Ajapālakathāvaṇṇanā
4. Tassa sattāhassa accayenāti pallaṅkasattāhassa apagamanena .
Tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvāti tato arahattaphalasamāpattisamādhito yathākālaparicchedaṃ vuṭṭhahitvā .
Aññepi buddhattakarāti visākhapuṇṇamito paṭṭhāya rattindivaṃ evaṃ niccasamāhitabhāvahetubhūtānaṃ buddhaguṇānaṃ upari aññepi buddhattasādhakā .
‘‘ Ayaṃ buddho ’’ ti buddhabhāvassa paresaṃ vibhāvanā dhammā kiṃ nu kho santīti yojanā .
Ekaccānaṃ devatānan ti yā adhigatamaggā sacchikatanirodhā ekapadesena
V3.133 buddhaguṇe jānanti , tā ṭhapetvā tadaññāsaṃ devatānaṃ .Animisehīti dhammapītivipphāravasena
M3.144 pasādavibhāvaniccaladalatāya nimesarahitehi .Ratanacaṅkameti devatāhi māpite ratanamayacaṅkame .
‘‘ Ratanabhūtānaṃ sattannaṃ pakaraṇānaṃ tattha ca anuttarassa dhammaratanassa sammasanena taṃ ṭhānaṃ ratanagharacetiyaṃ nāma jātan ’’ tipi vadanti .
Teneva aṭṭhasāliniyaṃ ( dha . sa . aṭṭha . nidānakathā )‘‘ ratanagharaṃ nāma na ratanamayaṃ gehaṃ , sattannaṃ pana pakaraṇānaṃ sammasitaṭṭhānaṃ ratanagharanti veditabban ’’ ti vuttaṃ .
Kasmā panāyaṃ ajapālanigrodho nāma jātoti āha ‘‘ tassa kirā ’’ tiādi .
Keci pana ‘‘ yasmā tattha vede sajjhāyituṃ asamatthā mahallakabrāhmaṇā pākāraparikkhepayuttāni nivesanāni katvā sabbe vasiṃsu , tasmāssa ‘ ajapālanigrodho ’ ti nāmaṃ jātan ’’ ti vadanti .
Tatrāyaṃ vacanattho – na japantīti ajapā , mantānaṃ anajjhāyakāti attho .
Ajapā lanti ādiyanti nivāsaṃ etthāti ajapāloti .
Apare pana vadanti ‘‘ yasmā majjhanhike samaye anto paviṭṭhe aje attano chāyāya pāleti rakkhati , tasmā ‘ ajapālo ’ tissa nāmaṃ ruḷhan ’’ ti .
Sabbathāpi nāmametaṃ tassa rukkhassa .
Vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedentoti dhammaṃ vicinantoyeva antarantarā vimuttisukhañca paṭisaṃvedento .
‘‘ Dhammaṃ vicinanto vimuttisukhañca paṭisaṃvedento ’’ ti evaṃ vā ettha pāṭho gahetabbo .
Udānaṭṭhakathāyampi ( udā . aṭṭha .4) hi ayameva pāṭho .
Dhammaṃ vicinanto cettha evaṃ abhidhamme nayamaggaṃ sammasi paṭhamaṃ dhammasaṅgaṇīpakaraṇaṃ nāma , tato vibhaṅgappakaraṇaṃ , dhātukathāpakaraṇaṃ , puggalapaññattippakaraṇaṃ , kathāvatthuṃ nāma , yamakaṃ nāma , tato mahāpakaraṇaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti .
Tatthassa saṇhasukhumaṭṭhānamhi citte otiṇṇe pīti uppajji , pītiyā uppannāya lohitaṃ pasīdi , lohite pasanne chavi pasīdi , chaviyā pasannāya puratthimakāyato kūṭāgārādippamāṇā rasmiyo uṭṭhahitvā ākāse pakkhandaṃ chaddantanāgakulaṃ viya pācīnadisāya anantāni cakkavāḷāni pakkhandā .
Pacchimakāyato uṭṭhahitvā pacchimadisāya , dakkhiṇaṃsakūṭato uṭṭhahitvā dakkhiṇadisāya , vāmaṃsakūṭato uṭṭhahitvā uttaradisāya anantāni cakkavāḷāni pakkhandā .
Pādatalehi
M3.145 pavāḷaṅkuravaṇṇā rasmiyo nikkhamitvā mahāpathaviṃ vinibbijjha udakaṃ dvidhā bhinditvā vātakkhandhaṃ padāletvā ajaṭākāsaṃ pakkhandā .Sīsato saṃparivattiyamānaṃ maṇidāmaṃ viya nīlavaṇṇarasmivaṭṭi uṭṭhahitvā cha devaloke vinivijjhitvā nava brahmaloke atikkamma ajaṭākāsaṃ pakkhandā .
Tasmiṃ divase aparimāṇesu cakkavāḷesu aparimāṇā sattā sabbe suvaṇṇavaṇṇāva ahesuṃ .
Taṃ divasañca pana bhagavato sarīrā nikkhantā
V3.134 yāvajjadivasāpi kira tā rasmiyo anantalokadhātuyo gacchantiyeva .Na kevalañca imasmiṃyeva sattāhe dhammaṃ vicinantassa sarīrato rasmiyo nikkhamiṃsu , atha kho ratanagharasattāhepi paṭṭhānaṃ sammasantassa evameva sarīrato rasmiyo nikkhantā evāti veditabbaṃ .
Vuttañhetaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ( dha . sa . aṭṭha . nidānakathā )–
‘‘ Imesu ca ekavīsatiyā divasesu ekadivasepi satthu sarīrato rasmiyo na nikkhantā , catutthe pana sattāhe pacchimuttarāya disāya ratanaghare nisīdi .
Tattha dhammasaṅgaṇiṃ sammasantassapi sarīrato rasmiyo na nikkhantā .
Vibhaṅgappakaraṇaṃ , dhātukathaṃ , puggalapaññattiṃ , kathāvatthuppakaraṇaṃ , yamakappakaraṇaṃ sammasantassapi rasmiyo na nikkhantā .
Yadā pana mahāpakaraṇaṃ oruyha ‘ hetupaccayo ārammaṇapaccayo … pe … avigatapaccayo ’ ti sammasanaṃ ārabhi , athassa catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ sammasantassa ekantato sabbaññutaññāṇaṃ mahāpakaraṇe okāsaṃ labhi .
Yathā hi timirapiṅgalamahāmaccho caturāsītiyojanasahassagambhīre mahāsamuddeyeva okāsaṃ labhati , evameva sabbaññutaññāṇaṃ ekantato mahāpakaraṇeyeva okāsaṃ labhi .
‘‘ Satthu evaṃ laddhokāsena sabbaññutaññāṇena yathāsukhaṃ saṇhasukhumadhammaṃ sammasantassa sarīrato nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassaravasena chabbaṇṇarasmiyo nikkhamiṃsu .
Kesamassūhi ceva akkhīnañca nīlaṭṭhānehi nīlarasmiyo nikkhamiṃsu , yāsaṃ vasena gaganatalaṃ añjanacuṇṇasamokiṇṇaṃ viya umāpupphanīluppaladalasañchannaṃ viya vītipatantamaṇitālavaṇṭaṃ viya sampasāritamecakapaṭaṃ
M3.146 viya ca ahosi .Chavito ceva akkhīnañca pītaṭṭhānehi pītarasmiyo nikkhamiṃsu , yāsaṃ vasena disābhāgā suvaṇṇarasanisiñcamānā viya suvaṇṇapaṭapasāritā viya kuṅkumacuṇṇakaṇikārapupphasamparikiṇṇā viya ca virociṃsu .
Maṃsalohitehi ceva akkhīnañca rattaṭṭhānehi lohitarasmiyo nikkhamiṃsu , yāsaṃ vasena disābhāgā cīnapiṭṭhacuṇṇarañjitā viya supakkalākhārasanisiñcamānā viya rattakambalaparikkhittā viya jayasumanapāribaddhakabandhujīvakakusumasamparikiṇṇā viya ca virociṃsu .
Aṭṭhīhi ceva dantehi ca akkhīnañca setaṭṭhānehi odātarasmiyo nikkhamiṃsu , yāsaṃ vasena disābhāgā rajatakuṭehi āsiñcamānakhīradhārāsamparikiṇṇā viya pasāritarajatapaṭavitānā viya vītipatantarajatatālavaṇṭā
V3.135 viya kundakumudasindhuvārasumanamallikādikusumasañchannā viya ca virociṃsu .Mañjiṭṭhapabhassarā pana tamhā tamhā sarīrappadesā nikkhamiṃsu .
Iti tā chabbaṇṇarasmiyo nikkhamitvā ghanamahāpathaviṃ gaṇhiṃsu .
‘‘ Catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā mahāpathavī niddhantasuvaṇṇapiṇḍi viya ahosi .
Pathaviṃ bhinditvā heṭṭhā udakaṃ gaṇhiṃsu .
Pathavīsandhārakaṃ aṭṭhanahutādhikacatuyojanasatasahassabahalaṃ udakaṃ suvaṇṇakalasehi āsiñcamānavilīnasuvaṇṇaṃ viya ahosi .
Udakaṃ vinivijjhitvā vātaṃ aggahesuṃ .
Channavutādhikanavayojanasatasahassabahalo vāto samussitasuvaṇṇakkhandho viya ahosi .
Vātaṃ vinivijjhitvā heṭṭhā ajaṭākāsaṃ pakkhandiṃsu .
Uparibhāgena uggantvāpi catumahārājike gaṇhiṃsu .
Te vinivijjhitvā tāvatiṃse , tato yāme , tato tusite , tato nimmānaratī , tato paranimmitavasavattī , tato nava brahmaloke , tato vehapphale , tato pañca suddhāvāse vinivijjhitvā cattāro āruppe gaṇhiṃsu .
Cattāro ca āruppe vinivijjhitvā ajaṭākāsaṃ pakkhandiṃsu .
‘‘ Tiriyabhāgehi
M3.147 anantā lokadhātuyo pakkhandiṃsu , ettake ṭhāne candamhi candappabhā natthi , sūriye sūriyappabhā natthi , tārakarūpesu tārakarūpappabhā natthi , devatānaṃ uyyānavimānakapparukkhesu sarīre ābharaṇesūti sabbattha pabhā natthi .Tisahassimahāsahassilokadhātuyā ālokapharaṇasamattho mahābrahmāpi sūriyuggamane khajjopanako viya ahosi , candasūriyatārakarūpadevatuyyānavimānakapparukkhānaṃ paricchedamattakameva paññāyittha .
Ettakaṃ ṭhānaṃ buddharasmīhiyeva ajjhotthaṭaṃ ahosi .
Ayañca neva buddhānaṃ adhiṭṭhāniddhi , na bhāvanāmayiddhi .
Saṇhasukhumadhammaṃ pana sammasato lokanāthassa lohitaṃ pasīdi , vatthurūpaṃ pasīdi , chavivaṇṇo pasīdi .
Cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātu samantā asītihatthamatte padese niccalā aṭṭhāsī ’’ ti .
Evaṃ nisinneti tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā nisinne .
Eko brāhmaṇoti nāmagottavasena anabhiññāto apākaṭo eko brāhmaṇo .
‘‘ Huṃ hun ’’ ti karonto vicaratīti sabbaṃ acokkhajātikaṃ passitvā jigucchanto ‘‘ huṃ hun ’’ ti karonto vicarati .
Etadavocāti ( udā . aṭṭha .4) etaṃ idāni vattabbaṃ ‘‘ kittāvatā nu kho ’’ tiādivacanaṃ avoca .
Tattha kittāvatāti kittakena pamāṇena .
Nu-ti saṃsayatthe nipāto , kho-ti padapūraṇe .
Bho-ti
V3.136 brāhmaṇānaṃ jātisamudāgataṃ ālapanaṃ .Tathā hi vuttaṃ ‘‘ bhovādi nāma so hoti , sace hoti sakiñcano ’’ ti ( dha . pa .396; su . ni .625).
Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati .
Kathaṃ panāyaṃ brāhmaṇo sampati samāgato bhagavato gottaṃ jānātīti ?
Nāyaṃ sampati samāgato , chabbassāni padhānakaraṇakāle upaṭṭhahantehi pañcavaggiyehi saddhiṃ caramāno aparabhāge taṃ vataṃ chaḍḍetvā uruvelāyaṃ senanigame eko adutiyo hutvā piṇḍāya caramānopi tena brāhmaṇena diṭṭhapubbo ceva sallapitapubbo ca , tena so pubbe pañcavaggiyehi gayhamānaṃ bhagavato gottaṃ anussaranto ‘‘ bho gotamā ’’ ti bhagavantaṃ gottena ālapati .
Yato paṭṭhāya vā bhagavā mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto anomānadītīre pabbaji , tato pabhuti ‘‘ samaṇo
M3.148 gotamo ’’ ti cando viya sūriyo viya pākaṭo paññāto hoti , na ca tassa gottajānane kāraṇaṃ gavesitabbaṃ .Brāhmaṇakaraṇāti brāhmaṇaṃ karontīti brāhmaṇakaraṇā , brāhmaṇabhāvakarāti attho .
Ettha ca ‘‘ kittāvatā ’’ ti etena yehi dhammehi brāhmaṇo hoti , tesaṃ dhammānaṃ parimāṇaṃ pucchati .
‘‘ Katame ’’ ti pana iminā tesaṃ sarūpaṃ pucchati .
Udānaṃ udānesīti ‘‘ yo brāhmaṇo ’’ tiādikaṃ udānaṃ udānesi , na pana tassa brāhmaṇassa dhammaṃ desesi .
Kasmā ?
Dhammadesanāya abhājanabhāvato .
Tathā hi tassa brāhmaṇassa imaṃ gāthaṃ sutvā na saccābhisamayo ahosi .
Yathā ca imassa , evaṃ upakassa ājīvakassa buddhaguṇappakāsanaṃ sutvā .
Dhammacakkappavattanato hi pubbabhāge bhagavatā bhāsitaṃ paresaṃ suṇantānampi tapussabhallikānaṃ saraṇadānaṃ viya vāsanābhāgiyameva jātaṃ , na asekkhabhāgiyaṃ vā nibbedhabhāgiyaṃ vā .
Esā hi dhammatāti .
Vedehi vā antan ti ettha antaṃ nāma sabbasaṅkhārapariyosānaṃ nibbānaṃ .
Ime ussadā natthīti sabbaso ime pahīnattā na santi .
Ajapālakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .