Dīghāvuvatthukathāvaṇṇanā
458. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesītiādīsu bhūtapubban ti idaṃ bhagavā pathavīgataṃ nidhiṃ uddharitvā purato rāsiṃ karonto viya bhavapaṭicchannaṃ purāvutthaṃ dassento āha .
Aḍḍhoti issaro .
Yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hoti , ayaṃ pana na kevalaṃ aḍḍhoyeva , mahaddhano mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgatoti āha ‘‘ mahaddhano ’’ ti .
Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato kāmā bhogā nāma , tasmā pañcakāmaguṇavasena mahantā uḷārā bhogā assāti mahābhogo .
Mahantaṃ senābalañceva thāmabalañca etassāti mahabbalo .
Mahanto hatthiassādivāhano etassāti mahāvāhano .
Mahantaṃ vijitaṃ raṭṭhaṃ etassāti mahāvijito .
Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāroti koso vuccati bhaṇḍāgārasāragabbho , koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āṭhapanaṭṭhānaṃ , koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ koṭṭhāgāraṃ , nidahitvā ṭhapitena dhanena paripuṇṇakoso dhaññānañca paripuṇṇakoṭṭhāgāroti attho .
Atha
M3.350 vā catubbidho koso hatthī assā rathā pattīti .Yathā hi asino tikkhabhāvaparipālako paricchado ‘‘ koso ’’ ti vuccati , evaṃ rañño tikkhabhāvaparipālakattā caturaṅginī senā ‘‘ koso ’’ ti vuccati .
Tividhaṃ koṭṭhāgāraṃ dhanakoṭṭhāgāraṃ dhaññakoṭṭhāgāraṃ vatthakoṭṭhāgāranti .
Taṃ sabbampi paripuṇṇamassāti paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro .
Caturaṅginiṃ senan ti hatthiassarathapattisaṅkhātehi
V3.320 catūhi aṅgehi samannāgataṃ senaṃ .Sannayhitvāti cammapaṭimuñcanādīhi sannāhaṃ kāretvā .
Abbhuyyāsīti abhiuyyāsi , abhimukho hutvā nikkhamīti attho .
Ekasaṅghātampīti ekappahārampi .
Dhovanan ti dhovanudakaṃ .
Parinetvāti nīharitvā .
‘‘ Anatthado ’’ ti vattabbe da-kārassa ta-kāraṃ katvā ‘‘ anatthato ’’ ti vuttanti āha ‘‘ atha vā ’’ tiādi .
464. Vaggabhāvena vā puthu nānā saddo assāti puthusaddo .
Samajanoti bhaṇḍane samajjhāsayo jano .
Tatthāti tasmiṃ janakāye .
Ahaṃ bāloti na maññitthāti bālalakkhaṇe ṭhitopi ‘‘ ahaṃ bālo ’’ ti na maññi .
Bhiyyo cāti attano bālabhāvassa ajānanato bhiyyo ca bhaṇḍanassa upariphoṭo viya saṅghabhedassa attano kāraṇabhāvampi uppajjamānaṃ na maññittha nāññāsi .
Kalahavasena pavattavācāyeva gocarā etesanti vācāgocarā .
Mukhāyāman ti vivadanavasena mukhaṃ āyāmetvā bhāṇino .
Na taṃ jānantīti taṃ kalahaṃ na jānanti .
Kalahaṃ karonto ca taṃ na jānanto nāma natthi .
Yathā pana na jānanti , taṃ dassetuṃ āha ‘‘ evaṃ sādīnavo ayan ’’ ti , ayaṃ kalaho nāma attano paresañca atthahāpanato anatthuppādanato diṭṭheva dhamme samparāye ca sādīnavo sadosoti attho .
Taṃ na jānantīti taṃ kalahaṃ na jānanti .
Kathaṃ na jānantīti āha ‘‘ evaṃ sādīnavo ayan ’’ ti ,‘‘ evaṃ sādīnavo ayaṃ kalaho ’’ ti evaṃ taṃ kalahaṃ na jānantīti attho .
Akkocchi man tiādīsu akkocchīti akkosi .
Avadhīti pahari .
Ajinīti kūṭasakkhiotāraṇena vā vādapaṭivādena vā karaṇuttariyakaraṇena vā ajesi .
Ahāsīti mama santakaṃ pattādīsu kiñcideva avahari
M3.351 .Ye ca tan ti ye keci devā vā manussā vā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā taṃ ‘‘ akkocchi man ’’ tiādivatthukaṃ kodhaṃ sakaṭadhuraṃ viya naddhinā pūtimacchādīni viya ca kusādīhi punappunaṃ veṭhentā upanayhanti upanāhavasena anubandhanti , tesaṃ sakiṃ uppannaṃ veraṃ na sammatīti attho .
Ye ca taṃ nupanayhantīti assatiyā amanasikāravasena vā kammapaccavekkhaṇādivasena vā ye taṃ akkosādivatthukaṃ kodhaṃ ‘‘ tayāpi koci niddoso purimabhave akkuṭṭho bhavissati , pahaṭo bhavissati , kūṭasakkhiṃ otāretvā jito bhavissati , kassaci te pasayha kiñci acchinnaṃ bhavissati , tasmā niddoso hutvāpi akkosādīni pāpuṇāsī ’’ ti evaṃ na upanayhanti
V3.321 , tesu pamādena uppannampi veraṃ iminā anupanayhanena nirindhano viya jātavedo upasammati .Na hi verena verānīti yathā hi kheḷasiṅghāṇikādiasucimakkhitaṃ ṭhānaṃ teheva asucīhi dhovanto suddhaṃ niggandhaṃ kātuṃ na sakkoti , atha kho taṃ ṭhānaṃ bhiyyoso mattāya asuddhatarañca duggandhatarañca hoti , evameva akkosantaṃ paccakkosanto paharantaṃ paṭipaharanto verena veraṃ vūpasametuṃ na sakkoti , atha kho bhiyyo verameva karoti .
Iti verāni nāma verena kismiñcipi kāle na sammanti , atha kho vaḍḍhantiyeva .
Averena ca sammantīti yathā pana tāni kheḷādīni asucīni vippasannena udakena dhoviyamānāni nassanti , taṃ ṭhānaṃ suddhaṃ hoti niggandhaṃ , evameva averena khantimettodakena yonisomanasikārena paṭisaṅkhānena paccavekkhaṇena verāni vūpasammanti paṭippassambhanti abhāvaṃ gacchanti .
Esa dhammo sanantanoti esa averena verūpasamanasaṅkhāto porāṇako dhammo sabbesaṃ buddhapaccekabuddhakhīṇāsavānaṃ gatamaggo .
Na jānantīti aniccasaññaṃ na paccupaṭṭhāpentīti adhippāyo .
Tato sammanti medhagāti tato tasmā kāraṇā medhagā kalahā sammanti vūpasamaṃ gacchanti .
Kathaṃ te sammantīti āha ‘‘ evañhī ’’ tiādi .
Tattha evañhi te jānantāti te paṇḍitā ‘‘ mayaṃ maccusamīpaṃ gacchāmā ’’ ti evaṃ jānantā yonisomanasikāraṃ uppādetvā medhagānaṃ kalahānaṃ vūpasamāya
M3.352 paṭipajjanti , atha nesaṃ tāya paṭipattiyā te medhagā sammantīti adhippāyo .Tesampi hoti saṅgatīti ye mātāpitūnaṃ aṭṭhīni chindanti , pāṇe haranti , gavādīni ca pasayha gaṇhanti , evaṃ raṭṭhaṃ vilumpamānānaṃ tesampi saṅgati hoti , kimaṅgaṃ pana tumhākaṃ na siyāti adhippāyo .
Vaṇṇāvaṇṇadīpanatthaṃ vuttāti ‘‘ bālasahāyatāya ime bhikkhū kalahapasutā , paṇḍitasahāyānaṃ pana idaṃ na siyā ’’ ti paṇḍitasahāyassa bālasahāyassa ca vaṇṇāvaṇṇadīpanatthaṃ vuttā .
Nipakan ti nepakkapaññāya samannāgataṃ .
Sādhuvihāri dhīran ti bhaddakavihāriṃ paṇḍitaṃ .
Pākaṭaparissaye ca paṭicchannaparissaye ca abhibhavitvāti sīhabyagghādayo pākaṭaparissaye ca rāgabhayadosabhayādayo paṭicchannaparissaye cāti sabbeva parissaye abhibhavitvā .
Ekakā
V3.322 cariṃsūti ‘‘ idaṃ rajjaṃ nāma mahantaṃ pamādaṭṭhānaṃ , kiṃ amhākaṃ rajjena kāritenā ’’ ti raṭṭhaṃ pahāya tato mahāaraññaṃ pavisitvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā catūsu iriyāpathesu ekakā cariṃsūti attho .Ekassa caritaṃ seyyoti pabbajitassa pabbajitakālato paṭṭhāya ekībhāvābhiratassa ekakasseva caritaṃ seyyoti attho .
Natthi bāle sahāyatāti cūḷasīlaṃ majjhimasīlaṃ mahāsīlaṃ dasa kathāvatthūni terasa dhutaguṇā vipassanāñāṇaṃ cattāro maggā cattāri phalāni tisso vijjā cha abhiññā amatamahānibbānanti ayaṃ sahāyatā nāma , sā bālaṃ nissāya adhigantuṃ na sakkāti natthi bāle sahāyatā .
Mātaṅgo araññe mātaṅgaraññeti saralopena sandhi .
‘‘ Mātaṅgarañño ’’ tipi pāṭho , araññako mātaṅgo viyāti attho .
Mātaṅga -saddeneva hatthibhāvassa vuttattā nāgavacanaṃ tassa mahattavibhāvanatthanti āha ‘‘ nāgoti mahantādhivacanametan ’’ ti .
Mahantapariyāyo hi nāga -saddo hoti ‘‘ etaṃ nāgassa nāgena , īsādantassa hatthino ’’ tiādīsu ( udā .35).
Dīghāvuvatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā .