Bimbisārasamāgamakathāvaṇṇanā
55. Idāni ‘‘ atha kho bhagavā gayāsīse yathābhirantaṃ viharitvā ’’ tiādīsu yā sā anuttānapadavaṇṇanā , taṃ dassetuṃ ‘‘ laṭṭhivaneti tāluyyāne ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha tāluyyāneti tālarukkhānaṃ bahubhāvato evaṃladdhanāme uyyāne .
Appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvātiādīsu añjaliṃ paṇāmetvāti ye ubhatopakkhikā , te sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Te kira evaṃ cintayiṃsu ‘‘ sace no micchādiṭṭhikā codessanti ‘ kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā ’ ti , tesaṃ ‘ kiṃ añjalimattakaraṇenapi vanditaṃ hotī ’ ti vakkhāma .
Sace no sammādiṭṭhikā codessanti ‘ kasmā bhagavantaṃ na vanditthā ’ ti ,‘ kiṃ sīsena bhūmiṃ paharanteneva vanditaṃ hoti , nanu añjalikammampi vandanā evā ’ ti vakkhāmā ’’ ti .
Nāmagottaṃ sāvetvāti ‘‘ bho gotama , ahaṃ asukassa putto datto nāma mitto nāma idha āgato ’’ ti vadantā nāmaṃ sāventi nāma ,‘‘ bho gotama , ahaṃ vāseṭṭho nāma kaccāno nāma idhāgato ’’ ti vadantā gottaṃ sāventi nāma .
Ete kira daliddā jiṇṇakulaputtā parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmāti evaṃ
M3.214 akaṃsu .Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṃsu , te kerāṭikā ceva andhabālā ca .
Tattha kerāṭikā ‘‘ ekaṃ dve kathāsallāpe karonte vissāsiko hoti , atha vissāse sati ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yuttan ’’ ti tato attānaṃ mocentā tuṇhī nisīdanti .
Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittā mattikāpiṇḍo viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti .
Kisakovadānoti
V3.195 ettha kisakānaṃ ovadāno kisakovadānoti imaṃ tāva atthavikappaṃ dassetuṃ ‘‘ tāpasacariyāya kisasarīrattā ’’ tiādi vuttaṃ .Aggihuttan ti aggiparicaraṇaṃ .
Rūpādayova idha kāmanīyaṭṭhena ‘‘ kāmā ’’ ti vuttāti āha ‘‘ ete rūpādayo kāme ’’ ti .
Yaññā abhivadantīti yāgahetu ijjhantīti vadanti .
Upadhīsūti ettha cattāro upadhī kāmupadhi khandhupadhi kilesupadhi abhisaṅkhārupadhīti .
Kāmāpi hi ‘‘ yaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ kāmānaṃ assādo ’’ ti ( ma . ni .1.167) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato upadhīyati ettha sukhanti iminā vacanatthena ‘‘ upadhī ’’ ti vuccanti .
Khandhāpi khandhamūlakassa dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato , kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato , abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato ‘‘ upadhī ’’ ti vuccanti , tesu khandhupadhi idhādhippetoti āha ‘‘ khandhupadhīsu malanti ñatvā ’’ ti .
Yaññā malameva vadantīti yāgahetu malameva ijjhatīti vadanti .
Yiṭṭheti mahāyāge .
Huteti divase divase kattabbaaggiparicaraṇe .
Kāmabhave asattan ti kāmabhave alaggaṃ , tabbinimuttanti vuttaṃ hoti .
57-58.
Āsīsanāti patthanā .
Dibbasuvaṇṇesupi siṅgīsuvaṇṇassa sabbaseṭṭhattā ‘‘ siṅgīnikkhasavaṇṇo ’’ ti vuttaṃ .
Yatheva hi manussaparibhoge suvaṇṇe yuttikataṃ hīnaṃ , tato rasaviddhaṃ seṭṭhaṃ , rasaviddhato ākaruppannaṃ , tato yaṃ kiñci dibbaṃ seṭṭhaṃ , evaṃ dibbasuvaṇṇesupi cāmīkarato sātakumbhaṃ , sātakumbhato jambunadaṃ , jambunadato siṅgīsuvaṇṇaṃ , tasmā taṃ sabbaseṭṭhaṃ .
Siṅgīnikkhan ti ca nikkhaparimāṇena siṅgīsuvaṇṇena kataṃ suvaṇṇapaṭṭaṃ .
Ūnakanikkhena katañhi ghaṭṭanamajjanakkhamaṃ na hoti , atirekena kataṃ ghaṭṭanamajjanaṃ khamati , vaṇṇavantaṃ pana na hoti , pharusadhātukaṃ khāyati , nikkhena kataṃ ghaṭṭanamajjanañceva khamati vaṇṇavantañca hoti .
Nikkhaṃ pana vīsatisuvaṇṇanti keci
M3.215 .Pañcavīsatisuvaṇṇanti apare .
Majjhimanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ nikkhaṃ nāma pañcasuvaṇṇā ’’ ti vuttaṃ .
Suvaṇṇo nāma catudharaṇanti vadanti .
Dasasu ariyavāsesu vutthavāsoti –
‘‘ Idha ,( dī . ni .3.348; a . ni .10.20) bhikkhave , bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño .
‘‘ Kathañca
V3.196 , bhikkhave , bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti ?Idha , bhikkhave , bhikkhuno kāmacchando pahīno hoti , byāpādo pahīno hoti , thinamiddhaṃ pahīnaṃ hoti , uddhaccakukkuccaṃ pahīnaṃ hoti , vicikicchā pahīnā hoti .
Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti .
‘‘ Kathañca , bhikkhave , bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hoti ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano , upekkhako viharati sato sampajāno .
Sotena saddaṃ sutvā … pe … ghānena gandhaṃ ghāyitvā … jivhāya rasaṃ sāyitvā … kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano , upekkhako viharati sato sampajāno .
Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hoti .
‘‘ Kathañca , bhikkhave , bhikkhu ekārakkho hoti ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu satārakkhena cetasā samannāgato hoti .
Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu ekārakkho hoti .
‘‘ Kathañca , bhikkhave , bhikkhu caturāpasseno hoti ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu saṅkhāyekaṃ paṭisevati , saṅkhāyekaṃ adhivāseti , saṅkhāyekaṃ parivajjeti , saṅkhāyekaṃ vinodeti .
Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu caturāpasseno hoti .
‘‘ Kathañca , bhikkhave , bhikkhu panuṇṇapaccekasacco hoti ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu yāni tāni puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ puthupaccekasaccāni
M3.216 , sabbāni tāni nuṇṇāni honti panuṇṇāni cattāni vantāni muttāni pahīnāni paṭinissaṭṭhāni .Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu panuṇṇapaccekasacco hoti .
‘‘ Kathañca , bhikkhave , bhikkhu samavayasaṭṭhesano hoti ?
Idha , bhikkhave , bhikkhuno kāmesanā pahīnā hoti , bhavesanā pahīnā hoti , brahmacariyesanā paṭippassaddhā .
Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu samavayasaṭṭhesano hoti .
‘‘ Kathañca , bhikkhave , bhikkhu anāvilasaṅkappo hoti ?
Idha , bhikkhave , bhikkhuno
V3.197 kāmasaṅkappo pahīno hoti , byāpādasaṅkappo pahīno hoti , vihiṃsāsaṅkappo pahīno hoti .Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu anāvilasaṅkappo hoti .
‘‘ Kathañca , bhikkhave , bhikkhu passaddhakāyasaṅkhāro hoti ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu passaddhakāyasaṅkhāro hoti .
‘‘ Kathañca , bhikkhave , bhikkhu suvimuttacitto hoti ?
Idha , bhikkhave , bhikkhuno rāgācittaṃ vimuttaṃ hoti , dosā cittaṃ vimuttaṃ hoti , mohā cittaṃ vimuttaṃ hoti .
Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu suvimuttacitto hoti .
‘‘ Kathañca , bhikkhave , bhikkhu suvimuttapañño hoti ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu ‘ rāgo me pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo ’ ti pajānāti ,‘ doso me pahīno … pe … moho me pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo ’ ti pajānāti .
Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu suvimuttapañño hotī ’’ ti ( dī . ni .3.348; a . ni .10.20)–
Evamāgatesu dasasu ariyavāsesu vutthavāso .
Tattha vasanti etthāti vāsā , ariyānaṃ eva vāsāti ariyavāsā anariyānaṃ tādisānaṃ vāsānaṃ asambhavato .
Ariyāti cettha ukkaṭṭhaniddesena
M3.217 khīṇāsavā gahitā .Ekārakkhoti ekā satisaṅkhātā ārakkhā etassāti ekārakkho .
Khīṇāsavassa ( dī . ni . aṭṭha .3.348; a . ni . aṭṭha .3.10.20) hi tīsu dvāresu sabbakāle sati ārakkhakiccaṃ sādheti .
Tenevassa carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ hotīti vuccati .
Caturāpassenoti cattāri apassenāni apassayā etassāti caturāpasseno .
Saṅkhāyāti ñāṇena ( dī . ni . aṭṭha .3.308).
Paṭisevatīti ñāṇena ñatvā sevitabbayuttakameva sevati .
Tassa vitthāro ‘‘ paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paribhuñjatī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.23; a . ni .6.58) nayena veditabbo .
Saṅkhāyekaṃ adhivāsetīti ñāṇena ñatvā adhivāsetabbayuttakameva adhivāseti .
Vitthāro panettha ‘‘ paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassā ’’ tiādinā ( ma . ni .1.24) nayena
V3.198 veditabbo .Parivajjetīti ñāṇena ñatvā parivajjetabbayuttakameva parivajjeti .
Tassa vitthāro ‘‘ paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī ’’ tiādinā nayena veditabbo .
Vinodetīti ñāṇena ñatvā vinodetabbameva vinodeti nudati nīharati anto vasituṃ na deti .
Tassa vitthāro ‘‘ uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ tiādinā nayena veditabbo .
Panuṇṇapaccekasaccoti ( a . ni . aṭṭha .2.4.38; dī . ni . aṭṭha .3.348)‘‘ idameva dassanaṃ saccaṃ , idameva saccan ’’ ti evaṃ pāṭiyekkaṃ gahitattā paccekasaṅkhātāni diṭṭhisaccāni panuṇṇāni nīhaṭāni pahīnāni assāti panuṇṇapaccekasacco .
Puthusamaṇabrāhmaṇānan ti bahūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ .
Ettha ca samaṇāti pabbajjupagatā .
Brāhmaṇāti bhovādino .
Puthupaccekasaccānīti bahūni pāṭekkasaccāni ,‘‘ idameva dassanaṃ saccaṃ , idameva saccan ’’ ti pāṭiyekkaṃ gahitāni bahūni saccānīti attho .
Nuṇṇānīti nīhaṭāni .
Panuṇṇānīti suṭṭhu nīhatāni .
Cattānīti vissaṭṭhāni .
Vantānīti vamitāni .
Muttānīti chinnabandhanāni katāni .
Pahīnānīti pajahitāni .
Paṭinissaṭṭhānīti yathā na puna cittaṃ ārohanti , evaṃ paṭivissajjitāni .
Sabbāneva cetāni ariyamaggādhigamato pubbe gahitassa diṭṭhiggāhassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni .
Samavayasaṭṭhesanoti
M3.218 ( dī . ni . aṭṭha .3.348; a . ni . aṭṭha .3.10.20) ettha avayāti anūnā .Saṭṭhāti nissaṭṭhā .
Sammā avayā saṭṭhā esanā assāti samavayasaṭṭhesano , sammā vissaṭṭhasabbaesanoti attho .
‘‘ Rāgā cittaṃ vimuttan ’’ tiādīhi maggassa kiccanipphatti kathitā rāgādīnaṃ pahīnabhāvadīpanato .
‘‘ Rāgo me pahīno ’’ tiādīhi paccavekkhaṇāmukhena ariyaphalaṃ kathitaṃ .
Adhigate hi aggaphale sabbaso rāgādīnaṃ anuppādadhammataṃ pajānāti , tañca pajānanaṃ paccavekkhaṇañāṇanti .
Tattha pañcaṅgavippahānapaccekasaccāpanodanaesanāsamavayasajjanāni ‘‘ saṅkhāyekaṃ paṭisevati adhivāseti parivajjeti vinodetī ’’ ti vuttesu apassenesu vinodanā ca maggakiccāneva , itare ca maggeneva samijjhanti .
Dasabaloti kāyabalasaṅkhātāni ñāṇabalasaṅkhātāni ca dasa balāni etassāti dasabalo .
Duvidhañhi
V3.199 tathāgatassa balaṃ kāyabalaṃ ñāṇabalañca .Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ .
Vuttañhetaṃ porāṇehi –
‘‘ Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ , paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ ;
Gandhamaṅgalahemañca , uposathachaddantime dasā ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .1.148; saṃ . ni . aṭṭha .2.2.22; a . ni . aṭṭha .3.10.21; vibha . aṭṭha 76; udā . aṭṭha .75; bu . vaṃ . aṭṭha .1.39; paṭi . ma . aṭṭha .2.2.44; cūḷani . aṭṭha .81);
Imāni hi dasa hatthikulāni .
Tattha kāḷāvakan ti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ , taṃ ekassa kāḷāvakassa hatthino .
Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ , taṃ ekassa gaṅgeyyassa .
Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ , taṃ ekassa paṇḍarassa .
Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ , taṃ ekassa tambassa .
Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ , taṃ ekassa piṅgalassa .
Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ , taṃ ekassa gandhahatthino .
Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ , taṃ ekassa maṅgalassa .
Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ , taṃ ekassa hemavatassa .
Yaṃ dasannaṃ hemavatānaṃ , taṃ ekassa uposathassa .
Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ , taṃ ekassa chaddantassa .
Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ , taṃ ekassa tathāgatassa kāyabalaṃ .
Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati .
Tattha nārā vuccanti rasmiyo , tā bahū nānāvidhā tato uppajjantīti nārāyanaṃ , vajiraṃ , tasmā vajirasaṅghātabalanti attho .
Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassānaṃ , purisagaṇanāya dasannaṃ
M3.219 purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti .Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ .
Ñāṇabalaṃ pana pāḷiyaṃ āgatameva .
Tatrāyaṃ pāḷi ( ma . ni .1.148; a . ni .10.21)–
‘‘ Dasa kho panimāni , sāriputta , tathāgatassa tathāgatabalāni , yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti , parisāsu sīhanādaṃ nadati , brahmacakkaṃ pavatteti .
Katamāni dasa ?
Idha , sāriputta , tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti , yampi , sāriputta , tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti .
Idampi , sāriputta , tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti , yaṃ balaṃ āgamma
V3.200 tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti , parisāsu sīhanādaṃ nadati , brahmacakkaṃ pavatteti .(1)‘‘ Puna caparaṃ , sāriputta , tathāgato atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānāti … pe ….(2)
‘‘ Puna caparaṃ , sāriputta , tathāgato sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ pajānāti … pe ….(3)
‘‘ Puna caparaṃ , sāriputta , tathāgato anekadhātuṃ nānādhātuṃ lokaṃ yathābhūtaṃ pajānāti … pe ….(4)
‘‘ Puna caparaṃ , sāriputta , tathāgato sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ pajānāti … pe ….(5)
‘‘ Puna caparaṃ , sāriputta , tathāgato parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ pajānāti … pe ….(6)
‘‘ Puna caparaṃ , sāriputta , tathāgato jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ pajānāti … pe ….(7)
‘‘ Puna
M3.220 caparaṃ , sāriputta , tathāgato anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati .Seyyathidaṃ ?
Ekampi jātiṃ dvepi jātiyo … pe … iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati … pe ….(8)
‘‘ Puna caparaṃ , sāriputta , tathāgato dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate , yathākammūpage satte pajānāti … pe ….(9)
‘‘ Puna caparaṃ , sāriputta , tathāgato āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ
V3.201 diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati … pe … idampi , sāriputta , tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti , yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti , parisāsu sīhanādaṃ nadati , brahmacakkaṃ pavatteti .Imāni kho , sāriputta , dasa tathāgatassa tathāgatabalānī ’’ ti .(10)
Tattha ( ma . ni . aṭṭha .1.148; a . ni . aṭṭha .3.10.21; vibha . aṭṭha .760) ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato .
‘‘ Ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya , taṃ taṃ ṭhānaṃ .
Ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya , taṃ taṃ aṭṭhānan ’’ ti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti .
Yampīti yena ñāṇena .
Kammasamādānānan ti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ , kammameva vā kammasamādānaṃ .
Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto ca .
Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ , kammaṃ hetu .
Sabbatthagāminin ti sabbagatigāminiñca agatigāminiñca .
Paṭipadan ti maggaṃ .
Yathābhūtaṃ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu kāmaṃ sabbesampi cetanā tassevekassa jīvitindriyārammaṇā , taṃ pana kammaṃ tesaṃ nānākāraṃ .
Tesu hi eko ādarena chandajāto karoti , eko ‘‘ ehi tvampi karohī ’’ ti parehi nippīḷito karoti , eko samānacchando
M3.221 viya hutvā appaṭibāhiyamāno vicarati , tasmā tesu eko teneva kammena niraye nibbattati , eko tiracchānayoniyaṃ , eko pettivisaye .Taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇeyeva ‘‘ iminā nīhārena āyūhitattā esa niraye nibbattissati , esa tiracchānayoniyaṃ , esa pettivisaye ’’ ti jānāti .
Niraye nibbattamānampi ‘‘ esa mahāniraye nibbattissati , esa ussadaniraye ’’ ti jānāti .
Tiracchānayoniyaṃ nibbattamānampi ‘‘ esa apādako bhavissati , esa dvipādako , esa catuppādo , esa bahuppādo ’’ ti jānāti .
Pettivisaye nibbattamānampi ‘‘ esa nijjhāmataṇhiko bhavissati , esa khuppipāsiko , esa paradattūpajīvī ’’ ti jānāti .
Tesu ca kammesu ‘‘ idaṃ kammaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhissati , etaṃ aññena dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkaṃ bhavissatī ’’ ti jānāti .
Tathā sakalagāmavāsikesu ekato piṇḍapātaṃ dadamānesu kāmaṃ sabbesampi cetanā piṇḍapātārammaṇāva ,
V3.202 taṃ pana kammaṃ tesaṃ nānākāraṃ .Tesu hi eko ādarena karotīti sabbaṃ purimasadisaṃ .
Tasmā tesu ca keci devaloke nibbattanti , keci manussaloke .
Taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇeyeva jānāti .
‘‘ Iminā nīhārena āyūhitattā esa manussaloke nibbattissati , esa devaloke , tatthāpi esa khattiyakule , esa brāhmaṇakule , esa vessakule , esa suddakule , esa paranimmitavasavattīsu , esa nimmānaratīsu , esa tusitesu , esa yāmesu , esa tāvatiṃsesu , esa cātumahārājikesu , esa bhummadevesū ’’ tiādinā tattha tattha hīnapaṇītasuvaṇṇadubbaṇṇaappaparivāramahāparivāratādibhedaṃ taṃ taṃ visesaṃ āyūhanakkhaṇeyeva jānāti .
Tathā vipassanaṃ paṭṭhapentesuyeva ‘‘ iminā nīhārena esa kiñci sallakkhetuṃ na sakkhissati , esa mahābhūtamattameva vavatthapessati , esa rūpapariggahe eva ṭhassati , esa arūpapariggaheyeva , esa nāmarūpapariggaheyeva , esa paccayapariggaheyeva , esa lakkhaṇārammaṇikavipassanāyameva , esa paṭhamaphaleyeva , esa dutiyaphale eva , esa tatiyaphale eva , esa arahattaṃ pāpuṇissatī ’’ ti jānāti .
Kasiṇaparikammaṃ karontesupi ‘‘ imassa parikammamattameva bhavissati , esa nimittaṃ uppādessati , esa appanaṃ eva pāpuṇissati , esa jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ gaṇhissatī ’’ ti jānāti .
Anekadhātun ti
M3.222 cakkhudhātuādīhi , kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ .Nānādhātun ti tāsaṃyeva dhātūnaṃ vilakkhaṇattā nānappakāradhātuṃ .
Lokan ti khandhāyatanadhātulokaṃ .
Yathābhūtaṃ pajānātīti tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati .
Nānādhimuttikatan ti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ .
Parasattānan ti padhānasattānaṃ .
Parapuggalānan ti tato paresaṃ hīnasattānaṃ .
Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ , veneyyavasena pana dvedhā vuttaṃ .
Indriyaparopariyattan ti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvañca aparabhāvañca , vuddhiñca hāniñcāti attho .
Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnan ti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ ,‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ , savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ , paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ .
Saṃkilesan ti hānabhāgiyadhammaṃ .
Vodānan ti visesabhāgiyadhammaṃ .
Vuṭṭhānan ti ‘‘ vodānampi vuṭṭhānaṃ , tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānan ’’ ti ( vibha .828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca .
Heṭṭhimaṃ
V3.203 heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti , tasmā ‘‘ vodānampi vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .Bhavaṅgena sabbajhānehi vuṭṭhānaṃ hoti , phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti .
Tametaṃ sandhāya ‘‘ tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
Sabbañāṇānañca vitthārakathāya vinicchayo sammohavinodaniyaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ ( vibha . aṭṭha .760) vutto .
Pubbenivāsānussatidibbacakkhuāsavakkhayañāṇakathā pana verañjakaṇḍe ( pārā .12) vitthāritāyeva .
Imāni kho sāriputtāti yāni pubbe ‘‘ dasa kho panimāni , sāriputta , tathāgatassa tathāgatabalānī ’’ ti avocaṃ , imāni tānīti appanaṃ karoti .
Tattha paravādikathā hoti ‘‘ dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ natthi , sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedo ’’ ti , taṃ na tathā daṭṭhabbaṃ .
Aññameva hi dasabalañāṇaṃ , aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ .
Dasabalañāṇaṃ sakasakakiccameva jānāti , sabbaññutaññāṇaṃ tampi tato avasesampi pajānāti .
Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti , dutiyaṃ kammantaravipākantarameva , tatiyaṃ kammaparicchedameva , catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva
M3.223 , pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva , chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva , sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva , aṭṭhamaṃ pubbenivutthakkhandhasantatimeva , navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva , dasamaṃ saccaparicchedameva .Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca pajānāti , etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti .
Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti , iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti , maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti .
Iti yathāvuttakāyabalena ceva ñāṇabalena ca samannāgatattā bhagavā ‘‘ dasabalo ’’ ti vuccati .
Dasahi asekkhehi aṅgehi upetoti ‘‘ asekkhā sammādiṭṭhi , asekkho sammāsaṅkappo , asekkhā sammāvācā , asekkho sammākammanto , asekkho sammāājīvo , asekkho sammāvāyāmo , asekkhā sammāsati , asekkho sammāsamādhi , asekkhaṃ sammāñāṇaṃ , asekkhā sammāvimuttī ’’ ti ( dī . ni .3.348,360) evaṃ vuttehi dasahi asekkhadhammehi samannāgato .
Asekkhā sammādiṭṭhiādayo ca sabbe phalasampayuttadhammā eva .
Ettha ca sammādiṭṭhi sammāñāṇan ti dvīsu ṭhānesu paññāva kathitā ‘‘ sammā dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi , sammā pajānanaṭṭhena sammāñāṇan ’’ ti .
Atthi hi dassanajānanānaṃ visaye pavattiākāraviseso .
Sammāvimuttīti iminā pana padena vuttāvasesā phalasamāpattisahagatadhammā saṅgahitāti veditabbā
V3.204 .Ariyaphalasampayuttadhammāpi hi sabbaso paṭipakkhato vimuttataṃ upādāya vimuttīti vattabbataṃ labhanti .
59. Vacanasaddena appasaddan ti ārāmupacārena gacchato addhikajanassapi vacanasaddena appasaddaṃ .
Nagaranigghosasaddenāti avibhāvitatthena nagare manussānaṃ nigghosasaddena .
Manussehi samāgamma ekajjhaṃ pavattitasaddo hi nigghoso .
Anusañcaraṇajanassāti antosañcārino janassa .
Manussānaṃ rahassakiriyaṭṭhāniyan ti manussānaṃ rahassakaraṇassa yuttaṃ anucchavikaṃ .
Vivekānurūpan ti ekībhāvassa anurūpaṃ .
Sesamettha uttānameva .
Bimbisārasamāgamakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .