Dhammacakkappavattanasuttavaṇṇanā
13. Dveme , bhikkhave , antāti dve ime , bhikkhave , koṭṭhāsā , dve bhāgāti attho .
Bhāgavacano hettha anta-saddo ‘‘ pubbante ñāṇaṃ aparante ñāṇan ’’ tiādīsu ( dha . sa .1063) viya .
Imassa pana padassa uccāraṇasamakālaṃ pavattanigghoso buddhānubhāvena heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ patvā dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi .
Tasmiṃyeva samaye paripakkakusalamūlā saccābhisambodhāya katādhikārā aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno samāgacchiṃsu .
Pacchimadisāya sūriyo atthameti , pācīnadisāya āsāḷhanakkhattena yutto puṇṇacando uggacchati .
Tasmiṃ samaye bhagavā
M3.169 dhammacakkappavattanasuttaṃ ārabhanto ‘‘ dveme , bhikkhave , antā ’’ tiādimāha .Tattha pabbajitenāti gihibandhanaṃ chetvā pabbajjupagatena .
Na sevitabbāti na vaḷañjetabbā nānuyuñjitabbā .
Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogoti yo ca ayaṃ vatthukāmesu kilesakāmasukhassa anuyogo , kilesakāmasaṃyuttassa sukhassa anugatoti attho .
Hīnoti lāmako .
Gammoti gāmavāsīnaṃ santako tehi sevitabbatāya .
Pothujjanikoti puthujjanena andhabālajanena āciṇṇo .
Anariyoti na ariyo na visuddho na uttamo , na vā ariyānaṃ santako .
Anatthasaṃhitoti na atthasaṃhito , hitasukhāvahakāraṇaṃ anissitoti attho .
Attakilamathānuyogoti attano kilamathassa anuyogo , dukkhakaraṇaṃ dukkhuppādananti attho .
Dukkhoti
V3.155 kaṇṭakāpassayaseyyādīhi attabādhanehi dukkhāvaho .Majjhimā paṭipadāti ariyamaggaṃ sandhāya vuttaṃ .
Maggo hi kāmasukhallikānuyogo eko anto , attakilamathānuyogo eko anto , ete dve ante na upeti na upagacchati , vimutto etehi antehi , tasmā ‘‘ majjhimā paṭipadā ’’ ti vuccati .
Etesaṃ majjhe bhavattā majjhimā , vaṭṭadukkhanissaraṇatthikehi paṭipajjitabbato ca paṭipadāti , tathā lobho eko anto , doso eko anto .
Sassataṃ ekaṃ antaṃ , ucchedo eko antoti purimanayeneva vitthāretabbaṃ .
Cakkhukaraṇītiādīhi tameva paṭipadaṃ thometi .
Paññācakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī .
Sā hi catunnaṃ saccānaṃ dassanāya saṃvattati pariññābhisamayādibhedassa dassanassa pavattanaṭṭhenāti ‘‘ cakkhukaraṇī ’’ ti vuccati .
Tayidaṃ satipi paṭipadāya anaññatte avayavavasena sijjhamāno attho samudāyena kato nāma hotīti upacāravasena vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Dutiyapadaṃ tasseva vevacanaṃ .
Upasamāyāti kilesupasamatthāya .
Abhiññāyāti catunnaṃ saccānaṃ abhijānanatthāya .
Sambodhāyāti tesaṃyeva sambujjhanatthāya .
Nibbānāyāti nibbānasacchikiriyāya .
Atha vā nibbānāyāti anupādisesanibbānāya .
‘‘ Upasamāyā ’’ ti hi iminā saupādisesanibbānaṃ gahitaṃ .
Idāni
M3.170 taṃ majjhimappaṭipadaṃ sarūpato dassetukāmo ‘‘ katamā ca sā ’’ ti pucchitvā ‘‘ ayamevā ’’ tiādinā nayena vissajjesi .Tattha ayamevāti avadhāraṇavacanaṃ aññassa nibbānagāmimaggassa atthibhāvapaṭisedhanatthaṃ .
Sattāpaṭikkhepo hi idha paṭisedhanaṃ alabbhamānattā aññassa maggassa .
Ariyoti kilesānaṃ ārakattā ariyo niruttinayena .
Aripahānāya saṃvattatītipi ariyo arayo pāpadhammā yanti apagacchanti etenāti katvā .
Ariyena bhagavatā desitattā ariyassa ayantipi ariyo , ariyabhāvappaṭilābhāya saṃvattatītipi ariyo .
Ettha pana ariyakaro ariyotipi uttarapadalopena ariya-saddasiddhi veditabbā .
Aṭṭhahi aṅgehi upetattā aṭṭhaṅgiko .
Maggaṅgasamudāye hi maggavohāro , samudāyo ca samudāyīhi samannāgato nāma hoti .
Ayaṃ panettha vacanattho – attano avayavabhūtāni aṭṭhaṅgāni etassa santīti aṭṭhaṅgikoti .
Paramatthato pana aṅgāniyeva maggo pañcaṅgikatūriyādīni viya , na ca aṅgavinimutto chaḷaṅgo vedo viya .
Kilese mārento gacchatīti maggo niruttinayena , nibbānaṃ maggati gavesatīti vā maggo .
Ariyamaggo hi nibbānaṃ ārammaṇaṃ karonto gavesanto viya hoti .
Nibbānatthikehi maggīyatīti vā maggo vivaṭṭūpanissayapuññakaraṇato
V3.156 paṭṭhāya tadatthapaṭipattito .Gammati vā tehi paṭipajjīyatīti maggo .
Ettha pana ādiantavipariyāyena saddasiddhi veditabbā .
Seyyathidan ti nipāto , tassa katamo so iti ceti attho , katamāni vā tāni aṭṭhaṅgānīti .
Sabbaliṅgavibhattivacanasādhāraṇo hi ayaṃ nipāto .
Ekamekampi aṅgaṃ maggoyeva .
Yathāha ‘‘ sammādiṭṭhi maggo ceva hetu cā ’’ ti ( dha . sa .1039).
Porāṇāpi bhaṇanti ‘‘ dassanamaggo sammādiṭṭhi , abhiniropanamaggo sammāsaṅkappo … pe … avikkhepamaggo sammāsamādhī ’’ ti .
Nanu ca aṅgāni samuditāni maggo antamaso sattaṅgavikalassa ariyamaggassa abhāvatoti ?
Saccametaṃ saccasampaṭivedhe , maggappaccayatāya pana yathāsakaṃ kiccakaraṇena paccekampi tāni maggoyeva , aññathā samuditānampi tesaṃ maggakiccaṃ na sambhaveyyāti .
Sammādiṭṭhiādīsu sammā passatīti sammādiṭṭhi , sammā saṅkappeti sampayuttadhamme
M3.171 nibbānasaṅkhāte ārammaṇe abhiniropetīti sammāsaṅkappo , sammā vadati etāyāti sammāvācā , sammā karoti etenāti sammākammaṃ , tadeva sammākammanto , sammā ājīvati etenāti sammāājīvo , sammā vāyamati ussahatīti sammāvāyāmo , sammā sarati anussaratīti sammāsati , sammā samādhiyati cittaṃ etenāti sammāsamādhīti evaṃ nibbacanaṃ veditabbaṃ .Idāni ayaṃ kho sā bhikkhaveti tameva paṭipadaṃ nigamento āha .
Tassattho – yvāyaṃ cattāropi lokuttaramagge ekato katvā kathito aṭṭhaṅgiko maggo , ayaṃ kho sā bhikkhave … pe … nibbānāya saṃvattatīti .
14. Evaṃ majjhimapaṭipadaṃ sarūpato dassetvā idāni cattāri ariyasaccāni dassetuṃ ‘‘ idaṃ kho pana , bhikkhave ’’ tiādimāha .
Tattha ( visuddhi .2.530) dukkhan ti ettha du -iti ayaṃ saddo kucchite dissati .
Kucchitañhi puttaṃ ‘‘ duputto ’’ ti vadanti , khaṃ -saddo pana tucche .
Tucchañhi ākāsaṃ ‘‘ khan ’’ ti vuccati .
Idañca paṭhamasaccaṃ kucchitaṃ anekaupaddavādhiṭṭhānato , tucchaṃ bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahitato , tasmā kucchitattā tucchattā ca ‘‘ dukkhan ’’ ti vuccati .
Yasmā panetaṃ buddhādayo ariyā paṭivijjhanti , tasmā ‘‘ ariyasaccan ’’ ti vuccati .
Ariyapaṭivijjhitabbañhi saccaṃ purimapade uttarapadalopena ‘‘ ariyasaccan ’’ ti vuttaṃ .
Ariyassa tathāgatassa saccantipi ariyasaccaṃ .
Tathāgatena hi sayaṃ adhigatattā paveditattā tato eva ca aññehi adhigamanīyattā taṃ tassa hotīti .
Atha vā etassa abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhito ariyasādhakaṃ saccantipi ariyasaccaṃ pubbe viya uttarapadalopena
V3.157 .Avitathabhāvena vā araṇīyattā adhigantabbattā ariyaṃ saccantipi ariyasaccaṃ .
Saccatthaṃ pana catunnampi saccānaṃ parato ekajjhaṃ dassayissāma .
Idāni taṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘ jātipi dukkhā ’’ tiādimāha .
Tatrāyaṃ jāti -saddo anekattho .
Tathā hesa ‘‘ ekampi jātiṃ dvepi jātiyo ’’ ti ( dī . ni .1.31; ma . ni .1.148) ettha bhave āgato .
‘‘ Atthi , visākhe , nigaṇṭhā nāma samaṇajātī ’’ ti ( a . ni .3.71) ettha nikāye .
‘‘ Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā ’’ ti ( dhātu .71) ettha saṅkhatalakkhaṇe .
‘‘ Yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittaṃ
M3.172 uppannaṃ paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ , tadupādāya sāvassa jātī ’’ ti ( mahāva .124) ettha paṭisandhiyaṃ .‘‘ Sampatijāto , ānanda , bodhisatto ’’ ti ( dī . ni .2.31; ma . ni .3.207) ettha pasūtiyaṃ .
‘‘ Akkhitto anupakuṭṭho jātivādenā ’’ ti ( dī . ni .1.303) ettha kule .
Svāyamidha gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya yāva mātukucchimhā nikkhamanaṃ , tāva pavattesu khandhesu , itaresaṃ paṭisandhikkhaṇesvevāti daṭṭhabbo .
Ayampi ca pariyāyakathāva , nippariyāyato pana tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye khandhā pātubhavanti , tesaṃ paṭhamapātubhāvo jāti nāma .
Kasmā panesā dukkhāti ce ?
Anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato .
Anekāni hi dukkhāni .
Seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ vipariṇāmadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ paṭicchannadukkhaṃ appaṭicchannadukkhaṃ pariyāyadukkhaṃ nippariyāyadukkhanti .
Tattha kāyikacetasikā dukkhā vedanā sabhāvato ca nāmato ca dukkhattā dukkhadukkhan ti vuccati .
Sukhā vedanā vipariṇāmadukkhuppattihetuto vipariṇāmadukkhaṃ .
Upekkhā vedanā ceva sesā ca tebhūmakā saṅkhārā udayabbayapīḷitattā saṅkhāradukkhaṃ .
Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosajapariḷāhādikāyikacetasikā ābādhā pucchitvā jānitabbato upakkamassa ca apākaṭabhāvato paṭicchannadukkhaṃ .
Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato appaṭicchannadukkhaṃ .
Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesadukkhaṃ saccavibhaṅge āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato pariyāyadukkhaṃ .
Dukkhadukkhaṃ pana nippariyāyadukkhan ti vuccati .
Tatrāyaṃ jāti yaṃ taṃ bālapaṇḍitasuttā dīsu ( ma . ni .3.246 ādayo ) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃ dukkhaṃ , yañca sugatiyampi manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati , tassa vatthubhāvato dukkhā .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Jāyetha
V3.158 no ce narakesu satto ;Tatthaggidāhādikamappasayhaṃ ;
Labhetha dukkhaṃ na kuhiṃ patiṭṭhaṃ ;
Iccāha dukkhāti munīdha jātiṃ .
‘‘ Dukkhaṃ
M3.173 tiracchesu kasāpatoda-Daṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ ;
Yaṃ taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ ;
Vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā .
‘‘ Petesu dukkhaṃ pana khuppipāsā-
Vātātapādippabhavaṃ vicittaṃ ;
Yasmā ajātassa na tattha atthi ;
Tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha .
‘‘ Tibbandhakāre ca asayha sīte ;
Lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ ;
Na taṃ bhave tattha na cassa jāti ;
Yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā .
‘‘ Yañcāpi gūthanarake viya mātu gabbhe ;
Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamañca ;
Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi ;
Jātiṃ vinā itipi jāti ayañhi dukkhā .
‘‘ Kiṃ bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci ;
Atthīdha kiñcidapi dukkhamidaṃ kadāci ;
Nevatthi jātivirahena yato mahesi ;
Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jātin ’’ ti .( visuddhi .2.541; vibha . aṭṭha .191; mahāni . aṭṭha .5; paṭi . ma . aṭṭha .1.1.32-33);
Jarāpi
V3.159 dukkhāti ettha pana duvidhā jarā saṅkhatalakkhaṇañca khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakkhandhapurāṇabhāvo ca , sā idha adhippetā .Sā panesā jarā saṅkhāradukkhabhāvato ceva dukkhavatthuto ca dukkhā .
Yañhi aṅgapaccaṅgasithilabhāvaindriyavikāravirūpatāyobbanavināsavīriyāvisādasatimativippavāsaparaparibhavādianekapaccayaṃ kāyikacetasikaṃ dukkhamuppajjati , jarā tassa vatthu .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Aṅgānaṃ sithilībhāvā , indriyānaṃ vikārato ;
Yobbanassa vināsena , balassa upaghātato .
‘‘ Vippavāsā
M3.174 satādīnaṃ , puttadārehi attano ;Appasādanīyato ceva , bhiyyo bālattapattiyā .
‘‘ Pappoti dukkhaṃ yaṃ macco , kāyikaṃ mānasaṃ tathā ;
Sabbametaṃ jarāhetu , yasmā tasmā jarā dukhā ’’ ti .( visuddhi .2.542; vibha . aṭṭha .192; mahāni . aṭṭha .5; paṭi . ma . aṭṭha .1.1.32-33);
Byādhipi dukkhoti idaṃ padaṃ vibhaṅge dukkhasaccaniddesapāḷiyaṃ na āgataṃ , teneva visuddhimaggepi dukkhasaccaniddese taṃ na uddhaṭaṃ , dhammacakkapavattana suttantapāḷiyaṃyeva pana upalabbhati , tasmā tatthevimassa vacane aññattha ca avacane kāraṇaṃ vīmaṃsitabbaṃ .
Maraṇampi dukkhan ti etthāpi duvidhaṃ maraṇaṃ saṅkhatalakkhaṇañca .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahitan ’’ ti ( dhātu .71).
Ekabhavapariyāpannajīvitindriyappabandhavicchedo ca .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ niccaṃ maraṇato bhayan ’’ ti ( su . ni .581; jā .1.11.88), taṃ idha adhippetaṃ .
Jātipaccayamaraṇaṃ upakkamamaraṇaṃ sarasamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ puññakkhayamaraṇantipi tasseva nāmaṃ .
Tayidaṃ dukkhassa vatthubhāvato dukkhanti veditabbaṃ .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Pāpassa
V3.160 pāpakammādi-nimittamanupassato ;Bhaddassāpasahantassa , viyogaṃ piyavatthukaṃ ;
Mīyamānassa yaṃ dukkhaṃ , mānasaṃ avisesato .
‘‘ Sabbesañcāpi yaṃ sandhi-bandhanacchedanādikaṃ ;
Vitujjamānamammānaṃ , hoti dukkhaṃ sarīrajaṃ .
‘‘ Asayhamappaṭikāraṃ , dukkhassetassidaṃ yato ;
Maraṇaṃ vatthu tenetaṃ , dukkhamicceva bhāsitan ’’ ti .( visuddhi .2.543; vibha . aṭṭha .193; mahāni . aṭṭha .5; paṭi . ma . aṭṭha .1.1.32-33);
Imasmiñca ṭhāne ‘‘ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā ’’ ti vibhaṅge dukkhasaccaniddese āgataṃ , idha pana taṃ natthi , tatthāpi kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ .
Appiyehi sampayogo dukkhoti ettha appiyasampayogo nāma amanāpehi sattasaṅkhārehi samodhānaṃ .
Sopi dukkhavatthuto dukkho .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Disvāva
M3.175 appiye dukkhaṃ , paṭhamaṃ hoti cetasi ;Tadupakkamasambhūta-matha kāye yato idha .
‘‘ Tato dukkhadvayassāpi , vatthuto so mahesinā ;
Dukkho vuttoti viññeyyo , appiyehi samāgamo ’’ ti .
Piyehi vippayogo dukkhoti ettha pana piyavippayogo nāma manāpehi sattasaṅkhārehi vinābhāvo .
Sopi sokadukkhassa vatthuto dukkho .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Ñātidhanādiviyogā ;
Sokasarasamappitā vitujjanti ;
Bālā
V3.161 yato tatoyaṃ ;Dukkhoti mato piyavippayogo ’’ ti .
Yampicchaṃ na labhatīti ettha ‘‘ aho vata mayaṃ na jātidhammā assāmā ’’ tiādīsu alabbhaneyyavatthūsu icchāva ‘‘ yampicchaṃ na labhati , tampi dukkhan ’’ ti vuttā , sāpi dukkhavatthuto dukkhā .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Taṃ taṃ patthayamānānaṃ , tassa tassa alābhato ;
Yaṃ vighātamayaṃ dukkhaṃ , sattānaṃ idha jāyati .
‘‘ Alabbhaneyyavatthūnaṃ , patthanā tassa kāraṇaṃ ;
Yasmā tasmā jino dukkhaṃ , icchitālābhamabravī ’’ ti .
Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhāti ettha pana yasmā indhanamiva pāvako , lakkhamiva paharaṇāni , gorūpaṃ viya ḍaṃsamakasādayo , khettamiva lāyakā , gāmaṃ viya gāmaghātakā , upādānakkhandhapañcakameva jātiādayo nānappakārehi vibādhentā tiṇalatādīni viya bhūmiyaṃ , pupphaphalapallavāni viya rukkhesu upādānakkhandhesuyeva nibbattanti , upādānakkhandhānañca ādidukkhaṃ jāti , majjhedukkhaṃ jarā , pariyosānadukkhaṃ maraṇaṃ , manorathavighātappattānañca icchāvighātadukkhaṃ icchitālābhoti evaṃ nānappakārato upaparikkhiyamānā upādānakkhandhāva dukkhāti yadetaṃ ekamekaṃ dassetvā vuccamānaṃ anekehipi kappehi na sakkā anavasesato vattuṃ , tasmā taṃ sabbampi dukkhaṃ ekajalabindumhi sakalasamuddajalarasaṃ viya yesu kesuci pañcupādānakkhandhesu saṅkhipitvā dassetuṃ ‘‘ saṃkhittena
M3.176 pañcupādānakkhandhā dukkhā ’’ ti bhagavā avoca .Tenāhu porāṇā –
‘‘ Jātippabhutikaṃ dukkhaṃ , yaṃ vuttamidha tādinā ;
Avuttaṃ yañca taṃ sabbaṃ , vinā ete na vijjati .
‘‘ Yasmā tasmā upādāna-kkhandhā saṅkhepato ime ;
Dukkhāti vuttā dukkhanta-desakena mahesinā ’’ ti .
Evaṃ
V3.162 sarūpato dukkhasaccaṃ dassetvā idāni samudayasaccaṃ dassetuṃ ‘‘ idaṃ kho pana , bhikkhave , dukkhasamudayan ’’ tiādimāha .Tattha saṃ -iti ayaṃ saddo ‘‘ samāgamo sametan ’’ tiādīsu saṃyogaṃ dīpeti , u -iti ayaṃ ‘‘ uppannaṃ uditan ’’ tiādīsu uppattiṃ .
Aya -saddo pana kāraṇaṃ dīpeti .
Idañcāpi dutiyasaccaṃ avasesapaccayasamāyoge sati dukkhassuppattikāraṇanti dukkhassa saṃyoge uppattikāraṇattā ‘‘ dukkhasamudayan ’’ ti vuccati .
Yāyaṃ taṇhāti yā ayaṃ taṇhā .
Ponobbhavikāti punabbhavakaraṇaṃ punabbhavo uttarapadalopena , punabbhavo sīlametissāti ponobbhavikā .
Nandīrāgena sahagatāti nandīrāgasahagatā .
Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ nandanato rajjanato ca nandīrāgabhāvaṃ sabbāsu avatthāsu appaccakkhāya vuttiyā nandīrāgasahagatā ’’ ti .
Tatratatrābhinandinīti yatra yatra attabhāvo nibbattati , tatratatrābhinandinī .
Seyyathidan ti nipāto , tassa sā katamāti ceti ayamattho .
Rūpataṇhādibhedena chabbidhāyeva taṇhā pavattiākārabhedato kāmataṇhādivasena tividhā vuttā .
Rūpataṇhāyeva hi yadā cakkhussa āpāthamāgataṃ rūpārammaṇaṃ kāmassādavasena assādayamānā pavattati , tadā kāmataṇhā nāma hoti .
Yadā tadevārammaṇaṃ dhuvaṃ sassatanti pavattāya sassatadiṭṭhiyā saddhiṃ pavattati , tadā bhavataṇhā nāma hoti .
Sassatadiṭṭhisahagato hi rāgo ‘‘ bhavataṇhā ’’ ti vuccati .
Yadā pana tadevārammaṇaṃ ucchijjati vinassatīti pavattāya ucchedadiṭṭhiyā saddhiṃ pavattati , tadā vibhavataṇhā nāma hoti .
Ucchedadiṭṭhisahagato hi rāgo ‘‘ vibhavataṇhā ’’ ti vuccati .
Esa nayo saddataṇhādīsupi .
Kasmā
M3.177 panettha taṇhāva samudayasaccaṃ vuttāti ?Visesahetubhāvato .
Avijjā hi bhavesu ādīnavaṃ paṭicchādentī diṭṭhiādiupādānañca tattha tattha abhinivisamānaṃ taṇhaṃ abhivaḍḍheti , dosādayopi kammassa kāraṇaṃ honti , taṇhā pana taṃtaṃbhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāāvāsasattanikāyakulabhogissariyādivicittataṃ abhipatthentī kammavicittatāya upanissayataṃ kammassa ca sahāyabhāvaṃ upagacchantī bhavādivicittataṃ niyameti , tasmā dukkhassa visesahetubhāvato aññesupi avijjāupādānakammādīsu sutte abhidhamme ca avasesakilesākusalamūlādīsu vuttesu dukkhahetūsu vijjamānesu taṇhāva ‘‘ samudayasaccan ’’ ti vuttāti veditabbaṃ .
Idāni dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ dassetuṃ ‘‘ idaṃ kho pana , bhikkhave , dukkhanirodhan ’’ tiādimāha .
Tattha yasmā ni -saddo abhāvaṃ , rodha -saddo ca cārakaṃ dīpeti , tasmā abhāvo ettha saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa sabbagatisuññattā , samadhigate vā tasmiṃ saṃsāracārakasaṅkhātassa
V3.163 dukkharodhassa abhāvo hoti tappaṭipakkhattātipi ‘‘ dukkhanirodhan ’’ ti vuccati .Dukkhassa vā anuppādanirodhapaccayattā dukkhanirodhaṃ .
Dukkhanirodhaṃ dassentena cettha ‘‘ yo tassāyeva taṇhāyā ’’ tiādinā nayena samudayanirodho vutto , so kasmā vuttoti ce ?
Samudayanirodhena dukkhanirodho .
Byādhinimittavūpasamena byādhivūpasamo viya hi hetunirodhena phalanirodho , tasmā samudayanirodheneva dukkhaṃ nirujjhati , na aññathā .
Tenāha –
‘‘ Yathāpi mūle anupaddave daḷhe ;
Chinnopi rukkho punareva rūhati ;
Evampi taṇhānusaye anūhate ;
Nibbattatī dukkhamidaṃ punappunan ’’ ti .( dha . pa .338);
Iti yasmā samudayanirodheneva dukkhaṃ nirujjhati , tasmā bhagavā dukkhanirodhaṃ dassento samudayanirodhena desesi .
Sīhasamānavuttino hi tathāgatā .
Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā hetumhi paṭipajjanti , na phale .
Yathā hi sīho yenattani saro khitto , tattheva attano
M3.178 balaṃ dasseti , na sare , tathā buddhānaṃ kāraṇe paṭipatti , na phale .Titthiyā pana suvānavuttino .
Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā attakilamathānuyogadesanādīhi phale paṭipajjanti , na hetumhi .
Yathā hi sunakhā kenaci leḍḍuppahāre dinne bhussantā leḍḍuṃ khādanti , na pahāradāyake uṭṭhahanti , evaṃ aññatitthiyā dukkhaṃ nirodhetukāmā kāyakhedamanuyujjanti , na kilesanirodhanaṃ , evaṃ tāva dukkhanirodhassa samudayanirodhavasena desanāya payojanaṃ veditabbaṃ .
Ayaṃ panettha attho .
Tassāyeva taṇhāyāti tassā ‘‘ ponobbhavikā ’’ ti vatvā kāmataṇhādivasena vibhattataṇhāya .
Virāgo vuccati maggo .
‘‘ Virāgā vimuccatī ’’ ti ( ma . ni .1.245; saṃ . ni .3.12,59) hi vuttaṃ .
Virāgena nirodho virāganirodho , anusayasamugghātato aseso virāganirodho asesavirāganirodho .
Atha vā virāgoti pahānaṃ vuccati , tasmā anusayasamugghātato aseso virāgo aseso nirodhoti evampettha yojanā daṭṭhabbā , atthato pana sabbāneva etāni nibbānassa vevacanāni .
Paramatthato hi dukkhanirodho ariyasaccanti nibbānaṃ vuccati .
Yasmā pana taṃ āgamma taṇhā virajjati ceva nirujjhati ca , tasmā ‘‘ virāgo ’’ ti ca ‘‘ nirodho ’’ ti ca vuccati .
Yasmā ca tadeva āgamma tassā cāgādayo
V3.164 honti , kāmaguṇālayādīsu cettha ekopi ālayo natthi , tasmā cāgo paṭinissaggo mutti anālayoti vuccati .Idāni dukkhanirodhagāminipaṭipadāariyasaccaṃ dassetuṃ ‘‘ idaṃ kho pana , bhikkhave , dukkhanirodhagāminī ’’ tiādimāha .
Yasmā panetaṃ ariyasaccaṃ dukkhanirodhaṃ gacchati ārammaṇavasaena tadabhimukhabhūtattā , paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyā , tasmā ‘‘ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti vuccati .
Sesamettha vuttanayameva .
Ko pana nesaṃ dukkhādīnaṃ saccaṭṭhoti ?
Yo paññācakkhunā upaparikkhiyamānānaṃ māyāva viparīto , marīciva visaṃvādako , titthiyānaṃ attā viya anupalabbhasabhāvo ca na hoti , atha kho bādhanappabhavasantiniyyānappakārena tacchāviparītabhūtabhāvena ariyañāṇassa gocaro hotiyeva , esa aggilakkhaṇaṃ viya lokapakati viya ca tacchāviparītabhūtabhāvo saccaṭṭhoti veditabbo .
Ettha ca aggilakkhaṇaṃ nāma uṇhattaṃ .
Tañhi katthaci kaṭṭhādiupādānabhede visaṃvādakaṃ viparītaṃ
M3.179 abhūtaṃ vā kadācipi na hoti ,‘‘ jātidhammā jarādhammā , atho maraṇadhammino ’’ ti ( a . ni .5.57) evaṃ vuttajātiādikā lokapakatīti veditabbā .‘‘ Ekaccānaṃ tiracchānānaṃ tiriyaṃ dīghatā , manussādīnaṃ uddhaṃ dīghatā , vuddhiniṭṭhappattānaṃ puna avaḍḍhananti evamādikā ca lokapakatī ’’ ti vadanti .
Apica –
Nābādhakaṃ yato dukkhaṃ , dukkhā aññaṃ na bādhakaṃ ;
Bādhakattaniyāmena , tato saccamidaṃ mataṃ .
Taṃ vinā nāññato dukkhaṃ , na hoti na ca taṃ tato ;
Dukkhahetuniyāmena , iti saccaṃ visattikā .
Nāññā nibbānato santi , santaṃ na ca na taṃ yato ;
Santabhāvaniyāmena , tato saccamidaṃ mataṃ .
Maggā aññaṃ na niyyānaṃ , aniyyāno na cāpi so ;
Tacchaniyyānabhāvattā , iti so saccasammato .
Iti
V3.165 tacchāvipallāsa-bhūtabhāvaṃ catūsupi ;Dukkhādīsvavisesena , saccaṭṭhaṃ āhu paṇḍitāti .( vibha . aṭṭha .189);
15. Pubbe ananussutesūti ito pubbe ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ tiādinā na anussutesu assutapubbesu catusaccadhammesu .
Cakkhun tiādīni ñāṇavevacanāneva .
Ñāṇameva hettha paccakkhato dassanaṭṭhena cakkhu viyāti cakkhu , ñāṇaṭṭhena ñāṇaṃ , pakārato jānanaṭṭhena paññā , paṭivijjhanaṭṭhena vijjā , saccappaṭicchādakassa mohandhakārassa vidhamanato obhāsanaṭṭhena ālokoti vuttaṃ .
Taṃ panetaṃ catūsu saccesu lokiyalokuttaramissakaṃ niddiṭṭhanti veditabbaṃ .
16. Yāvakīvañcāti yattakaṃ kālaṃ .
Tiparivaṭṭan ti saccañāṇakiccañāṇakatañāṇasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ parivaṭṭānaṃ vasena tiparivaṭṭaṃ .
Saccañāṇādivasena hi tayo parivaṭṭā etassāti tiparivaṭṭanti vuccati ñāṇadassanaṃ .
Ettha ca ‘‘ idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ , idaṃ dukkhasamudayan ’’ ti evaṃ catūsu saccesu yathābhūtañāṇaṃ saccañāṇaṃ nāma .
Tesuyeva ‘‘ pariññeyyaṃ
M3.180 pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabban ’’ ti evaṃ kattabbakiccajānanañāṇaṃ kiccañāṇaṃ nāma .‘‘ Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvitan ’’ ti evaṃ tassa katabhāvajānanañāṇaṃ katañāṇaṃ nāma .
Dvādasākāran ti tesaṃyeva ekekasmiṃ sacce tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena dvādasākāraṃ .
Ñāṇadassanan ti etesaṃ tiparivaṭṭānaṃ dvādasannaṃ ākārānaṃ vasena uppannañāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ .
Anuttaraṃ sammāsambodhin ti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ sammā sāmañca bodhiṃ .
Atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhiṃ .
Bodhīti ca bhagavato arahattamaggo idhādhippeto .
Sāvakānaṃ arahattamaggo anuttarā bodhi hoti , na hotīti ?
Na hoti .
Kasmā ?
Asabbaguṇadāyakattā .
Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti , kassaci tisso vijjā , kassaci cha abhiññā , kassaci catasso paṭisambhidā , kassaci sāvakapāramīñāṇaṃ .
Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti , buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṃ .
Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hotīti .
Abhisambuddhoti paccaññāsin ti abhisambuddho ahaṃ patto paṭivijjhitvā ṭhitoti evaṃ paṭijāniṃ .
Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādīti adhigataguṇānaṃ yāthāvato dassanasamatthaṃ paccavekkhaṇañāṇañca pana me udapādi .
Akuppā me vimuttīti ayaṃ mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppā paṭipakkhehi na kopetabbāti evaṃ ñāṇaṃ udapādi .
Tattha dvīhākārehi akuppatā veditabbā maggasaṅkhātakāraṇato ca ārammaṇato ca .
Sā hi catūhi maggehi samucchinnakilesānaṃ
V3.166 puna anivattanatāya kāraṇatopi akuppā , akuppadhammaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattatāya ārammaṇatopi akuppā anākuppārammaṇānaṃ lokiyasamāpattīnaṃ tadabhāvato .Antimāti pacchimā .
Natthi dāni punabbhavoti idāni puna añño bhavo nāma natthīti .
Imasmiñca pana veyyākaraṇasmin ti imasmiṃ niggāthake sutte .
Niggāthakañhi suttaṃ pucchāvissajjanasahitaṃ ‘‘ veyyākaraṇan ’’ ti vuccati .
Bhaññamāneti bhaṇiyamāne , desiyamāneti attho .
Virajan ti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ .
Vītamalan ti anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ
M3.181 .Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ , pañcavidhadussīlyamalāpagamena vītamalaṃ .
Dhammacakkhun ti brahmāyusutte ( ma . ni .2.383 ādayo ) heṭṭhimā tayo maggā vuttā , cūḷarāhulovāde ( ma . ni .3.416 ādayo ) āsavakkhayo , idha pana sotāpattimaggo adhippeto .
Catusaccasaṅkhātesu dhammesu tesaṃ dassanaṭṭhena cakkhūti dhammacakkhu , heṭṭhimesu vā tīsu maggadhammesu ekaṃ sotāpattimaggasaṅkhātaṃ cakkhūti dhammacakkhu , samathavipassanādhammanibbattatāya sīlāditividhadhammakkhandhabhūtatāya vā dhammamayaṃ cakkhūtipi dhammacakkhu , tassa uppattiākāradassanatthaṃ ‘‘ yaṃ kiñci samudayadhammaṃ , sabbaṃ taṃ nirodhadhamman ’’ ti āha .
Nanu ca maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇaṃ , na saṅkhatadhammārammaṇanti ?
Saccametaṃ , yasmā taṃ nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena sabbasaṅkhataṃ asammohappaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ uppajjati , tasmā tathā vuttaṃ .
17. Dhammacakketi paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ .
Bodhipallaṅke nisinnassa hi catūsu saccesu uppannaṃ dvādasākāraṃ paṭivedhañāṇampi , isipatane nisinnassa dvādasākārāya saccadesanāya pavattakaṃ desanāñāṇampi dhammacakkaṃ nāma .
Ubhayampi hetaṃ dasabalassa ure pavattañāṇameva .
Tadubhayaṃ imāya desanāya pakāsentena bhagavatā dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma .
Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ yāva aññāsikoṇḍaññatthero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāti , tāva bhagavā pavatteti nāma pavattanakiccassa aniṭṭhitattā .
Patiṭṭhite pavattitaṃ nāma kassapasammāsambuddhassa sāsanantaradhānato paṭṭhāya yāva buddhuppādo , ettakaṃ kālaṃ appavattapubbassa pavattitattā .
Taṃ sandhāya ‘‘ pavattite ca pana bhagavatā dhammacakke bhummā devā saddamanussāvesun ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha bhummāti bhūmaṭṭhakadevatā .
Saddamanussāvesun ti ekappahāreneva sādhukāraṃ datvā ‘‘ etaṃ bhagavatā ’’ tiādīni vadantā anussāvayiṃsu .
Obhāsoti sabbaññutaññāṇānubhāvena pavatto cittapaccayautusamuṭṭhāno obhāso .
So hi tadā devānaṃ devānubhāvaṃ atikkamitvā virocittha .
Aññāsi vata bho koṇḍaññoti
V3.167 imassapi udānassa udāharaṇaghoso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi .Bhagavato hi dhammacakkappavattanassa ārambhe viya parisamāpanepi ativiya uḷāratamaṃ pītisomanassaṃ udapādi .
18. Diṭṭho
M3.182 ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo .Esa nayo sesapadesupi .
Ettha ca dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti taṃnivattanatthaṃ ‘‘ pattadhammo ’’ ti vuttaṃ .
Patti ca ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti tato visesanatthaṃ ‘‘ viditadhammo ’’ ti vuttaṃ .
Sā panesā viditadhammatā ekadesatopi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ pariyogāḷhadhammo ’’ ti vuttaṃ .
Tenassa saccābhisambodhiṃyeva dīpeti .
Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāḷhaṃ nāma hoti .
Sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho .
Pavattiādīsu ‘‘ evaṃ nukho na nukho ’’ ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho .
Vesārajjappattoti sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu ca sīlādīsu guṇesu suppatiṭṭhitattā visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto adhigato .
Svāyaṃ vesārajjappattisuppatiṭṭhitabhāvo katthāti āha ‘‘ satthusāsane ’’ ti .
Attanā paccakkhato adhigatattā na paraṃ pacceti , parassa saddhāya ettha nappavattati , na tassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo .
Labheyyāhan ti labheyyaṃ ahaṃ , āyācanavacanametaṃ .
Ehīti āyācitānaṃ pabbajjūpasampadānaṃ anumatabhāvappakāsanavacanaṃ , tasmā ehi sampaṭicchāhi yathāyācitaṃ pabbajjūpasampadavisesanti attho .
Iti -saddo tassa ehibhikkhūpasampadāpaṭilābhanimittavacanapariyosānadassano .
Tadavasāno hi tassa bhikkhubhāvo .
Tenevāha ‘‘ ehi bhikkhūti bhagavato vacanena abhinipphannā sāva tassa āyasmato ehibhikkhūpasampadā ahosī ’’ ti .
Cara brahmacariyan ti uparimaggattayasaṅkhātaṃ brahmacariyaṃ samadhigaccha .
Kimatthaṃ ?
Sammā dukkhassa antakiriyāya .
Idhāpi ‘‘ avocā ’’ ti sambandhitabbaṃ .
‘‘ Nava koṭisahassānī ’’ tiādinā ( visuddhi .1.20; paṭi . ma . aṭṭha .1.1.37) vuttappabhedānaṃ anekasahassānaṃ saṃvaravinayānaṃ samādiyitvā vattanena uparibhūtā aggabhūtā sampadāti upasampadā .
19. Nīhārabhattoti nīhaṭabhatto , gāmato bhikkhaṃ nīharitvā bhikkhūhi dinnabhattoti attho
V3.168 .Bhagavā hi daharakumārake viya te bhikkhū
M3.183 pariharanto pāṭipadadivasato paṭṭhāya piṇḍapātatthāyapi gāmaṃ apavisitvā antovihāreyeva vasi .Dhammacakkappavattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .