Issues
Select Version
Mahāvagga-ṭīkā
Mahāvagga-ṭīkā

Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā

54. Idāni tassa bhikkhusahassassa ādittapariyāyadesanāya arahattappattiṃ dassetuṃ ‘‘ atha khoV3.190 bhagavā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha gayāyaṃ viharati gayāsīseti gayānāmikāya nadiyā avidūre bhavattā gāmo gayā nāma , tassaṃ gayāyaṃ viharati .
Samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ .
Gayāgāmassa hi avidūre gayāti ekā pokkharaṇīpi atthi nadīpi gayāsīsanāmako hatthikumbhasadiso piṭṭhipāsāṇopi .
Yattha bhikkhusahassassa okāso pahoti , bhagavā tattha viharati .
Tena vuttaṃ ‘‘ gayāsīse ’’ ti , gayāgāmassa āsanne gayāsīsanāmake piṭṭhipāsāṇe viharatīti vuttaṃ hoti .
Bhikkhū āmantesīti tesaṃ sappāyadhammadesanaṃ vicinitvā taṃ desessāmīti āmantesi .
Bhagavā hi taṃ iddhimayapattacīvaradharaṃ samaṇasahassaṃ ādāya gayāsīsaṃ gantvā tena parivārito nisīditvā ‘‘ katarā nu kho etesaṃ dhammakathā sappāyā ’’ ti cintento ‘‘ ime sāyaṃ pātaṃ aggiṃ paricaranti , imesaṃ dvādasāyatanāni ādittāni sampajjalitāni viya katvā dassessāmi , evaṃ ime arahattaṃ pāpuṇituṃ sakkhissantī ’’ ti sanniṭṭhānamakāsi .
Atha nesaṃ tathā desetuṃ ‘‘ sabbaṃ , bhikkhave , ādittan ’’ tiādinā imaṃ ādittapariyāyaṃ abhāsi .
Tattha ( saṃ . ni . aṭṭha .3.4.23) sabbaṃ nāma catubbidhaṃ sabbasabbaṃ āyatanasabbaṃ sakkāyasabbaṃ padesasabbanti .
Tattha –
‘‘ NaM3.209 tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci ;
Atho aviññātamajānitabbaṃ ;
Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ ;
Tathāgato tena samantacakkhū ’’ ti ( mahāni .156; cūḷani . dhotakamāṇavapucchāniddesa 32; paṭi . ma .1.121)–
Idaṃ sabbasabbaṃ nāma .
‘‘ Sabbaṃ vo , bhikkhave , desessāmi , taṃ suṇāthā ’’ ti ( saṃ . ni .4.23) idaṃ āyatanasabbaṃ nāma .
‘‘ Sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo , bhikkhave , desessāmī ’’ ti ( ma . ni .1.1) idaṃ sakkāyasabbaṃ nāma .
‘‘ Sabbadhammesu vā paṭhamasamannāhāro uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ tajjā manoviññāṇadhātū ’’ ti idaṃ padesasabbaṃ nāma .
Iti pañcārammaṇamattaṃ padesasabbaṃ , tebhūmakā dhammā sakkāyasabbaṃ , catubhūmakā dhammā āyatanasabbaṃ , yaṃ kiñci neyyaṃ sabbasabbaṃ .
Padesasabbaṃ sakkāyasabbaṃ na pāpuṇāti tassa tebhūmakadhammesupi ekadesassa asaṅgaṇhanato .
Sakkāyasabbaṃ āyatanasabbaṃ na pāpuṇāti lokuttaradhammānaṃ asaṅgaṇhanato .
Āyatanasabbaṃ sabbasabbaṃ na pāpuṇāti .
Kasmā ?
Yasmā āyatanasabbena catubhūmakadhammāva pariggahitāV3.191 , na lakkhaṇapaññattiyoti .
Imasmiṃ pana sutte āyatanasabbaṃ adhippetaṃ , tatthāpi idha vipassanupagadhammāva gahetabbā .
Cakkhūti ( dha . sa . aṭṭha .596; saṃ . ni . aṭṭha .3.4.1) dve cakkhūni ñāṇacakkhu ceva maṃsacakkhu ca .
Tattha ñāṇacakkhu pañcavidhaṃ buddhacakkhu dhammacakkhu samantacakkhu dibbacakkhu paññācakkhūti .
Tesu buddhacakkhu nāma āsayānusayañāṇañceva indriyaparopariyattañāṇañca , yaṃ ‘‘ buddhacakkhunā lokaṃ volokento ’’ ti ( dī . ni .2.69; ma . ni .1.283) āgataṃ .
Dhammacakkhu nāma heṭṭhimā tayo maggā tīṇi ca phalāni , yaṃ ‘‘ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī ’’ ti ( dī . ni .1.355; saṃ . ni .5.1081) āgataṃ .
Samantacakkhu nāma sabbaññutaññāṇaṃ , yaṃ ‘‘ pāsādamāruyha samantacakkhū ’’ ti ( dī . ni .2.70; ma . ni .1.282) āgataṃ .
Dibbacakkhu nāma ālokavaḍḍhanena uppannañāṇaṃ , yaṃ ‘‘ dibbena cakkhunā visuddhenā ’’ ti ( ma . ni .1.148,284) āgataṃ .
Paññācakkhu nāma catusaccaparicchedakañāṇaṃ , yaṃ ‘‘ cakkhuṃ udapādī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .15) āgataṃ .
Maṃsacakkhupi duvidhaṃ sasambhāracakkhu pasādacakkhūti .
Tesu yvāyaṃ akkhikūpake akkhipaṭalehi parivārito maṃsapiṇḍo , yattha catasso dhātuyo vaṇṇagandharasojā sambhavo jīvitaṃM3.210 bhāvo cakkhuppasādo kāyappasādoti saṅkhepato terasa sambhārā honti , vitthārato pana catasso dhātuyo vaṇṇagandharasojā sambhavoti ime nava catusamuṭṭhānavasena chattiṃsa , jīvitaṃ bhāvo cakkhuppasādo kāyappasādoti ime kammasamuṭṭhānā tāva cattāroti cattālīsa sambhārā honti , idaṃ sasambhāracakkhu nāma .
Yaṃ panettha setamaṇḍalaparicchinnena kaṇhamaṇḍalena parivārite diṭṭhimaṇḍale sanniviṭṭhaṃ rūpadassanasamatthaṃ pasādamattaṃ , idaṃ pasādacakkhu nāma .
Tassa tato paresañca sotādīnaṃ vitthārakathā visuddhimagge ( visuddhi .2.436) vuttāva .
Tattha yadidaṃ pasādacakkhu , tañca gahetvā bhagavā ‘‘ cakkhu ādittan ’’ tiādimāha .
Tattha ādittan ti padittaṃ , sampajjalitaṃ ekādasahi aggīhi ekajālībhūtanti attho .
Cakkhusannissitaṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ , cakkhussa vā kāraṇabhūtassa viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ .
Kāmaṃ rūpālokamanasikārādayopi tassa viññāṇassa kāraṇaṃ , te pana sādhāraṇakāraṇaṃ , cakkhu asādhāraṇanti asādhāraṇakāraṇenāyaṃ niddeso yathā ‘‘ yavaṅkuro ’’ ti .
Sotaviññāṇā dīsupi eseva nayo .
Cakkhusannissito phasso cakkhusamphasso , cakkhuviññāṇasampayuttaphassassetaṃ adhivacanaṃ .
Sotasamphassā dīsupi eseva nayo .
Cakkhusamphassapaccayā uppajjatiV3.192 vedayitan ti cakkhusamphassaṃ mūlapaccayaṃ katvā uppannā sampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanavedanā .
Cakkhuviññāṇasampayuttāya pana vedanāya cakkhusamphassassa paccayabhāve vattabbameva natthi .
Cakkhusamphasso hi sahajātāya vedanāya sahajātādivasena , asahajātāya upanissayādivasena paccayo hoti .
Teneva ‘‘ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā ’’ ti vuttaṃ .
Sotadvāravedanā dīsupi eseva nayo .
Ettha pana manoti bhavaṅgacittaṃ manodvārassa adhippetattā .
Dhammāti dhammārammaṇaṃ .
Manoviññāṇan ti sahāvajjanakaṃ javanaṃ .
Manosamphassoti bhavaṅgasahajāto phasso .
Vedayitan ti āvajjanavedanāya saddhiṃ javanavedanā .
Bhavaṅgasampayuttāya pana vedanāya gahaṇe vattabbameva natthi .
Āvajjanaṃ vā bhavaṅgato amocetvā manoti sāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ daṭṭhabbaṃ .
Dhammāti dhammārammaṇameva .
Manoviññāṇan ti javanaviññāṇaṃ .
ManosamphassotiM3.211 bhavaṅgāvajjanasahajāto phasso .
Vedayitan ti javanasahajātā vedanā , bhavaṅgāvajjanasahajātāpi vaṭṭatiyeva .
Rāgagginātiādīsu rāgova anudahanaṭṭhena aggīti rāgaggi .
Rāgo hi tikhiṇaṃ hutvā uppajjamāno satte anudahati jhāpeti , tasmā ‘‘ aggī ’’ ti vuccati .
Itaresupi dvīsu eseva nayo .
Tatrimāni vatthūni ( dī . ni . aṭṭha .3.305; vibha . aṭṭha .924)– ekā daharabhikkhunī cittalapabbatavihāre uposathāgāraṃ gantvā dvārapālarūpaṃ olokayamānā ṭhitā .
Athassā anto rāgo tikhiṇataro hutvā uppanno , tasmā taṃsamuṭṭhānā tejodhātu ativiya tikhiṇabhāvena saddhiṃ attanā sahajātadhammehi hadayapadesaṃ jhāpesi yathā taṃ bāhirā tejodhātu sannissayaṃ , tena sā bhikkhunī jhāyitvā kālamakāsi .
Bhikkhuniyo gacchamānā ‘‘ ayaṃ daharā ṭhitā , pakkosatha nan ’’ ti āhaṃsu .
Ekā gantvā ‘‘ kasmā ṭhitāsī ’’ ti hatthe gaṇhi .
Gahitamattā parivattitvā papatā .
Idaṃ tāva rāgassa anudahanatāya vatthu .
Dosassa pana anudahanatāya manopadosikā devā daṭṭhabbā .
Tesu ( dī . ni . aṭṭha .1.47-48) kira eko devaputto ‘‘ nakkhattaṃ kīḷissāmī ’’ ti saparivāro rathena vīthiṃ paṭipajjati .
Athañño nikkhamanto taṃ purato gacchantaṃ disvā ‘‘ bho ayaṃ kapaṇo adiṭṭhapubbaṃ viya etaṃ disvā pītiyā uddhumāto viya bhijjamāno viya ca gacchatī ’’ ti kujjhati .
Purato gacchantopi nivattitvā taṃ kuddhaṃ disvā kuddhā nāma suvijānā hontīti kuddhabhāvamassa ñatvā ‘‘ tvaṃ kuddho mayhaṃ kiṃ karissasi , ayaṃ sampatti mayā dānasīlādīnaṃ vasena laddhā , na tuyhaṃ vasenā ’’ ti paṭikujjhati .
Ekasmiñhi kuddhe itaro akuddho rakkhati .
Kuddhassa hi so kodho itarasmiṃ akujjhante anupādāno ekavārameva uppattiyā anāsevanoV3.193 cāvetuṃ na sakkoti , udakaṃ patvā aggi viya nibbāyati , tasmā akuddho taṃ cavanato rakkhati .
Ubhosu pana kuddhesu ekassa kodho itarassa paccayo hoti , tassapi kodho itarassa paccayo hotīti ubho kandantānaṃyeva orodhānaṃ cavanti .
Ubhosu hi kuddhesu bhiyyo bhiyyo aññamaññamhi parivaḍḍhanavasena tikhiṇasamudācāro nissayadahanarasoM3.212 kodho uppajjamāno hadayavatthuṃ niddahanto accantasukhumālaṃ karajakāyaṃ vināseti , tato sakalopi attabhāvo antaradhāyati .
Idaṃ dosassa anudahanatāya vatthu .
Mohassa pana anudahanatāya khiḍḍāpadosikā devā daṭṭhabbā .
Mohavasena hi tesaṃ satisammoso hoti , tasmā khiḍḍāvasena āhārakālaṃ ativattetvā kālaṃ karonti .
Te ( dī . ni . aṭṭha .1.45-46) kira puññavisesādhigatena mahantena attano sirivibhavena nakkhattaṃ kīḷantā tāya sampattimahantatāya ‘‘ āhāraṃ paribhuñjimha , na paribhuñjimhā ’’ tipi na jānanti .
Atha ekāhārātikkamanato paṭṭhāya nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva na tiṭṭhanti .
Kasmā ?
Kammajatejassa balavatāya .
Manussānañhi kammajatejo mando , karajakāyo balavā .
Tesaṃ tejassa mandatāya karajakāyassa balavatāya sattāhampi atikkamitvā uṇhodakaacchayāguādīhi sakkā vatthuṃ upatthambhetuṃ .
Devānaṃ pana tejo balavā hoti uḷārapuññanibbattattā uḷāragarusiniddhasudhāhārajiraṇato ca , karajaṃ mandaṃ mudusukhumālabhāvato .
Teneva hi bhagavā indasālaguhāyaṃ pakatipathaviyaṃ patiṭṭhātuṃ asakkontaṃ sakkaṃ devarājānaṃ ‘‘ oḷārikakāyaṃ adhiṭṭhāhī ’’ ti āha , tasmā te ekaṃ āhāravelaṃ atikkamitvā saṇṭhātuṃ na sakkonti .
Yathā nāma gimhānaṃ majjhanhike tattapāsāṇe ṭhapitaṃ padumaṃ vā uppalaṃ vā sāyanhasamaye ghaṭasatenapi siñciyamānaṃ pākatikaṃ na hoti vinassatiyeva , evameva pacchā nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva na tiṭṭhanti .
Ko pana tesaṃ āhāro , kā āhāravelāti ?
Sabbesampi kāmāvacaradevānaṃ sudhā āhāro , so heṭṭhimehi heṭṭhimehi uparimānaṃ uparimānaṃ paṇītatamo hoti .
Taṃ yathāsakaṃ divasavasena divase divase bhuñjanti .
Keci pana ‘‘ biḷārapadappamāṇaṃ sudhāhāraṃ bhuñjanti .
So jivhāya ṭhapitamatto yāva kesagganakhaggā kāyaṃ pharati , tesaṃyeva divasavasena sattadivasaṃ yāpanasamatthova hotī ’’ ti vadanti .
Ke pana te khiḍḍāpadosikā nāma devāti ?
Ime nāmāti aṭṭhakathāyaṃ vicāraṇā natthi ,‘‘ kammajatejo balavā hoti , karajaṃ mandan ’’ ti avisesenaM3.213 vuttattā pana ye keci kabaḷīkārāhārūpajīvinoV3.194 evaṃ karonti , te evaṃ cavantīti veditabbā .
Keci panāhu ‘‘ nimmānaratiparanimmitavasavattino te devā .
Khiḍḍāya padussanamatteneva hete khiḍḍāpadosikāti vuttā ’’ ti .
Manopadosikā pana cātumahārājikāti aṭṭhakathāyameva vuttaṃ .
Keci pana ‘‘ khiḍḍāpadosikāpi cātumahārājikāyevā ’’ ti vadanti .
Evaṃ tāva rāgādayo tayo anudahanaṭṭhena ‘‘ aggī ’’ ti veditabbā .
Jātiādittayaṃ pana nānappakāradukkhavatthubhāvena anudahanato aggi .
Sokādīnaṃ anudahanatā pākaṭāyeva .
Sesamettha vuttanayameva .
Iti imasmiṃ sutte dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ cakkhādīnaṃ ekādasahi aggīhi ādittabhāvena dukkhamatāya dukkhabhāvassa kathitattā .
Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Uruvelapāṭihāriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .