Issues
Mahāvagga-ṭīkā
Mahāvagga-ṭīkā

Pañcavaggiyakathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Pañcavaggiyakathāvaṇṇanā

10. EtadahosītiV3.147 etaṃ ahosi ,‘‘ kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyan ’’ ti ayaṃ dhammadesanāpaṭisaṃyutto vitakko udapādīti attho .
Āḷāroti tassa nāmaṃ .
Dīghapiṅgalo kiresa .
So hi tuṅgasarīratāya dīgho , piṅgalacakkhutāya piṅgalo , tenassa ‘‘ āḷāro ’’ ti nāmaṃ ahosi .
Kālāmoti gottaṃ .
Paṇḍitoti ( ma . ni . aṭṭha .1.284) paṇḍiccena samannāgato , samāpattipaṭilābhasaṃsiddhena adhigamabāhusaccasaṅkhātena paṇḍitabhāvena samannāgatoti attho .
Byattoti veyyattiyena samannāgato , samāpattipaṭilābhapaccayena pārihārikapaññāsaṅkhātena byattabhāvena samannāgatoti attho .
Medhāvīti ṭhānuppattiyā paññāya samannāgato .
Atha vā medhāvīti tihetukapaṭisandhipaññāsaṅkhātāya taṃtaṃitikattabbatāpaññāsaṅkhātāya ca medhāya samannāgatoti evamettha attho daṭṭhabbo .
Apparajakkhajātikoti samāpattiyā vikkhambhitattā nikkilesajātiko visuddhasatto .
Ājānissatīti sallakkhessati paṭivijjhissati .
Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādīti bhagavatopi sabbaññutaññāṇaṃ uppajji .
Bhagavā kira devatāya kathiteneva niṭṭhaṃ agantvā sayampi sabbaññutaññāṇena olokento ito sattamadivasamatthake kālaṃ katvā ākiñcaññāyatane nibbattoti addasa .
Taṃ sandhāyāha ‘‘ bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādī ’’ ti .
Mahājāniyoti sattadivasabbhantare pattabbamaggaphalatoM3.161 parihīnattā mahatī jāni parihāni assāti mahājāniyo .
Akkhaṇe nibbattatthā idha dhammadesanaṭṭhānaṃ āgamanapādāpi natthi , athāhaṃ tattha gaccheyyaṃ , gantvā desiyamānaṃ dhammampissa sotuṃ sotapasādopi natthi , evaṃ mahājāniyo jātoti dasseti .
Kiṃ pana bhagavatā taṃ attano buddhānubhāvena dhammaṃ ñāpetuṃ na sakkāti ?
Āma na sakkā , na hi paratoghosamantarena sāvakānaṃ dhammābhisamayo sambhavati , aññathā itarapaccayarahitassapi dhammābhisamayena bhavitabbaṃ , na ca taṃ atthi .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ dveme , bhikkhave , paccayā sammādiṭṭhiyā uppādāya parato ca ghoso ajjhattañca yonisomanasikāro ’’ ti ( a . ni .2.127).
Udakoti tassa nāmaṃ , rāmassa pana puttatāya rāmaputto .
Abhidosakālakatoti aḍḍharatte kālakato .
Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādīti idhāpi kira bhagavā devatāya kathitavacanena sanniṭṭhānaṃ akatvā sabbaññutaññāṇena olokento ‘‘ hiyyo aḍḍharatte kālaṃ katvā udako rāmaputtoV3.148 nevasaññānāsaññāyatane nibbatto ’’ ti addasa , tasmā evaṃ vuttaṃ .
Sesaṃ purimasadisameva .
Bahūpakārāti bahuupakārā .
Padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsūti padhānatthāya pesitattabhāvaṃ vasanaṭṭhāne pariveṇasammajjanena pattacīvaraṃ gahetvā anubandhanena mukhodakadantakaṭṭhadānādinā ca upaṭṭhahiṃsu .
Ke panete pañcavaggiyā nāma ?
Ye te –
Rāmo dhajo lakkhaṇo cāpi mantī ;
Koṇḍañño ca bhojo suyāmo sudatto ;
Ete tadā aṭṭha ahesuṃ brāhmaṇā ;
Chaḷaṅgavā mantaṃ viyākariṃsūti .( ma . ni . aṭṭha .1.284; jā . aṭṭha .1. nidānakathā ; apa . aṭṭha .1. avidūrenidānakathā );
Bodhisattassa jātakāle supinapaṭiggāhakā ceva lakkhaṇapaṭiggāhakā ca aṭṭha brāhmaṇā .
Tesu tayo dvedhā byākariṃsu ‘‘ imehi lakkhaṇehi samannāgato agāraṃ ajjhāvasamāno rājā hohiti cakkavattī , pabbajamāno buddho ’’ ti .
Pañca brāhmaṇā ekaṃsabyākaraṇā ahesuṃM3.162 ‘‘ imehi lakkhaṇehi samannāgato agāre na tiṭṭhati , buddhova hotī ’’ ti .
Tesu purimā tayo yathāmantapadaṃ gatā .
Ete hi lakkhaṇamantasaṅkhātavedavacanānurūpaṃ paṭipannā dve gatiyo bhavanti anaññāti vuttaniyāmena nicchinituṃ asakkontā vuttameva paṭipajjiṃsu , na mahāpurisassa buddhabhāvappattiṃ paccāsīsiṃsu .
Ime pana koṇḍaññādayo pañca ‘‘ ekaṃsato buddho bhavissatī ’’ ti jātanicchayattā mantapadaṃ atikkantā .
Te attanā laddhaṃ tuṭṭhidānaṃ ñātakānaṃ vissajjetvā ‘‘ ayaṃ mahāpuriso agāre na ajjhāvasissati , ekantena buddho bhavissatī ’’ ti nibbematikā bodhisattaṃ uddissa samaṇapabbajjaṃ pabbajitā , tesaṃ puttātipi vadanti , taṃ aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ .
Ete kira daharakāleva bahū mante jāniṃsu , tasmā ne brāhmaṇā ācariyaṭṭhāne ṭhapayiṃsu .
Te ‘‘ pacchā amhehi puttadārajaṭaṃ chinditvā na sakkā bhavissati pabbajitun ’’ ti daharakāleyeva pabbajitvā ramaṇīyāni senāsanāni paribhuñjantā vicariṃsu .
Kālena kālaṃ pana ‘‘ kiṃ bho mahāpuriso mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto ’’ ti pucchanti .
Manussā ‘‘ kuhiṃ tumhe mahāpurisaṃ passissatha , tīsu pāsādesu vividhanāṭakamajjhe devo viya sampattiṃ anubhotī ’’ ti vadanti .
Te sutvā ‘‘ na tāva mahāpurisassa ñāṇaṃ paripākaṃ gacchatī ’’ ti appossukkā vihariṃsuyeva .
KasmāV3.149 panettha bhagavā ‘‘ bahukārā kho me pañcavaggiyā ’’ ti āha .
Kiṃ upakārakānaṃyeva esa dhammaṃ deseti , anupakārakānaṃ na desetīti ?
No na deseti .
Paricayavasena hesa āḷārañceva kālāmaṃ udakañca rāmaputtaṃ olokesi .
Etasmiṃ pana buddhakkhette ṭhapetvā aññāsikoṇḍaññaṃ añño paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikātuṃ samattho nāma natthi .
Kasmā ?
Tathāvidhaupanissayattā .
Pubbe kira puññakaraṇakāle dve bhātaro ahesuṃ .
Te ca ekato sassaṃ akaṃsu .
Tattha jeṭṭhassa ‘‘ ekasmiṃ sasse nava vāre aggasassadānaṃ mayā dātabban ’’ ti ahosi .
So vappakāle bījaggaṃ nāma datvā gabbhakāle kaniṭṭhena saddhiṃ mantesi ‘‘ gabbhakāle gabbhaṃ phāletvā dassāmī ’’ ti .
Kaniṭṭho ‘‘ taruṇasassaṃ nāsetukāmosī ’’ ti āha .
Jeṭṭho kaniṭṭhassa ananuvattanabhāvaṃ ñatvā khettaṃ vibhajitvā attano koṭṭhāsato gabbhaṃ phāletvā khīraṃ nīharitvā sappiphāṇitena yojetvā adāsi , puthukakāle puthukaṃ kāretvā adāsiM3.163 , lāyane lāyanaggaṃ , veṇikaraṇe veṇaggaṃ , veṇiyo purisabhāravasena bandhitvā kalāpakaraṇe kalāpaggaṃ , khale kalāpānaṃ ṭhapanadivase khalaggaṃ , madditvā vīhīnaṃ rāsikaraṇadivase khalabhaṇḍaggaṃ , koṭṭhāgāre dhaññassa pakkhipanadivase koṭṭhagganti evaṃ ekasmiṃ sasse nava vāre aggadānaṃ adāsi .
Kaniṭṭho pana khalato dhaññaṃ uddharitvā gahaṇadivase adāsi .
Tesu jeṭṭho aññāsikoṇḍaññatthero jāto , kaniṭṭho subhaddaparibbājako .
Iti ekasmiṃ sasse navannaṃ aggadānānaṃ dinnattā ṭhapetvā theraṃ añño paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikātuṃ samattho nāma natthi .
‘‘ Navannaṃ aggadānānaṃ dinnattā ’’ ti idañca tassa rattaññūnaṃ aggabhāvatthāya katābhinīhārānurūpaṃ pavattitasāvakapāramiyā ciṇṇante pavattitattā vuttaṃ .
Tiṇṇampi hi bodhisattānaṃ taṃtaṃpāramiyā sikhāppattakāle pavattitaṃ puññaṃ apuññaṃ vā garutaravipākameva hoti , dhammassa ca sabbapaṭhamaṃ sacchikiriyāya vinā kathaṃ rattaññūnaṃ aggabhāvasiddhīti ?
‘‘ Bahukārā kho me pañcavaggiyā ’’ ti idaṃ pana upakārānussaraṇamattakeneva vuttaṃ .
Isipatane migadāyeti tasmiṃ kira padese anuppanne buddhe paccekasambuddhā gandhamādanapabbate sattāhaṃ nirodhasamāpattiyā vītināmetvā nirodhā vuṭṭhāya nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā pattacīvaramādāya ākāsena āgantvā nipatanti .
Tattha cīvaraṃ pārupitvā nagare piṇḍāya caritvā katabhattakiccā gamanakālepi tatoyeva uppatitvā gacchanti .
Iti isayo ettha nipatanti uppatanti cāti taṃ ṭhānaṃ ‘‘ isipatanan ’’ ti saṅkhaṃ gataṃ , migānaṃ pana abhayatthāya dinnattā ‘‘ migadāyo ’’ ti vuccati .
Tena vuttaṃ ‘‘ isipatane migadāye ’’ ti .
Aññe buddhā paṭhamaṃ dhammadesanatthāya gacchantā ākāsena gantvā tattheva otaranti , amhākaṃ pana bhagavā upakassa ājīvakassa upanissayaṃ disvā ‘‘ upako imaṃ addhānaṃV3.150 paṭipanno , so maṃ disvā sallapitvā gamissati , atha puna nibbinno āgamma arahattaṃ sacchikarissatī ’’ ti ñatvā aṭṭhārasayojanaṃ maggaṃ padasāva agamāsi .
Tena vuttaṃ ‘‘ yena bārāṇasī , tena cārikaṃ pakkāmī ’’ ti .
11. Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhin ti gayāya ca bodhissa ca vivare tigāvutantare ṭhāne .
Bodhimaṇḍato hi gayā tīṇi gāvutāni , bārāṇasīM3.164 aṭṭhārasa yojanāni .
Upako bodhimaṇḍassa ca gayāya ca antare bhagavantaṃ addasa .
Antarā-saddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ .
Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘ antarā gāmañca nadiñca yātī ’’ ti evaṃ ekameva antarā-saddaṃ payujjanti , so dutiyapadenapi yojetabbo hoti , ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti sāmivacanassa pasaṅge antarā-saddayogena upayogavacanassa icchitattā .
Idha pana yojetvā eva vutto .
Addhānamaggan ti addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ , dīghamagganti attho .
Addhānagamanasamayassa vibhaṅge ‘‘ addhayojanaṃ gacchissāmīti bhuñjitabban ’’ tiādivacanato ( pāci .218) addhayojanampi addhānamaggo hoti .
Bodhimaṇḍato pana gayā tigāvutaṃ .
Vippasannānīti suṭṭhu pasannāni .
Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni .
Parisuddhoti niddoso .
Pariyodātoti tasseva vevacanaṃ .
Nirupakkilesatāyeva hi esa ‘‘ pariyodāto ’’ ti vutto , na setabhāvena .
Etassa pariyodātataṃ disvāva indriyānaṃ vippasannataṃ aññāsi , nayaggāhīpaññā kiresā tassa ājīvakassa .
Sabbābhibhūti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ abhibhavitvā ṭhito .
Sabbavidūti sabbaṃ catubhūmakadhammaṃ avediṃ aññāsiṃ sabbaso ñeyyāvaraṇassa pahīnattā .
Sabbesu dhammesu anūpalittoti sabbesu tebhūmakadhammesu rajjanadussanamuyhanādinā kilesalepena alitto .
Sabbañjahoti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ jahitvā ṭhito .
Appahātabbampi hi kusalābyākataṃ tappaṭibaddhakilesappahānena pahīnattā na hotīti jahitameva hoti .
Taṇhakkhaye vimuttoti taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇakaraṇavasena vimutto .
Sayaṃ abhiññāyāti sabbaṃ catubhūmakadhammaṃ attanāva jānitvā .
Kamuddiseyyan ti kaṃ aññaṃ ‘‘ ayaṃ me ācariyo ’’ ti uddiseyyaṃ .
Na me ācariyo atthīti lokuttaradhamme mayhaṃ ācariyo nāma natthi .
Kiñcāpi hi lokiyadhammānampi yādiso lokanāthassa adhigamo , na tādiso adhigamo parūpadeso atthi , lokuttaradhamme panassa lesopi natthi .
Natthi me paṭipuggaloti mayhaṃ sīlādīhi guṇehi paṭinidhibhūto puggalo nāma natthi .
Sammāsambuddhoti hetunā nayena cattāri saccāni sayaṃ buddhoV3.151 .
Sītibhūtoti sabbakilesagginibbāpanena sītibhūto , kilesānaṃ yeva nibbutattā nibbuto .
KāsinaṃM3.165 puran ti kāsiraṭṭhe nagaraṃ .
Āhañchan ti āhanissāmi .
Amatadundubhin ti veneyyānaṃ amatādhigamāya ugghosanādiṃ katvā satthu dhammadesanā ‘‘ amatadundubhī ’’ ti vuttā , dhammacakkapaṭilābhāya taṃ amatabheriṃ paharissāmīti gacchāmīti vuttaṃ hoti .
Arahasi anantajinoti anantajinopi bhavituṃ yuttoti attho .
Anantañāṇo jitakilesoti anantajino .
Hupeyyapāvusoti āvuso evampi nāma bhaveyya , evaṃvidhe nāma rūparatane īdisena ñāṇena bhavitabbanti adhippāyo .
Ayañhissa pabbajjāya paccayo jāto .
Katādhikāro hesa .
Tathā hi bhagavā tena samāgamanatthaṃ padasāva taṃ maggaṃ paṭipajji .
Pakkāmīti vaṅkahārajanapadaṃ nāma agamāsi .
Tatthekaṃ migaluddakagāmakaṃ nissāya vāsaṃ kappesi , jeṭṭhakaluddako taṃ upaṭṭhāsi .
Tasmiñca janapade caṇḍā makkhikā honti .
Atha naṃ ekāya cāṭiyā vasāpesuṃ .
Migaluddako dūraṃ migavaṃ gacchanto ‘‘ amhākaṃ arahante mā pamajjī ’’ ti cāpaṃ nāma dhītaraṃ āṇāpetvā agamāsi saddhiṃ puttabhātukehi .
Sā cassa dhītā dassanīyā hoti koṭṭhāsasampannā .
Dutiyadivase upako gharaṃ āgato taṃ dārikaṃ sabbaṃ upacāraṃ katvā parivisituṃ upagataṃ disvā rāgena abhibhūto bhuñjitumpi asakkonto bhājanena bhattaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhattaṃ ekamantaṃ nikkhipitvā ‘‘ sace cāpaṃ labhāmi , jīvāmi .
No ce , marāmī ’’ ti nirāhāro sayi .
Sattame divase māgaviko āgantvā dhītaraṃ upakassa pavattiṃ pucchi .
Sā ‘‘ ekadivasameva āgantvā puna nāgatapubbo ’’ ti āha .
Māgaviko āgataveseneva naṃ upasaṅkamitvā pucchissāmīti taṅkhaṇaṃyeva gantvā ‘‘ kiṃ , bhante , aphāsukan ’’ ti pāde parāmasanto pucchi .
Upako nitthunanto parivattatiyeva .
So ‘‘ vada bhante , yaṃ mayā sakkā kātuṃ , sabbaṃ karissāmī ’’ ti āha .
Upako ‘‘ sace cāpaṃ labhāmi , jīvāmi , no ce , mayhameva maraṇaṃ seyyo ’’ ti āha .
Jānāsi kira , bhante , kiñci sippanti ?
Na jānāmīti .
Na , bhante , kiñci sippaṃ ajānantena sakkā gharāvāsaṃ adhiṭṭhātunti .
So āha ‘‘ nāhaṃ kiñci sippaṃ jānāmi , apicaM3.166 tumhākaṃ maṃsahārako bhavissāmi , maṃsañca vikkiṇissāmī ’’ ti .
Māgaviko ‘‘ amhākampi etadeva ruccatī ’’ ti uttarasāṭakaṃV3.152 datvā gharaṃ ānetvā dhītaraṃ adāsi .
Tesaṃ saṃvāsamanvāya putto vijāyi ,‘‘ subhaddo ’’ tissa nāmaṃ akaṃsu .
Cāpā tassa rodanakāle ‘‘ maṃsahārakassa putta migaluddakassa putta mā rodi mā rodī ’’ tiādīni vadamānā puttatosanagītena upakaṃ uppaṇḍesi .
‘‘ Bhadde tvaṃ maṃ anāthoti maññasi , atthi me anantajino nāma sahāyo , tassāhaṃ santikaṃ gamissāmī ’’ ti āha .
Cāpā ‘‘ evamayaṃ aṭṭīyatī ’’ ti ñatvā punappunaṃ kathesi .
So ekadivasaṃ anārocetvāva majjhimadesābhimukho pakkāmi .
Bhagavā ca tena samayena sāvatthiyaṃ viharati jetavane , atha kho bhagavā paṭikacceva bhikkhū āṇāpesi ‘‘ yo , bhikkhave , anantajinoti pucchamāno āgacchati , tassa maṃ dasseyyāthā ’’ ti .
Upakopi kho ‘‘ kuhiṃ anantajino vasatī ’’ ti pucchanto anupubbena sāvatthiṃ āgantvā vihāramajjhe ṭhatvā ‘‘ kuhiṃ anantajino ’’ ti pucchi .
Taṃ bhikkhū bhagavato santikaṃ nayiṃsu .
So ca bhagavantaṃ disvā ‘‘ sañjānātha maṃ bhagavā ’’ ti āha .
Āma upaka sañjānāmi , kuhiṃ pana tvaṃ vasitthāti .
Vaṅkahārajanapade , bhanteti .
Upaka mahallakosi jāto , pabbajituṃ sakkhissasīti .
Pabbajissāmi , bhanteti .
Bhagavā pabbājetvā tassa kammaṭṭhānaṃ adāsi .
So kammaṭṭhāne kammaṃ karonto anāgāmiphale patiṭṭhāya kālaṃ katvā avihesu nibbatto , nibbattikkhaṇeyeva ca arahattaṃ pāpuṇi .
Avihe nibbattamattā hi satta janā arahattaṃ pāpuṇiṃsu , tesaṃ so aññataro .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Avihaṃ upapannāse , vimuttā satta bhikkhavo ;
Rāgadosaparikkhīṇā , tiṇṇā loke visattikaṃ .
‘‘ Upako palagaṇḍo ca , pukkusāti ca te tayo ;
Bhaddiyo khaṇḍadevo ca , bāhuraggi ca saṅgiyo ;
Te hitvā mānusaṃ dehaṃ , dibbayogaṃ upaccagun ’’ ti .( saṃ . ni .1.50,105);
12. Saṇṭhapesun ti ‘‘ neva abhivādetabbo ’’ tiādinā katikaṃ akaṃsu .
Bāhullikoti cīvarabāhullādīnaṃ atthāya paṭipanno .
PadhānavibbhantotiM3.167 padhānato pubbe anuṭṭhitadukkaracaraṇato vibbhanto bhaṭṭho parihīno .
Āvatto bāhullāyāti cīvarādibahubhāvatthāya āvatto .
Apica kho āsanaṃ ṭhapetabban ti apica kho panassa uccakule nibbattassa āsanamattaṃV3.153 ṭhapetabbanti vadiṃsu .
Asaṇṭhahantāti buddhānubhāvena buddhatejena abhibhūtā attano katikāya ṭhātuṃ asakkontā .
Nāmena ca āvusovādena ca samudācarantīti ‘‘ gotamā ’’ ti ca ‘‘ āvuso ’’ ti ca vadanti ,‘‘ āvuso gotama , mayaṃ uruvelāyaṃ padhānakāle tuyhaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vicarimha , mukhodakaṃ dantakaṭṭhaṃ adamha , vutthapariveṇaṃ sammajjimha , pacchā te ko vattapaṭipattiṃ akāsi , kacci amhesu pakkantesu na cintayitthā ’’ ti evarūpaṃ kathaṃ kathentīti attho .
Na cirassevāti acireneva .
Kulaputtāti duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ācārakulaputtā ca , ete pana ubhayathāpi kulaputtāyeva .
Agārasmāti gharā .
Agārāya hitaṃ agāriyaṃ , kasigorakkhādi kuṭumbaposanakammaṃ vuccati .
Natthi ettha agāriyanti anagāriyaṃ .
Pabbajjāyetaṃ adhivacanaṃ .
Pabbajantīti upagacchanti upasaṅkamanti .
Tadanuttaran ti taṃ anuttaraṃ .
Brahmacariyapariyosānan ti maggabrahmacariyassa pariyosānaṃ , arahattaphalanti vuttaṃ hoti .
Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti .
Diṭṭheva dhammeti tasmiṃyeva attabhāve .
Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanoyeva paññāya paccakkhaṃ katvā , aparappaccayaṃ katvāti attho .
Upasampajja viharissathāti pāpuṇitvā sampādetvā viharissatha .
Iriyāyāti dukkarairiyāya .
Paṭipadāyāti dukkarapaṭipattiyā .
Dukkarakārikāyāti pasatapasatamuggayūsādiāharaṇādinā dukkarakaraṇena .
Uttari manussadhammāti manussadhammato upari .
Alaṃ ariyaṃ kātunti alamariyo , ariyabhāvāya samatthoti vuttaṃ hoti , ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso , alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso .
Ñāṇadassanan ti ca dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati .
‘‘ Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī ’’ ti ( ma . ni .1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma .
‘‘ Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī ’’ ti ( dī . ni .1.235) etthaM3.168 vipassanāñāṇaṃ .
‘‘ Abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāyā ’’ ti ( a . ni .4.196) ettha maggo .
‘‘ Ayamañño uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro ’’ ti ( ma . ni .1.328) ettha phalaṃ .
‘‘ Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi ‘ akuppā me cetovimutti , ayamantimā jāti , natthi dāni punabbhavo ’’’ ti ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .16) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ .
‘‘ Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi ‘ sattāhakālakato āḷāro kālāmo ’’’ ti ( ma . ni .1.284;2.340; mahāva .10)V3.154 ettha sabbaññutaññāṇaṃ .
Idha pana sabbaññutaññāṇapadaṭṭhāno ariyamaggo sabbaññutaññāṇameva vā adhippetaṃ .
Abhijānātha me noti abhijānātha nu me .
Evarūpaṃ pabhāvitametan ti ettha evarūpaṃ vākyabhedanti attho , api nu ahaṃ uruvelāyaṃ padhāne tumhākaṃ saṅgaṇhanatthaṃ anukkaṇṭhanatthaṃ rattiṃ vā divā vā āgantvā ‘‘ āvuso , mayaṃ yattha katthaci gamissāmāti mā vitakkayittha , mayhaṃ obhāso vā kammaṭṭhānanimittaṃ vā paññāyatī ’’ ti evarūpaṃ kañci vacanabhedaṃ akāsinti adhippāyo .
Te ekapadeneva satiṃ labhitvā uppannagāravā ‘‘ addhā esa buddho jāto ’’ ti saddahitvā ‘‘ no hetaṃ bhante ’’ ti āhaṃsu .
Asakkhi kho bhagavā pañcavaggiye bhikkhū saññāpetun ti bhagavā pañcavaggiye bhikkhū ‘‘ buddho ahan ’’ ti jānāpetuṃ asakkhi .
Aññā cittaṃ upaṭṭhāpesun ti aññāya arahattappattiyā cittaṃ upaṭṭhapesuṃ abhinīhariṃsu .