
‘‘ Kiñcāpi , bhikkhave , rājā cakkavattī catunnaṃ dīpānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāretvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ , so tattha nandane vane accharāsaṅghaparivuto dibbehi ca pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti , so catūhi dhammehi asamannāgato .
Atha kho so aparimuttova
V0.86 nirayā , aparimuttoP0.109 tiracchānayoniyā , aparimutto pettivisayā , aparimutto apāyaduggativinipātā .Kiñcāpi , bhikkhave , ariyasāvako piṇḍiyālopena yāpeti , nantakāni ca dhāreti , so catūhi dhammehi samannāgato , atha kho so parimutto nirayā , parimutto tiracchānayoniyā , parimutto pettivisayā , parimutto apāyaduggativinipātā .
‘‘ Katamehi catūhi ?
Idha , bhikkhave , ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti ‘ itipi so bhagavā arahaṃ … pe .
.
.
buddho bhagavā ’ ti .
Dhamme aveccappasādena … pe … viññūhī ’ ti .
Saṅghe aveccappasādena … pe … puññakkhettaṃ lokassā ’ ti .
Ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi … pe … samādhisaṃvattanikehi .
Imehi catūhi dhammehi samannāgato hoti .
Yo ca , bhikkhave , catunnaṃ dīpānaṃ paṭilābho , yo catunnaṃ
M0.97 dhammānaṃ paṭilābho , catunnaṃ dīpānaṃ paṭilābho catunnaṃ dhammānaṃ paṭilābhassa kalaṃ nāgghati soḷasin ’’ ti ( saṃ . ni .5.997).Evaṃ bhagavā sabbattha lokiyasukhaṃ sauttaraṃ sātisayaṃ , lokuttarasukhameva anuttaranti atisayanti bhājesīti .
Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .