Issues
Mahāvagga-ṭīkā
Mahāvagga-ṭīkā

Ubhatobyañjanakavatthukathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Ubhatobyañjanakavatthukathāvaṇṇanā

116. UbhatoM3.262 byañjanamassa atthīti ubhatobyañjanakoti iminā asamānādhikaraṇavisayo bāhiratthasamāsoyaṃ , purimapade ca vibhattialopoti dasseti .
Byañjanan ti cettha itthinimittaṃ purisanimittañca adhippetaṃ .
Atha ubhatobyañjanakassa ekameva indriyaṃ , udāhu dveti ?
Ekameva ‘‘ yassa itthindriyaṃ uppajjati , tassa purisindriyaṃ uppajjatīti ?
No .
Yassa vā pana purisindriyaṃ uppajjati , tassa itthindriyaṃ uppajjatīti ?
No ’’ tiV3.238 ( yama .3. indriyayamaka .188) ekasmiṃ santāne indriyadvayassa paṭisiddhattā , tañca kho itthiubhatobyañjanakassa itthindriyaṃ , purisaubhatobyañjanakassa purisindriyaṃ .
Yadi evaṃ dutiyabyañjanakassa abhāvo āpajjati .
Indriyañhi byañjanakāraṇaṃ vuttaṃ , tañca tassa natthīti ?
Vuccate – na tassa indriyaṃ dutiyabyañjanakāraṇaṃ .
Kasmā ?
Sadā abhāvato .
Itthiubhatobyañjanakassa hi yadā itthiyā rāgacittaṃ uppajjati , tadā purisabyañjanaṃ pākaṭaṃ hoti , itthibyañjanaṃ paṭicchannaṃ guḷhaṃ hoti , tathā itarassa itaraṃ .
Yadi ca tesaṃ indriyaṃ dutiyabyañjanakāraṇaṃ bhaveyya , sadāpi byañjanadvayaṃ tiṭṭheyya , na pana tiṭṭhati , tasmā veditabbametaṃ ‘‘ na tassa taṃ byañjanakāraṇaṃ , kammasahāyaṃ pana rāgacittamevettha kāraṇan ’’ ti .
Yasmā cassa ekameva indriyaṃ hoti , tasmā itthiubhatobyañjanako sayampi gabbhaṃ gaṇhāti , parampi gaṇhāpeti .
Purisaubhatobyañjanako paraṃ gaṇhāpeti , sayaṃ pana na gaṇhāti .
Yadi paṭisandhiyaṃ purisaliṅgaṃ , yadi paṭisandhiyaṃ itthiliṅganti ca paṭisandhiyaṃ liṅgasabbhāvo kurundiyaṃ vutto , so ca ayutto .
Pavattiyaṃyeva hi itthiliṅgādīni samuṭṭhahanti , na paṭisandhiyaṃ .
Paṭisandhiyaṃ pana indriyameva samuṭṭhāti , na liṅgādīni .
Na ca indriyameva liṅganti sakkā vattuṃ indriyaliṅgānaṃ bhinnasabhāvattā .
Vuttañhetaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .632)–
‘‘ Itthattaṃ itthibhāvoti ubhayaṃ ekatthaṃ , itthisabhāvoti attho .
Ayaṃ kammajo paṭisandhisamuṭṭhito .
Itthiliṅgādi pana itthindriyaṃ paṭicca pavatte samuṭṭhitaṃ .
Yathā bīje sati bījaṃ paṭicca bījapaccayā rukkho vaḍḍhitvā sākhāviṭapasampanno hutvā ākāsaṃ pūretvāM3.263 tiṭṭhati , evameva itthibhāvasaṅkhāte itthindriye sati itthiliṅgādīni honti .
Bījaṃ viya hi itthindriyaṃ , bījaṃ paṭicca vaḍḍhitvā ākāsaṃ pūretvā ṭhitarukkho viya itthindriyaṃ paṭicca itthiliṅgādīni pavatte samuṭṭhahanti .
Tattha itthindriyaṃ na cakkhuviññeyyaṃ , manoviññeyyameva .
Itthiliṅgādīni cakkhuviññeyyānipi manoviññeyyānipī ’’ ti .
Tenevāha ‘‘ tattha vicāraṇakkamo vitthārato aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāya veditabbo ’’ ti .
Ubhatobyañjanakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā .