Bodhikathāvaṇṇanā

IdāniM3.131V3.121 ubhatovibhaṅgānantaraṃ saṅgahamāropitassa mahāvaggacūḷavaggasaṅgahitassa khandhakassa atthasaṃvaṇṇanaṃ ārabhitukāmo ‘‘ ubhinnaṃ pātimokkhānan ’’ tiādimāha .

Tattha ubhinnaṃ pātimokkhānan ti ubhinnaṃ pātimokkhavibhaṅgānaṃ .

Pātimokkhaggahaṇena hettha tesaṃ vibhaṅgo abhedena gahito .

Yaṃ khandhakaṃ saṅgāyiṃsūti sambandho .

Khandhānaṃ samūho khandhako , khandhānaṃ vā pakāsanato dīpanato khandhako .

‘‘ Khandhā ’’ ti cettha pabbajjupasampadādivinayakammasaṅkhātā cārittavārittasikkhāpadasaṅkhātā ca paññattiyo adhippetā .

Pabbajjādīni hi bhagavatā paññattattā ‘‘ paññattiyo ’’ ti vuccanti .

Paññattiyañca khandhasaddo dissati ‘‘ dārukkhandho aggikkhandho ’’ tiādīsu viya .

Apica bhāgarāsaṭṭhatāpettha yujjatiyeva tāsaṃ paññattīnaṃ bhāgato rāsito ca vibhattattā .

Khandhakovidāti paññattibhāgarāsaṭṭhavasena khandhaṭṭhe kovidā .

PadabhājanīyeV3.122 yesaṃ padānaṃ atthā yehi aṭṭhakathānayehi pakāsitāti yojetabbaṃ .

Te ce puna vadeyyāmāti te ce aṭṭhakathānaye punapi vadeyyāma .

Atha vā padabhājanīye yesaṃ padānaṃ ye atthā heṭṭhā pakāsitā , te ce atthe puna vadeyyāmāti yojetabbaṃ .

Imasmiṃ pakkhe hi-saddo padapūraṇe daṭṭhabbo .

Pariyosānan ti saṃvaṇṇanāpariyosānaṃ .

Uttānā ceva ye atthāti ye atthā pubbe apakāsitāpi uttānā agambhīrā .

1. Visesakāraṇaṃ natthīti ‘‘ yena samayena āyasmato sāriputtattherassa sikkhāpadapaññattiyācanahetubhūto parivitakko udapādi , tenaM3.132 samayenā ’’ tiādinā vuttakāraṇaṃ viya idha visesakāraṇaṃ natthi .

Ayamabhilāpoti ‘‘ tena samayenā ’’ ti ayamabhilāpo .

Kiṃ panetassa vacane payojanan ti yadi visesakāraṇaṃ natthi , etassa vacane kiṃ payojananti adhippāyo .

Nidānadassanaṃ payojananti yojetabbaṃ .

Tameva vibhāvetuṃ ‘‘ yā hi bhagavatā ’’ tiādi vuttaṃ .

Mahāvelā viya mahāvelā , vipulavālukapuñjatāya mahanto velātaṭo viyāti attho .

Tenāha ‘‘ mahante vālikarāsimhīti attho ’’ ti .

Uru maru sikatā vālukā vaṇṇu vālikāti ime saddā samānatthā , byañjanameva nānaṃ .

Tenāha ‘‘ urūti vālikā vuccatī ’’ ti .

Ito paṭṭhāya ca –

Yasmā suttantapāḷīnaṃ , attho saṅkhepavaṇṇito ;

Tasmā mayaṃ karissāma , tāsaṃ atthassa dīpanaṃ .

Najjāti ( udā . aṭṭha .1) nadati sandatīti nadī , tassā najjā , nadiyā ninnagāyāti attho .

Nerañjarāyāti ‘‘ nelañjalāyā ’’ ti vattabbe la-kārassa ra-kāraṃ katvā ‘‘ nerañjarāyā ’’ ti vuttaṃ , kaddamasevālapaṇakādidosarahitasalilāyāti attho .

Keci ‘‘ nīlaṃjalāyāti vattabbe nerañjarāyāti vuttan ’’ ti vadanti , nāmameva vā etaṃ tassā nadiyāti veditabbaṃ .

Tassā nadiyā tīre yattha bhagavā vihāsi , taṃ dassetuṃ ‘‘ bodhirukkhamūle ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇan ’’ ti ( cūḷava . khaggavisāṇasuttaniddesa 121) ettha maggañāṇaṃ bodhīti vuttaṃ ,‘‘ pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso ’’ ti ( dī . ni .3.217) ettha sabbaññutaññāṇaṃ .

Tadubhayampi bodhiṃ bhagavā ettha pattoti rukkhopi ‘‘ bodhirukkho ’’ tveva nāmaṃ labhi .

Atha vā satta bojjhaṅge bujjhatīti bhagavā bodhi .

Tena bujjhantena sannissitattā so rukkhoV3.123 ‘‘ bodhirukkho ’’ ti nāmaṃ labhi .

Aṭṭhakathāyaṃ pana ekadeseneva atthaṃ dassetuṃ ‘‘ bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇan ’’ tiādi vuttaṃ .

Mūleti samīpe .

Paṭhamābhisambuddhoti anunāsikalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘ paṭhamaṃ abhisambuddho ’’ ti .

Paṭhaman ti ca bhāvanapuṃsakaniddeso , tasmā abhisambuddho hutvā sabbapaṭhamaṃ bodhirukkhamūle viharatīti evamettha sambandho veditabbo .

AthaM3.133 kho bhagavāti ettha athāti tasmiṃ samayeti evamattho gahetabbo anekatthattā nipātānaṃ , yasmiṃ samaye abhisambuddho hutvā bodhirukkhamūle viharati , tasmiṃ samayeti attho .

Teneva udānapāḷiyaṃ ( udā .2)‘‘ tena kho pana samayena bhagavā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno hoti vimuttisukhapaṭisaṃvedī ’’ ti vuttaṃ .

Athāti vā pacchāti imasmiṃ atthe nipāto , tasmā abhisambodhito pacchāti evamattho gahetabbo .

Khoti padapūraṇe nipāto .

Satta ahāni sattāhaṃ .

Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ .

Yasmā bhagavā taṃ sattāhaṃ nirantaratāya accantameva phalasamāpattisukhena vihāsi , tasmā ‘‘ sattāhan ’’ ti accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ vuttaṃ .

Ekapallaṅkenāti visākhapuṇṇamāya anatthaṅgateyeva sūriye aparājitapallaṅkavasena vajirāsane nisinnakālato paṭṭhāya sakimpi anuṭṭhahitvā yathābhujitena ekeneva pallaṅkena .

Vimuttisukhapaṭisaṃvedīti ettha tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttīsu pañcasu paṭippassaddhivimuttisaṅkhātā bhagavato phalavimutti adhippetāti āha ‘‘ vimuttisukhaṃ phalasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedayamāno ’’ ti .

Vimuttīti ca upakkilesehi paṭippassaddhivasena cittassa vimuttabhāvo , cittameva vā tathā vimuttaṃ veditabbaṃ .

Tāya vimuttiyā jātaṃ , sampayuttaṃ vā sukhaṃ vimuttisukhaṃ .

‘‘ Yāyaṃ , bhante , upekkhā sante sukhe vuttā bhagavatā ’’ ti ( ma . ni .2.88) vacanato upekkhāpi cettha sukhamicceva veditabbā .

Tathā hi vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ ( vibha . aṭṭha .232)‘‘ upekkhā pana santattā , sukhamicceva bhāsitā ’’ ti .

Bhagavā hi catutthajjhānikaṃ arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjati , na itaraṃ .

Atha vā ‘‘ tesaṃ vūpasamo sukho ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.221,272) yathā saṅkhāradukkhavūpasamo ‘‘ sukho ’’ ti vuccati , evaṃ sakalakilesadukkhūpasamabhāvato aggaphale labbhamānā paṭippassaddhivimutti eva idha ‘‘ sukhan ’’ ti veditabbā .

Athāti adhikāratthe nipāto , khoti padapūraṇe .

Tesu adhikāratthena ‘‘ athā ’’ ti iminā vimuttisukhapaṭisaṃvedanatoV3.124 aññaṃ adhikāraṃ dasseti .

Ko panesoti ?

Paṭiccasamauppādamanasikāro .

Rattiyāti avayavasambandhe sāmivacanaṃ .

Paṭhaman ti accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃM3.134 .

Bhagavā hi tassā rattiyā sakalampi paṭhamaṃ yāmaṃ teneva manasikārena yutto ahosīti .

Paccayākāran ti avijjādipaccayadhammaṃ .

Paṭiccāti paṭimukhaṃ gantvā , kāraṇasāmaggiṃ apaṭikkhipitvāti attho .

Paṭimukhagamanañca paccayassa kāraṇasāmaggiyā aṅgabhāvena phalassa uppādanameva .

Apaṭikkhipitvāti pana vinā tāya kāraṇasāmaggiyā aṅgabhāvaṃ agantvā sayameva na uppādetīti attho .

Etena kāraṇabahutā dassitā .

Avijjādiekekahetusīsena hi hetusamūho niddiṭṭho .

Sahiteti samudite , avinibbhutteti attho .

Avijjādiko hi paccayadhammo sahiteyeva aññamaññaṃ avinibbhogavuttidhamme uppādeti .

Iminā paccayuppannadhammabahutā dassitā .

Ubhayenapi ‘‘ ekaṃ na ekato ’’ tiādinayo ( vibha . aṭṭha .226 saṅkhārapadaniddesa ; visuddhi .2.617) dīpito hoti .

Ekato hi kāraṇato na idha kiñci ekaṃ phalamatthi , na anekaṃ , nāpi anekehi kāraṇehi ekaṃ , anekehi pana kāraṇehi anekameva hoti .

Tathā hi anekehi utupathavībījasalilasaṅkhātehi kāraṇehi anekameva rūpagandharasādiaṅkurasaṅkhātaṃ phalamuppajjamānaṃ dissati .

Yaṃ panetaṃ ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā , saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti ekekahetuphaladīpanaṃ kataṃ , tattha payojanaṃ na vijjati .

Bhagavā hi katthaci padhānattā katthaci pākaṭattā katthaci asādhāraṇattā desanāvilāsassa ca veneyyānañca anurūpato ekameva hetuṃ vā phalaṃ vā dīpeti .

‘‘ Phassapaccayā vedanā ’’ ti hi ekameva hetuṃ phalañcāha .

Phasso hi vedanāya padhānahetu yathāphassaṃ vedanāvavatthānato .

Vedanā ca phassassa padhānaphalaṃ yathāvedanaṃ phassavavatthānato .

‘‘ Semhasamuṭṭhānā ābādhā ’’ ti ( mahāni .5) pākaṭattā ekaṃ hetuṃ āha .

Pākaṭo hi ettha semho , na kammādayo .

‘‘ Ye keci , bhikkhave , akusalā dhammā , sabbete ayonisomanasikāramūlakā ’’ ti asādhāraṇattā ekaṃ hetuṃ āha .

Asādhāraṇo hi ayonisomanasikāro akusalānaṃ , sādhāraṇāni vatthārammaṇādīnīti .

Tasmā avijjā tāvettha vijjamānesupi aññesu vatthārammaṇasahajātadhammādīsu saṅkhārakāraṇesu ‘‘ assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī ’’ ti ( saṃ . ni .2.52) ca ‘‘ avijjāsamudayā āsavasamudayo ’’ tiM3.135 ( ma . ni .1.104) ca vacanato aññesampi taṇhādīnaṃ saṅkhārahetūnaṃ hetūti padhānattā ,‘‘ avidvā , bhikkhave , avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotī ’’ ti pākaṭattā asādhāraṇattā ca saṅkhārānaṃ hetubhāvena dīpitātiV3.125 veditabbā .

Evaṃ sabbattha ekekahetuphaladīpane yathāsambhavaṃ nayo netabbo .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ Ekaṃ na ekato idha , nānekamanekatopi no ekaṃ ;

Phalamatthi atthi pana eka-hetuphaladīpane attho ’’ ti .

Paccetumarahatīti paṭicco .

Yo hi naṃ pacceti abhisameti , tassa accantameva dukkhavūpasamāya saṃvattati .

Sammā saha ca uppādetīti samuppādo .

Paccayadhammo hi attano phalaṃ uppādento sampuṇṇameva uppādeti , na vikalaṃ .

Ye ca dhamme uppādeti , te sabbe saheva uppādeti , na ekekaṃ .

Iti paṭicco ca so samuppādo cāti paṭiccasamuppādoti evampettha attho daṭṭhabbo .

Vitthāroti paṭiccasamuppādapadavaṇṇanāpapañco .

Mayampi taṃ atipapañcabhayā idha na dassayissāma , evaṃ parato vakkhamānampi vitthāraṃ .

Anulomapaṭiloman ti bhāvanapuṃsakaniddeso ‘‘ visamaṃ candimasūriyā parivattantī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.70) viya .

Svevāti so eva paccayākāro .

Purimanayena vā vuttoti ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādinā nayena vutto paccayākāro .

Pavattiyāti saṃsārappavattiyā .

Manasi akāsīti yo yo paccayadhammo yassa yassa paccayuppannadhammassa yathā yathā hetupaccayādinā paccayabhāvena paccayo hoti , taṃ sabbaṃ aviparītaṃ aparihāpetvā anavasesato paccavekkhaṇavasena citte akāsīti attho .

Avijjāpaccayātiādīsu ( vibha . aṭṭha .225; visuddhi .2.586-587; udā . aṭṭha .1) avindiyaṃ kāyaduccaritādiṃ vindatīti avijjā , vindiyaṃ kāyasucaritādiṃ na vindatīti avijjā , dhammānaṃ aviparītasabhāvaṃ aviditaṃ karotīti avijjā , antavirahite saṃsāre bhavādīsu satte javāpetīti avijjā , avijjamānesu javati , vijjamānesu na javatīti avijjā , vijjāpaṭipakkhāti vā avijjā .

Sā ‘‘ dukkhe aññāṇan ’’ tiādinā catubbidhā veditabbā .

Paṭicca naṃ na vinā phalaṃ eti uppajjati ceva pavattati cāti paccayo , upakāraṭṭho vā paccayo .

Avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayoM3.136 , tasmā avijjāpaccayā .

Saṅkharontīti saṅkhārā , lokiyā kusalākusalacetanā .

Te puññāpuññāneñcābhisaṅkhāravasena tividhā veditabbā .

Vijānātīti viññāṇaṃ , taṃ lokiyavipākaviññāṇavasena bāttiṃsavidhaṃ .

Namatīti nāmaṃ , vedanādikkhandhattayaṃ .

Ruppatīti rūpaṃ , bhūtarūpaṃ cakkhādiupādārūpañca .

Āyatanti , āyatañca saṃsāradukkhaṃ nayatīti āyatanaṃV3.126 .

Phusatīti phasso .

Vedayatīti vedanā .

Idampi dvayaṃ dvāravasena chabbidhaṃ , vipākavasena gahaṇe bāttiṃsavidhaṃ .

Tassati paritassatīti taṇhā , sā kāmataṇhādivasena saṅkhepato tividhā , vitthārato aṭṭhasatavidhā ca .

Upādiyatīti upādānaṃ , taṃ kāmupādānādivasaena catubbidhaṃ .

Bhavati bhāvayati cāti bhavo , so kammopapattibhedato duvidho .

Jananaṃ jāti .

Jīraṇaṃ jarā .

Maranti tenāti maraṇaṃ .

Socanaṃ soko .

Paridevanaṃ paridevo .

Dukkhayatīti dukkhaṃ .

Uppādaṭṭhitivasena dvedhā khanatīti vā dukkhaṃ .

Dummanassa bhāvo domanassaṃ .

Bhuso āyāso upāyāso .

Sambhavantīti nibbattanti .

Na kevalañca sokādīheva , atha kho sabbapadehi ‘‘ sambhavantī ’’ ti padassa yojanā kātabbā .

Evañhi avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti paccayapaccayuppannavavatthānaṃ dassitaṃ hoti .

Tenevāha ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo ’’ ti .

Evametassa … pe … samudayo hotīti ettha pana ayamattho .

Evan ti niddiṭṭhanayanidassanaṃ .

Tena avijjādīheva kāraṇehi , na issaranimmānādīhīti dasseti .

Etassāti yathāvuttassa .

Kevalassāti asammissassa , sakalassa vā .

Dukkhakkhandhassāti dukkhasamūhassa , na sattassa nāpi subhasukhādīnaṃ .

Samudayo hotīti nibbatti sambhavati .

Accantameva saṅkhārehi virajjati etenāti virāgo , ariyamaggoti āha ‘‘ virāgasaṅkhātena maggenā ’’ ti .

Asesaṃ nirodhā asesanirodhā , asesetvā nissesetvā nirodhā samucchindanā anusayappahānavasena aggamaggena avijjāya accantasamugghātatoti attho .

Yadipi heṭṭhimamaggehipi pahīyamānā avijjā accantasamugghātavaseneva pahīyati , tathāpi na anavasesato pahīyati .

Apāyagamanīyā hi avijjā paṭhamamaggena pahīyati , tathā sakideva imasmiṃ loke sabbattha ca anariyabhūmiyaṃ upapattiyā paccayabhūtā avijjā yathākkamaṃ dutiyatatiyamaggehi pahīyati , na itarāti , arahattamaggeneva pana sā anavasesaṃM3.137 pahīyatīti .

Anuppādanirodho hotīti sabbesaṃ saṅkhārānaṃ anavasesaṃ anuppādanirodho hoti .

Heṭṭhimena hi maggattayena keci saṅkhārā nirujjhanti , keci na nirujjhanti avijjāya sāvasesanirodhā , aggamaggena panassā anavasesanirodhā na keci saṅkhārā na nirujjhantīti .

Evaṃ niruddhānan ti evaṃ anuppādanirodhena niruddhānaṃ .

Kevala -saddo niravasesavācako ca hoti ‘‘ kevalā aṅgamagadhā ’’ tiādīsu .

Asammissavācako ca ‘‘ kevalā sālayo ’’ tiādīsu .

Tasmā ubhayathāpiV3.127 atthaṃ vadati ‘‘ sakalassa , suddhassa vā ’’ ti .

Tattha sakalassāti anavasesassa sabbabhavādigatassa .

Sattavirahitassāti paraparikappitajīvarahitassa .

Apicettha kiñcāpi ‘‘ avijjānirodhā saṅkhāranirodho , saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho ’’ ti ettāvatāpi sakalassa dukkhakkhandhassa anavasesato nirodho vutto hoti , tathāpi yathā anulome yassa yassa paccayadhammassa atthitāya yo yo paccayuppannadhammo na nirujjhati pavattati evāti imassa atthassa dassanatthaṃ ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā … pe … samudayo hotī ’’ ti vuttaṃ .

Evaṃ tappaṭipakkhato tassa tassa paccayassa abhāve so so paccayuppannadhammo nirujjhati na pavattatīti dassanatthaṃ idha ‘‘ avijjānirodhā saṅkhāranirodho , saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho , viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho … pe … dukkhakkhandhassa nirodho hotī ’’ ti vuttaṃ , na pana anulome viya kālattayapariyāpannassa dukkhakkhandhassa nirodhadassanatthaṃ .

Anāgatasseva hi ariyamaggabhāvanāya asati uppajjanārahassa dukkhakkhandhassa ariyamaggabhāvanāya nirodho icchitoti ayampi viseso veditabbo .

Yadā haveti ettha haveti byattanti imasmiṃ atthe nipāto .

Keci pana ‘‘ haveti āhave yuddhe ’’ ti atthaṃ vadanti ,‘‘ yodhetha māraṃ paññāvudhenā ’’ ti ( dha . pa .40) hi vacanato kilesamārena yujjhanasamayeti tesaṃ adhippāyo .

Ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇenāti ārammaṇūpanijjhānasabhāvena .

Lakkhaṇūpanijjhānalakkhaṇenāti etthāpi eseva nayo .

Tattha ārammaṇūpanijjhānaṃ nāma aṭṭha samāpattiyo kasiṇārammaṇassa upanijjhāyanato .

Lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma vipassanāmaggaphalāni .

Vipassanā hi tīṇi lakkhaṇāni upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ , maggoM3.138 vipassanāya āgatakiccaṃ sādhetīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ , phalaṃ tathalakkhaṇaṃ nirodhasaccaṃ upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ .

No kallo pañhoti ayutto pañho , duppañho esoti attho .

Ādi saddena –

‘‘ Phusatīti ahaṃ na vadāmi .

Phusatīti cāhaṃ vadeyyaṃ , tatrassa kallo pañho ‘ ko nu kho , bhante , phusatī ’ ti ?

Evañcāhaṃ na vadāmi , evaṃ maṃ avadantaṃ yo evaṃ puccheyya ‘ kiṃpaccayā nu kho , bhante , phasso ’ ti , esa kallo pañho .

Tatra kallaṃ veyyākaraṇaṃ ‘ saḷāyatanapaccayā phasso , phassapaccayā vedanā ’ ti .

Ko nu kho , bhante , vedayatīti ?

No kallo pañhoti bhagavā avoca , vedayatīti ahaṃ na vadāmi , vedayatīti cāhaṃ vadeyyaṃ , tatrassa kallo pañho ‘ ko nu kho , bhante , vedayatī ’ ti ?

EvañcāhaṃV3.128 na vadāmi .

Evaṃ maṃ avadantaṃ yo evaṃ puccheyya ‘ kiṃpaccayā nu kho , bhante , vedanā ’ ti , esa kallo pañho .

Tatra kallaṃ veyyākaraṇaṃ ‘ phassapaccayā vedanā , vedanāpaccayā taṇhā ’’’ ti ( saṃ . ni .2.12)–

Evamādiṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti .

Ādinā ca nayenāti ettha ādi -saddena pana ‘‘ katamā nu kho , bhante , jāti , kassa ca panāyaṃ jātīti .

‘ No kallo pañho ’ ti bhagavā avocā ’’ ti evamādiṃ saṅgaṇhāti .

Nanu cettha ‘‘ katamaṃ nu kho , bhante , jarāmaraṇan ’’ ti ( saṃ . ni .2.35) idaṃ supucchitanti ?

Kiñcāpi supucchitaṃ , yathā pana satasahassagghanake suvaṇṇathālake vaḍḍhitassa subhojanassa matthake āmalakamatte gūthapiṇḍe ṭhapite sabbaṃ bhojanaṃ dubbhojanaṃ hoti chaḍḍetabbaṃ , evameva ‘‘ kassa ca panidaṃ jarāmaraṇan ’’ ti iminā sattūpaladdhivādapadena gūthapiṇḍena taṃ bhojanaṃ dubbhojanaṃ viya ayampi sabbo duppañho jātoti .

Soḷasa kaṅkhāti ‘‘ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ , na nu kho ahosiṃ , kiṃ nu kho ahosiṃ , kathaṃ nu kho ahosiṃ , kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ , bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ , na nu kho bhavissāmi , kiṃ nu kho bhavissāmi , kathaṃ nu kho bhavissāmi , kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ , ahaṃM3.139 nu khosmi , no nu khosmi , kiṃ nu khosmi , kathaṃ nu khosmi , ayaṃ nu kho satto kuto āgato , so kuhiṃ gāmī bhavissatī ’’ ti ( saṃ . ni .2.20; ma . ni .1.18) evamāgatā atītānāgatapaccuppannavisayā soḷasavidhā kaṅkhā .

Tattha ( ma . ni . aṭṭha .1.18; saṃ . ni . aṭṭha .2.2.20) ahosiṃ nu kho , na nu khoti sassatākārañca adhiccasamuppattiākārañca nissāya atīte attano vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhati , kiṃ kāraṇanti na vattabbaṃ .

Ummattako viya hi bālaputhujjano yathā tathā vā pavattati .

Apica ayonisomanasikāroyevettha kāraṇaṃ .

Evaṃ ayonisomanasikārassa pana kiṃ kāraṇanti ?

Sveva puthujjanabhāvo ariyānaṃ adassanādīni vā .

Nanu ca puthujjanopi yoniso manasi karotīti .

Ko vā evamāha ‘‘ na manasi karotī ’’ ti .

Na pana tattha puthujjanabhāvo kāraṇaṃ , saddhammasavanakalyāṇamittādīni tattha kāraṇāniV3.129 .

Na hi macchamaṃsādīni attano pakatiyā sugandhāni , abhisaṅkhārapaccayā pana sugandhānipi honti .

Kiṃ nu kho ahosin ti jātiliṅgupapattiyo nissāya ‘‘ khattiyo nu kho ahosiṃ , brāhmaṇavessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṃ aññataro ’’ ti kaṅkhati .

Kathaṃ nu khoti saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘ dīgho nu kho ahosiṃ , rassaodātakaṇhappamāṇikaappamāṇikādīnaṃ aññataro ’’ ti kaṅkhati .

Keci pana ‘‘ issaranimmānādiṃ nissāya ‘ kena nu kho kāraṇena ahosin ’ ti hetuto kaṅkhatī ’’ ti vadanti .

Kiṃ hutvā kiṃ ahosin ti jātiādīni nissāya ‘‘ khattiyo hutvā nu kho brāhmaṇo ahosiṃ … pe … devo hutvā manusso ’’ ti attano paramparaṃ kaṅkhati .

Sabbattheva pana addhānanti kālādhivacanametaṃ , tañca bhummatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Bhavissāmi nu kho , na nu khoti sassatākārañca ucchedākārañca nissāya anāgate attano vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhati .

Sesamettha vuttanayameva .

AhaṃM3.140 nu khosmīti attano atthibhāvaṃ kaṅkhati .

Yuttaṃ panetanti ?

Yuttaṃ ayuttanti kā ettha cintā .

Apicettha idaṃ vatthumpi udāharanti , cūḷamātāya kira putto muṇḍo , mahāmātāya putto amuṇḍo .

Taṃ suttaṃ muṇḍesuṃ .

So uṭṭhāya ‘‘ ahaṃ nu kho cūḷamātāya putto ’’ ti cintesi .

Evaṃ ‘‘ ahaṃ nu khosmī ’’ ti kaṅkhā hoti .

No nu khosmīti attano natthibhāvaṃ kaṅkhati .

Tatrāpi idaṃ vatthu – eko kira macche gaṇhanto udake ciraṭṭhānena sītibhūtaṃ attano ūruṃ ‘‘ maccho ’’ ti cintetvā pahari .

Aparo susānapasse khettaṃ rakkhanto bhīto saṅkuṭito sayi .

So paṭibujjhitvā attano jaṇṇukāni ‘‘ dve yakkhā ’’ ti cintetvā pahari , evaṃ ‘‘ no nu khosmī ’’ ti kaṅkhati .

Kiṃ nu khosmīti khattiyova samāno attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati kaṇṇo viya sūtaputtasaññī .

Esa nayo sesesu .

Devo pana samāno devabhāvaṃ ajānanto nāma natthi .

Sopi pana ‘‘ ahaṃ rūpī nu kho arūpī nu kho ’’ tiādinā nayena kaṅkhati .

Khattiyādayo kasmāV3.130 na jānantīti ce ?

Appaccakkhā tesaṃ tattha tattha kule uppatti .

Gahaṭṭhāpi ca pātalikādayo pabbajitasaññino .

Pabbajitāpi ‘‘ kuppaṃ nu kho me kamman ’’ tiādinā nayena gahaṭṭhasaññino .

Manussāpi ca ekacce rājāno viya attani devasaññino honti .

Kathaṃ nu khosmīti vuttanayameva .

Kevalañhettha abbhantare jīvo nāma atthīti gahetvā tassa saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘ dīgho nu khosmi , rassacaturassachaḷaṃsaaṭṭhaṃsasoḷasaṃsādīnaṃ aññatarappakāro ’’ ti kaṅkhanto ‘‘ kathaṃ nu khosmī ’’ ti kaṅkhatīti veditabbo .

Sarīrasaṇṭhānaṃ pana paccuppannaṃ ajānanto nāma natthi .

Kuto āgato , so kuhiṃ gāmī bhavissatīti attabhāvassa āgatigatiṭṭhānaṃ kaṅkhati .

Vapayantīti viapayanti , ikāralopenāyaṃ niddeso .

Byapayantīti vuttaṃ hoti .

Tenāha ‘‘ vapayanti apagacchantī ’’ ti .

Apagamanañca anuppattinirodhavasenāti āha ‘‘ nirujjhantī ’’ ti .

3. KadāM3.141 panassa bodhipakkhiyadhammā catusaccadhammā vā pātubhavanti uppajjanti pakāsantīti ?

Vipassanāmaggañāṇesu pavattamānesu .

Tattha vipassanāñāṇe tāva vipassanāñāṇasampayuttā satiādayo vipassanāñāṇañca yathārahaṃ attano attano visayesu tadaṅgappahānavasena subhasaññādike pajahantā kāyānupassanādivasena visuṃ visuṃ uppajjanti .

Maggakkhaṇe pana te nibbānamālambitvā samucchedavasena paṭipakkhe pajahantā catūsupi ariyasaccesu asammohapaṭivedhasādhanavasena sakideva uppajjanti .

Evaṃ tāvettha bodhipakkhiyadhammānaṃ uppajjanaṭṭhena pātubhāvo veditabbo .

Ariyasaccadhammānaṃ pana lokiyānaṃ vipassanākkhaṇe vipassanāya ārammaṇakaraṇavasena lokuttarānaṃ tadadhimuttatāvasena maggakkhaṇe nirodhasaccassa ārammaṇābhisamayavasena sabbesampi kiccābhisamayavasena pākaṭabhāvato pakāsanaṭṭhena pātubhāvo veditabbo .

Iti bhagavā satipi sabbākārena sabbadhammānaṃ attano ñāṇassa pākaṭabhāve paṭiccasamuppādamukhena vipassanābhinivesassa katattā nipuṇagambhīrasududdasatāya paccayākārassa taṃ paccavekkhitvā uppannabalavasomanasso paṭipakkhasamucchedavibhāvanena saddhiṃ attano tadabhisamayānubhāvadīpakamevettha udānaṃ udānesi .

‘‘ KāmāV3.131 te paṭhamā senā ’’ tiādinā nayena vuttappakāraṃ mārasenan ti –

‘‘ Kāmā te paṭhamā senā , dutiyā arati vuccati ;

Tatiyā khuppipāsā te , catutthī taṇhā pavuccati .

‘‘ Pañcamī thinamiddhaṃ te , chaṭṭhā bhīrū pavuccati ;

Sattamī vicikicchā te , makkho thambho ca aṭṭhamā .

‘‘ Lābho siloko sakkāro , micchāladdho ca yo yaso ;

Yo cattānaṃ samukkaṃse , pare ca avajānati .

‘‘ EsāM3.142 namuci te senā , kaṇhassābhippahārinī ;

Na naṃ asūro jināti , jetvā ca labhate sukhan ’’ ti .( su . ni .438-441; mahāni .28)–

Iminā nayena vuttappakāraṃ mārasenaṃ .

Tattha ( su . ni . aṭṭha .2.439-41; mahāni . aṭṭha .28) yasmā āditova agāriyabhūte satte vatthukāmesu kilesakāmā mohayanti , te abhibhuyya anagāriyabhāvaṃ upagatānaṃ pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati uppajjati .

Vuttampi cetaṃ ‘‘ pabbajitena kho , āvuso , abhirati dukkarā ’’ ti ( saṃ . ni .4.331).

Tato te parapaṭibaddhajīvikattā khuppipāsā bādhati , tāya bādhitānaṃ pariyesana taṇhā cittaṃ kilamayati , atha nesaṃ kilantacittānaṃ thinamiddhaṃ okkamati , tato visesamanadhigacchantānaṃ durabhisambhavesu araññavanapatthesu senāsanesu viharataṃ utrāsasaññitā bhīru jāyati , tesaṃ ussaṅkitaparisaṅkitānaṃ dīgharattaṃ vivekarasamanassādayamānānaṃ viharataṃ ‘‘ na siyā nu kho esa maggo ’’ ti paṭipattiyaṃ vicikicchā uppajjati , taṃ vinodetvā viharataṃ appamattakena visesādhigamena mānamakkhathambhā jāyanti , tepi vinodetvā viharataṃ tato adhikataraṃ visesādhigamaṃ nissāya lābhasakkārasilokā uppajjanti , lābhādimucchitā dhammapatirūpakāni pakāsentā micchāyasaṃ adhigantvā tattha ṭhitā jātiādīhi attānaṃ ukkaṃsenti paraṃ vambhenti , tasmā kāmādīnaṃ paṭhamasenādibhāvo veditabbo .

EvametaṃV3.132 dasavidhaṃ senaṃ uddisitvā yasmā sā kaṇhadhammasamannāgatattā kaṇhassa namucino upakārāya saṃvattati , tasmā naṃ ‘‘ tava senā ’’ ti niddisantena ‘‘ esā namuci te senā , kaṇhassābhippahārinī ’’ ti vuttaṃ .

Tattha abhippahārinīti samaṇabrāhmaṇānaṃ ghātanī nippothanī , antarāyakarīti attho .

Na naṃ asūro jināti , jetvā ca labhate sukhan ti evaṃ tava senaṃ asūro kāye ca jīvite ca sāpekkho puriso na jināti , sūro pana jināti , jetvā ca maggasukhaṃ phalasukhañca adhigacchatīti attho .

Sopi brāhmaṇoti sopi khīṇāsavabrāhmaṇo .

IdāniM3.143 ‘‘ tena kho pana samayena bhagavā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno hoti vimuttisukhapaṭisaṃvedī .

Atha kho bhagavā tassa sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomaṃ sādhukaṃ manasākāsi .

Rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ paṭiccasamuppādaṃ paṭilomaṃ sādhukaṃ manasākāsi .

Rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomaṃ sādhukaṃ manasākāsī ’’ ti evaṃ vuttāya udānapāḷiyā ( udā .1) imissā ca khandhakapāḷiyā avirodhaṃ dassetuṃ ‘‘ udāne panā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Ettha tassa vasenāti tassa paccayākārapajānanassa paccayakkhayādhigamassa ca vasena .

Ekekameva koṭṭhāsan ti anulomapaṭilomesu ekekameva koṭṭhāsaṃ .

Pāṭipadarattiyā evaṃ manasākāsīti rattiyā tīsupi yāmesu anulomapaṭilomaṃyeva manasākāsi .

Bhagavā kira ṭhapetvā ratanagharasattāhaṃ sesesu chasu sattāhesu antarantarā dhammaṃ paccavekkhitvā yebhuyyena vimuttisukhapaṭisaṃvedī vihāsi , ratanagharasattāhe pana abhidhammapavicayavaseneva vihāsi .

Tasmā antarantarā dhammapaccavekkhaṇavasena uppāditamanasikāresu pāṭipadarattiyā uppāditaṃ manasikāraṃ sandhāya imissaṃ khandhakapāḷiyaṃ evaṃ vuttanti adhippāyo .

Bodhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Mahāvagga-ṭīkā

Mahāvagga-ṭīkā