4. Huṃhuṅkasuttavaṇṇanā
4. Catutthe
M0.47 ajapālanigrodheti tassa kira chāyāyaṃ ajapālā gantvā nisīdanti , tenassa ‘‘ ajapālanigrodho ’’ tveva nāmaṃ udapādi .Keci pana ‘‘ yasmā tattha vede sajjhāyituṃ asamatthā mahallakabrāhmaṇā pākāraparikkhepayuttāni nivesanāni katvā sabbe vasiṃsu , tasmā ajapālanigrodhoti nāmaṃ jātan ’’ ti vadanti .
Tatrāyaṃ vacanattho – na japantīti ajapā , mantānaṃ anajjhāyakāti attho , ajapā lanti ādiyanti nivāsaṃ etthāti ajapāloti .
Yasmā vā majjhanhike samaye anto paviṭṭhe aje attano chāyāya pāleti rakkhati , tasmā ‘ ajapālo ’ tissa nāmaṃ rūḷhanti apare .
Sabbathāpi nāmametaṃ tassa rukkhassa , tassa samīpe .
Samīpatthe hi etaṃ bhummaṃ ‘‘ ajapālanigrodhe ’’ ti .
Vimuttisukhapaṭisaṃvedīti tatrapi dhammaṃ vicinanto vimuttisukhañca paṭisaṃvedento nisīdi .
Bodhirukkhato puratthimadisābhāge esa rukkho hoti .
Sattāhan ti ca idaṃ na pallaṅkasattāhato anantarasattāhaṃ .
Bhagavā hi pallaṅkasattāhato aparānipi tīṇi sattāhāni bodhisamīpeyeva vītināmesi .
Tatrāyaṃ anupubbikathā – bhagavati kira sammāsambodhiṃ patvā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinne ‘‘ na bhagavā vuṭṭhāti , kinnu kho aññepi
P0.52 buddhattakarā dhammā atthī ’’ ti ekaccānaṃ devatānaṃ kaṅkhā udapādi .Atha bhagavā aṭṭhame divase samāpattito vuṭṭhāya devatānaṃ kaṅkhaṃ ñatvā kaṅkhāvidhamanatthaṃ ākāse uppatitvā yamakapāṭihāriyaṃ dassetvā tāsaṃ kaṅkhaṃ vidhametvā pallaṅkato īsakaṃ pācīnanissite uttaradisābhāge ṭhatvā cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca upacitānaṃ pāramīnaṃ balādhigamaṭṭhānaṃ pallaṅkaṃ bodhirukkhañca animisehi cakkhūhi olokayamāno sattāhaṃ vītināmesi , taṃ ṭhānaṃ animisacetiyaṃ nāma jātaṃ .
Atha pallaṅkassa
V0.43 ca ṭhitaṭṭhānassa ca antarā puratthimato ca pacchimato ca āyate ratanacaṅkame caṅkamanto sattāhaṃ vītināmesi , taṃ ratanacaṅkamacetiyaṃ nāma jātaṃ .Tato pacchimadisābhāge devatā ratanagharaṃ māpayiṃsu
M0.48 , tattha pallaṅkena nisīditvā abhidhammapiṭakaṃ visesato anantanayaṃ samantapaṭṭhānaṃ vicinanto sattāhaṃ vītināmesi , taṃ ṭhānaṃ ratanagharacetiyaṃ nāma jātaṃ .Evaṃ bodhisamīpeyeva cattāri sattāhāni vītināmetvā pañcame sattāhe bodhirukkhato ajapālanigrodhaṃ upasaṅkamitvā tassa mūle pallaṅkena nisīdi .
Tamhā samādhimhā vuṭṭhāsīti tato phalasamāpattisamādhito yathākālaparicchedaṃ vuṭṭhahi , vuṭṭhahitvā ca pana tattha evaṃ nisinne bhagavati eko brāhmaṇo taṃ gantvā pañhaṃ pucchi .
Tena vuttaṃ ‘‘ atha kho aññataro ’’ tiādi .
Tattha aññataroti nāmagottavasena anabhiññāto apākaṭo eko .
Huṃhuṅkajātikoti so kira diṭṭhamaṅgaliko mānathaddho mānavasena kodhavasena ca sabbaṃ avokkhajātikaṃ passitvā jigucchanto ‘‘ huṃhun ’’ ti karonto vicarati , tasmā ‘‘ huṃhuṅkajātiko ’’ ti vuccati ,‘‘ huhukkajātiko ’’ tipi pāṭho .
Brāhmaṇoti jātiyā brāhmaṇo .
Yena bhagavāti yassaṃ disāyaṃ bhagavā nisinno .
Bhummatthe hi etaṃ karaṇavacanaṃ
P0.53 .Yena vā disābhāgena bhagavā upasaṅkamitabbo , tena disābhāgena upasaṅkami .
Atha vā yenāti hetuatthe karaṇavacanaṃ , yena kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo , tena kāraṇena upasaṅkamīti attho .
Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo ?
Nānappakārarogadukkhābhipīḷitattā āturakāyehi mahājanehi mahānubhāvo bhisakko viya rogatikicchanatthaṃ , nānāvidhakilesabyādhipīḷitattā āturacittehi devamanussehi kilesabyādhitikicchanatthaṃ dhammassavanapañhapucchanādikāraṇehi bhagavā upasaṅkamitabbo .
Tena ayampi brāhmaṇo attano kaṅkhaṃ chinditukāmo upasaṅkami .
Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ .
Atha vā yaṃ ṭhānaṃ upasaṅkami , tatopi bhagavato samīpabhūtaṃ āsannataraṃ ṭhānaṃ upagantvāti attho .
Sammodīti samaṃ sammā vā modi , bhagavā cānena , sopi bhagavatā ‘‘ kacci bhoto khamanīyaṃ kacci yāpanīyan ’’ tiādinā paṭisanthārakaraṇavasena samappavattamodo ahosi .
Sammodanīyan ti sammodanārahaṃ sammodajananayoggaṃ .
Kathan ti kathāsallāpaṃ .
Sāraṇīyan ti saritabbayuttaṃ
M0.49 sādhujanehi pavattetabbaṃ , kālantare vā cintetabbaṃ .Vītisāretvāti niṭṭhāpetvā .
Ekamantan ti bhāvanapuṃsakaniddeso .
Ekasmiṃ
V0.44 ṭhāne , atisammukhādike cha nisajjadose vajjetvā ekasmiṃ padeseti attho .Etadavocāti etaṃ idāni vattabbaṃ ‘‘ kittāvatā nu kho ’’ tiādivacanaṃ avoca .
Tattha kittāvatāti kittakena pamāṇena .
Nūti saṃsayatthe nipāto .
Khoti padapūraṇe .
Bhoti brāhmaṇānaṃ jātisamudāgataṃ ālapanaṃ .
Tathā hi vuttaṃ –
‘‘ bhovādi nāma so hoti , sace hoti sakiñcano ’’ ti ( ma . ni .2.457; dha . pa .396).
Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati .
Kathaṃ panāyaṃ brāhmaṇo sampatisamāgato bhagavato gottaṃ
P0.54 jānātīti ?Nāyaṃ sampatisamāgato , chabbassāni padhānakaraṇakāle upaṭṭhahantehi pañcavaggiyehi saddhiṃ caramānopi , aparabhāge taṃ vataṃ chaḍḍetvā uruvelāyaṃ senanigame eko adutiyo hutvā piṇḍāya caramānopi tena brāhmaṇena diṭṭhapubbo ceva sallapitapubbo ca .
Tena so pubbe pañcavaggiyehi gayhamānaṃ bhagavato gottaṃ anussaranto ,‘‘ bho gotamā ’’ ti bhagavantaṃ gottena ālapati .
Yato paṭṭhāya vā bhagavā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamanto anomanadītīre pabbajito , tato pabhuti ‘‘ samaṇo gotamo ’’ ti cando viya sūriyo viya ca pākaṭo paññāto , na tassa gottajānane kāraṇaṃ gavesitabbaṃ .
Brāhmaṇakaraṇāti brāhmaṇaṃ karontīti brāhmaṇakaraṇā , brāhmaṇabhāvakarāti attho .
Ettha ca kittāvatāti etena yehi dhammehi brāhmaṇo hoti , tesaṃ dhammānaṃ parimāṇaṃ pucchati .
Katame ca panāti iminā tesaṃ sarūpaṃ pucchati .
Etamatthaṃ viditvāti etaṃ tena puṭṭhassa pañhassa sikhāpattaṃ atthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi , na pana tassa brāhmaṇassa dhammaṃ desesi .
Kasmā ?
Dhammadesanāya abhājanabhāvato .
Tathā hi tassa brāhmaṇassa imaṃ gāthaṃ sutvā na saccābhisamayo ahosi .
Yathā ca imassa , evaṃ upakassa ājīvakassa buddhaguṇappakāsanaṃ .
Dhammacakkappavattanato hi
M0.50 pubbabhāge bhagavatā bhāsitaṃ paresaṃ suṇantānampi tapussabhallikānaṃ saraṇadānaṃ viya vāsanābhāgiyameva jātaṃ , na sekkhabhāgiyaṃ , na nibbedhabhāgiyaṃ .Esā hi dhammatāti .
Tattha yo brāhmaṇoti yo bāhitapāpadhammatāya brāhmaṇo , na diṭṭhamaṅgalikatāya huṃhuṅkārakasāvādipāpadhammayutto hutvā kevalaṃ jātimattakena brahmaññaṃ paṭijānāti .
So brāhmaṇo bāhitapāpadhammattā huṃhuṅkārappahānena nihuṃhuṅko , rāgādikasāvābhāvena nikkasāvo , bhāvanānuyogayuttacittatāya
P0.55 yatatto , sīlasaṃyamena vā saṃyatacittatāya yatatto , catumaggañāṇasaṅkhātehiV0.45 vedehi antaṃ saṅkhārapariyosānaṃ nibbānaṃ , vedānaṃ vā antaṃ gatattā vedantagū .Maggabrahmacariyassa vusitattā vusitabrahmacariyo , dhammena so brahmavādaṃ vadeyya ‘‘ brāhmaṇo ahan ’’ ti etaṃ vādaṃ dhammena ñāyena vadeyya .
Yassa sakalalokasannivāsepi kuhiñci ekārammaṇepi rāgussado , dosussado , mohussado , mānussado , diṭṭhussadoti ime ussadā natthi , anavasesaṃ pahīnāti attho .
Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .