Issues
Select Version
Mahāvagga-ṭīkā
Mahāvagga-ṭīkā

Sāriputtamoggallānapabbajjākathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Sāriputtamoggallānapabbajjākathāvaṇṇanā

60. IdāniM3.224 ‘‘ tena kho pana samayena sañcayo paribbājako ’’ tiādīsu apubbapadavaṇṇanaṃ dassento ‘‘ sāriputtamoggallānā ’’ tiādimāha .
Tattha sārībrāhmaṇiyā putto sāriputto , moggallībrāhmaṇiyā putto moggallāno .
Amhākaṃ kira ( a . ni . aṭṭha .1.1.189-190; dha . pa . aṭṭha .1.10 sāriputtattheravatthu ) bhagavato nibbattito puretarameva sāriputto rājagahanagarassa avidūre upatissagāme sārībrāhmaṇiyā nāma kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi .
Taṃdivasamevassa sahāyopi rājagahasseva avidūre kolitagāme moggallībrāhmaṇiyā kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi .
Tāni kira dvepi kulāni yāva sattamā kulaparivaṭṭā ābaddhapaṭibaddhasahāyāneva .
Tesaṃ dvinnaṃ ekadivasameva gabbhaparihāraṃ adaṃsu .
Dasamāsaccayena jātānampi tesaṃ chasaṭṭhi dhātiyo upanayiṃsu .
Nāmaggahaṇadivase sārībrāhmaṇiyā puttassa upatissagāme jeṭṭhakulassa puttattā ‘‘ upatisso ’’ ti nāmaṃ akaṃsu , itarassa kolitagāme jeṭṭhakulassa puttattā ‘‘ kolito ’’ ti nāmaṃ akaṃsu .
Tena vuttaṃ ‘‘ gihikāle upatisso kolitoti evaṃ paññāyamānanāmā ’’ ti .
Aḍḍhateyyasatamāṇavakaparivārāti ettha pañcapañcasatamāṇavakaparivārātipi vadanti .
Vuttañhetaṃ aṅguttaranikāyaṭṭhakathāyaṃ ( a . ni . aṭṭha .1.1.189-190)–
‘‘ Upatissamāṇavakassa kīḷanatthāya nadiṃ vā uyyānaṃ vā gamanakāle pañca suvaṇṇasivikāsatāniV3.205 parivārāni honti , kolitamāṇavakassa pañca ājaññarathasatāni .
Dvepi janā pañcapañcamāṇavakasataparivārā hontī ’’ ti .
Rājagahe ca anusaṃvaccharaṃ giraggasamajjaṃ nāma hoti .
Tesaṃ dvinnampi ekaṭṭhāneyeva mañcakaṃ bandhanti .
Dvepi ekatova nisīditvā samajjaṃ passitvā hasitabbaṭṭhāne hasanti , saṃvegaṭṭhāne saṃvijjanti , dāyaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne dāyaṃ denti .
Tesaṃ imināva niyāmena ekadivasaṃ samajjaṃ passantānaṃ paripākagatattā ñāṇassa purimadivasesu viya hasitabbaṭṭhāne hāso vā saṃvegaṭṭhāne saṃvijjanaṃ vā dāyaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne dāyadānaṃ vā nāhosi .
DvepiM3.225 pana janā evaṃ cintayiṃsu ‘‘ kiṃ ettha oloketabbaṃ atthi , sabbepime appatte vassasate apaṇṇattikabhāvaṃ gamissanti , amhehi pana ekaṃ mokkhadhammaṃ gavesituṃ vaṭṭatī ’’ ti ārammaṇaṃ gahetvā nisīdiṃsu .
Tato kolito upatissaṃ āha ‘‘ samma upatissa , na tvaṃ aññadivasesu viya haṭṭhapahaṭṭho , anattamanadhātukosi , kiṃ te sallakkhitan ’’ ti .
‘‘ Samma kolita , etesaṃ olokane sāro natthi , niratthakametaṃ , attano mokkhadhammaṃ gavesituṃ vaṭṭatī ’’ ti idaṃ cintayanto nisinnomhīti .
Tvaṃ pana kasmā anattamanoti .
Sopi tatheva āha .
Athassa attanā saddhiṃ ekajjhāsayataṃ ñatvā upatisso evamāha ‘‘ amhākaṃ ubhinnaṃ sucintitaṃ , mokkhadhammaṃ pana gavesantehi ekā pabbajjā laddhuṃ vaṭṭati , kassa santike pabbajāmā ’’ ti .
Tena kho pana samayena sañcayo paribbājako rājagahe paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ .
Te ‘‘ tassa santike pabbajissāmā ’’ ti pañcahi māṇavakasatehi saddhiṃ sañcayassa santike pabbajiṃsu .
Tesaṃ pabbajitakālato paṭṭhāya sañcayo atirekalābhaggayasaggappatto ahosi .
Te katipāheneva sabbaṃ sañcayassa samayaṃ parimadditvā ‘‘ ācariya , tumhākaṃ jānanasamayo ettakova , udāhu uttaripi atthī ’’ ti pucchiṃsu .
Sañcayo ‘‘ ettakova , sabbaṃ tumhehi ñātan ’’ ti āha .
Tassa kathaṃ sutvā cintayiṃsu ‘‘ evaṃ sati imassa santike brahmacariyavāso niratthako , mayaṃ mokkhadhammaṃ gavesituṃ nikkhantā , so imassa santike uppādetuṃ na sakkā , mahā kho pana jambudīpo , gāmanigamarājadhāniyo carantā avassaṃ mokkhadhammadesakaṃ ācariyaṃ labhissāmā ’’ ti .
Te tato paṭṭhāya ‘‘ yattha yattha paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā atthī ’’ ti suṇanti , tattha tattha gantvā pañhasākacchaṃ karonti , tehi puṭṭhaṃ pañhaṃ añño kathetuṃ samattho nāma natthi , te pana tesaṃ pañhaṃ vissajjenti .
Evaṃ sakalajambudīpaṃ pariggaṇhitvā nivattitvā sakaṭṭhānameva āgantvā ‘‘ samma kolita , yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchatiV3.206 , so ārocetū ’’ ti katikaṃ akaṃsu .
Imameva vatthuṃ saṅkhipitvā dassento ‘‘ tatra nesaṃ mahājanaṃ disvā … pe … katikaṃ akaṃsū ’’ ti āha .
Tattha channaparibbājakassāti setapaṭadharassa paribbājakassa .
Tena nāyaṃ naggaparibbājakoti dasseti .
Pāsādikena abhikkantenātiādīsu pāsādikenāti pasādāvahena sāruppena samaṇānucchavikena .
AbhikkantenātiM3.226 gamanena .
Paṭikkantenāti nivattanena .
Ālokitenāti purato dassanena .
Vilokitenāti ito cito dassanena .
Samiñjitenāti pabbasaṅkocanena .
Pasāritenāti tesaṃyeva pasāraṇena .
Sabbattha itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ , tasmā satisampajaññakehi vabhisaṅkhatattā pāsādikaabhikkantapaṭikkantaālokitavilokitasamiñjitapasārito hutvāti vuttaṃ hoti .
Okkhittacakkhūti heṭṭhākhittacakkhu .
Iriyāpathasampannoti tāya pāsādikaabhikkantāditāya sampannairiyāpatho .
Atthikehi upaññātan ti ‘‘ maraṇe sati amatenapi bhavitabban ’’ ti evaṃ anumānañāṇena ‘‘ atthī ’’ ti upagataṃ nibbānaṃ nāma , taṃ magganto pariyesanto yannūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandheyyanti sambandho .
Sudinnakaṇḍe vuttappakāran ti ‘‘ dānapatīnaṃ gharesu sālā honti , āsanāni cettha paññattāni honti , upaṭṭhāpitaṃ udakakañjiyaṃ , tattha pabbajitā piṇḍāya caritvā nisīditvā bhuñjanti .
Sace icchanti , dānapatīnampi santakaṃ gaṇhanti , tasmā tampi aññatarassa kulassa īdisāya sālāya aññataraṃ kuṭṭamūlanti veditabban ’’ ti evaṃ vuttappakāraṃ .
Appaṃ vā bahuṃ vā bhāsassūti paribbājako ‘‘ ahaṃ upatisso nāma , tvaṃ yathāsattiyā appaṃ vā bahuṃ vā pāvada , etaṃ nayasatena nayasahassena paṭivijjhituṃ mayhaṃ bhāro ’’ ti cintetvā evamāha .
Nirodho ca nirodhupāyo ca ekadesasarūpekasesanayena ‘‘ nirodho ’’ ti vuttoti dassento ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha .
Paṭipādentoti nigamento .
Imaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādīti ettha paribbājako paṭhamapadadvayameva sutvā sahassanayasampanne sotāpattiphale patiṭṭhahi .
Itarapadadvayaṃ sotāpannakāle niṭṭhāsīti veditabbaṃ .
Bahukehi kappanahutehīti ettha dasa dasakāni sataṃ , dasa satāni sahassaṃ , sahassānaṃ sataṃ satasahassaṃ , satasahassānaṃ sataṃ koṭi , koṭisatasahassānaṃ sataṃ pakoṭi , pakoṭisatasahassānaṃ sataṃ koṭipakoṭi , koṭipakoṭisatasahassānaṃ sataṃ ekanahutanti veditabbaṃ .
61. AthaM3.227V3.207 kho sāriputto paribbājako yena moggallāno paribbājako tenupasaṅkamīti ( a . ni . aṭṭha .1.1.189-190; dha . pa . aṭṭha .1.10 sāriputtattheravatthu ) sotāpanno hutvā uparivisese appavattante ‘‘ bhavissati ettha kāraṇan ’’ ti sallakkhetvā theraṃ āha ‘‘ bhante , mā upari dhammadesanaṃ vaḍḍhayittha , ettakameva hotu , kahaṃ amhākaṃ satthā vasatī ’’ ti .
Veḷuvane paribbājakāti .
‘‘ Bhante , tumhe purato yātha , mayhaṃ eko sahāyako atthi , amhehi ca aññamaññaṃ katikā katā ‘ yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati , so ārocetū ’ ti , ahaṃ taṃ paṭiññaṃ mocetvā sahāyakaṃ gahetvā tumhākaṃ gatamaggeneva satthu santikaṃ āgamissāmī ’’ ti pañcapatiṭṭhitena therassa pādesu nipatitvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā theraṃ uyyojetvā paribbājakārāmābhimukho agamāsi .
62. Sāriputtaṃ paribbājakaṃ etadavocāti ‘‘ ajja mayhaṃ sahāyassa mukhavaṇṇo na aññadivasesu viya , addhā anena amataṃ adhigataṃ bhavissatī ’’ ti amatādhigamaṃ pucchanto etadavoca .
Sopissa ‘‘ āmāvuso , amataṃ adhigatan ’’ ti paṭijānitvā sabbaṃ pavattiṃ ārocetvā tameva gāthaṃ abhāsi .
Gāthāpariyosāne moggallāno paribbājako sotāpattiphale patiṭṭhahi .
Tena vuttaṃ ‘‘ atha kho moggallānassa paribbājakassa … pe … dhammacakkhuṃ udapādī ’’ ti .
Gacchāma mayaṃ , āvuso , bhagavato santiketi ‘‘ kahaṃ samma satthā vasatī ’’ ti pucchitvā ‘‘ veḷuvane kira samma , evaṃ no ācariyena assajittherena kathitan ’’ ti vutte evamāha .
Sāriputtatthero ca nāmesa sadāpi ācariyapūjakova , tasmā sahāyaṃ moggallānaṃ paribbājakaṃ evamāha ‘‘ amhehi adhigataṃ amataṃ amhākaṃ ācariyassa sañcayaparibbājakassapi kathessāma , bujjhamāno paṭivijjhissati , appaṭivijjhanto amhākaṃ saddahitvā satthu santikaṃ gamissati , buddhānaṃ desanaṃ sutvā maggaphalappaṭivedhaṃ karissatī ’’ ti .
Tato dvepi janā sañcayassa santikaṃ agamaṃsu .
Tena vuttaṃ ‘‘ atha kho sāriputtamoggallānā yena sañcayo paribbājako tenupasaṅkamiṃsū ’’ ti .
Upasaṅkamitvā ca ‘‘ ācariya , tvaṃ kiṃ karosi , loke buddhoM3.228 uppanno , svākkhāto dhammo , suppaṭipanno saṅgho , āyāma dasabalaṃ passissāmā ’’ ti .
So ‘‘ kiṃ vadatha tātā ’’ ti tepi vāretvā lābhaggayasaggappavattimeva nesaṃ dīpeti .
Te ‘‘ amhākaṃ evarūpo antevāsikavāso niccameva hotu , tumhākaṃ pana gamanaṃ vā agamanaṃ vā jānāthā ’’ ti āhaṃsu .
Sañcayo ‘‘ ime ettakaṃ jānantā mama vacanaṃ na karissantī ’’ ti ñatvā ‘‘ gacchatha tumhe tātā , ahaṃ mahallakakāle antevāsikavāsaṃ vasituṃ na sakkomī ’’ tiV3.208 āha .
Te anekehipi kāraṇasatehi taṃ bodhetuṃ asakkontā attano ovāde vattamānaṃ janaṃ ādāya veḷuvanaṃ agamaṃsu .
Pañcasu antevāsikasatesu aḍḍhateyyasatā nivattiṃsu , aḍḍhateyyasatā tehi saddhiṃ agamaṃsu .
Tena vuttaṃ ‘‘ atha kho sāriputtamoggallānā tāni aḍḍhateyyāni paribbājakasatāni ādāya yena veḷuvanaṃ tenupasaṅkamiṃsū ’’ ti .
Vimutteti yathāvuttalakkhaṇe nibbāne tadārammaṇāya phalavimuttiyā adhimutte ne sāriputtamoggallāne byākāsīti sambandho .
Evaṃ byākaritvā ca satthā catuparisamajjhe dhammaṃ desento nesaṃ parisāya cariyavasena dhammadesanaṃ vaḍḍhesi , ṭhapetvā dve aggasāvake sabbepi aḍḍhateyyasatā paribbājakā arahattaṃ pāpuṇiṃsu .
Satthā ‘‘ etha bhikkhavo ’’ ti hatthaṃ pasāresi , sabbesaṃ kesamassu antaradhāyi , iddhimayapattacīvaraṃ kāyapaṭibaddhaṃ ahosi .
Aggasāvakānampi iddhimayapattacīvaraṃ āgataṃ , uparimaggattayakiccaṃ pana na niṭṭhāti .
Kasmā ?
Sāvakapāramīñāṇassa mahantatāya .
Athāyasmā mahāmoggallāno pabbajitadivasato sattame divase magadharaṭṭhe kallavāḷagāmakaṃ upanissāya samaṇadhammaṃ karonto thinamiddhaṃ okkamanto satthārā saṃvejito thinamiddhaṃ vinodetvā tathāgatena dinnaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ suṇantova uparimaggattayakiccaṃ niṭṭhāpetvā sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ patto .
Sāriputtattheropi pabbajitadivasato addhamāsaṃ atikkamitvā satthārā saddhiṃ tameva rājagahaṃ upanissāya sūkarakhataleṇe viharanto attano bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante desiyamāne suttānusārena ñāṇaṃ pesetvā parassa vaḍḍhitabhattaṃ bhuñjanto viya sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ patto .
Tenevāha ‘‘ mahāmoggallānatthero sattahi divasehi arahatte patiṭṭhito , sāriputtatthero addhamāsenā ’’ ti .
YadipiM3.229 mahāmoggallānatthero na cirasseva arahattaṃ patto , dhammasenāpati tato cirena , evaṃ santepi sāriputtattherova mahāpaññataro .
Mahāmoggallānatthero hi sāvakānaṃ sammasanacāraṃ yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto satta divase vāyamitvā arahattaṃ patto .
Sāriputtatthero ṭhapetvā buddhānaṃ paccekabuddhānañca sammasanacāraṃ sāvakānaṃ sammasanacāraṃ nippadesaṃ sammasi , evaṃ sammasanto addhamāsaṃ vāyami .
Ukkaṃsagatassa sāvakānaṃ sammasanacārassa nippadesena pavattiyamānattā sāvakapāramīñāṇassa ca tathā paripācetabbattā .
Yathā hi puriso ‘‘ veṇuyaṭṭhiṃ gaṇhissāmī ’’ ti mahājaṭaṃ veṇuṃ disvā ‘‘ jaṭaṃ chindantassa papañco bhavissatī ’’ ti antarena hatthaṃ pavesetvā sampattameva yaṭṭhiṃ mūle ca agge ca chinditvā ādāya pakkameyya , soV3.209 kiñcāpi paṭhamataraṃ gacchati , yaṭṭhiṃ pana sāraṃ vā ujuṃ vā na labhati .
Aparo tathārūpameva veṇuṃ disvā sace sampattayaṭṭhiṃ gaṇhissāmi , sāraṃ vā ujuṃ vā na labhissāmīti kacchaṃ bandhitvā mahantena satthena veṇujaṭaṃ chinditvā sārā ceva ujū ca yaṭṭhiyo uccinitvā ādāya pakkameyya , ayaṃ kiñcāpi pacchā gacchati , yaṭṭhiyo pana sārā ceva ujū ca labhati , evaṃsampadamidaṃ imesaṃ dvinnaṃ therānaṃ padhānaṃ .
Sammasanacāro ca nāmettha vipassanābhūmi veditabbā sammasanaṃ carati etthāti sammasanacāroti katvā .
Tattha buddhānaṃ sammasanacāro dasasahassalokadhātuyaṃ sattasantānagatā anindriyabaddhā ca saṅkhārāti vadanti .
Koṭisatasahassacakkavāḷesūti apare .
Tathā hi attaniyavasena paṭiccasamuppādanayaṃ otaritvā chattiṃsakoṭisatasahassamukhena buddhānaṃ mahāvajirañāṇaṃ pavattaṃ .
Paccekabuddhānaṃ sasantānagatehi saddhiṃ majjhimadesavāsīsattasantānagatā anindriyabaddhā ca saṅkhārā sammasanacāroti vadanti .
Jambudīpavāsīsantānagatāti keci .
Sasantānagate sabbadhamme parasantānagate ca santānavibhāgaṃ akatvā bahiddhābhāvasāmaññato sammasanaṃ , ayaṃ sāvakānaṃ sammasanacāro .
Moggallānatthero pana bahiddhā dhammepi sasantānavibhāgena keci keci uddharitvā sammasi , tañca kho ñāṇena phuṭṭhamattaṃ katvā .
Tena vuttaṃ ‘‘ yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto ’’ ti .
Tattha ñāṇena nāma yāvatā neyyaṃ vattitabbaṃ , tāvatā avattanato ‘‘ yaṭṭhikoṭiyā uppīḷentoM3.230 viyā ’’ ti vuttaṃ , anupadadhammavipassanāya abhāvato ‘‘ ekadesameva sammasanto ’’ ti vuttaṃ .
Dhammasenāpatinopi yathāvuttasāvakānaṃ vipassanāya bhūmiyeva sammasanacāro .
Tattha pana thero sātisayaṃ niravasesaṃ anupadañca sammā vipassi .
Tena vuttaṃ ‘‘ sāvakānaṃ sammasanacāraṃ nippadesaṃ sammasī ’’ ti .
Ettha ca sukkhavipassakā lokiyābhiññappattā pakatisāvakā mahāsāvakā aggasāvakā paccekabuddhā sammāsambuddhāti chasu janesu sukkhavipassakānaṃ jhānābhiññāhi anadhigatapaññānepuññattā andhānaṃ viya icchitapadesokkamanaṃ vipassanākāle icchiticchitadhammabhāvanā natthi , te yathāpariggahitadhammamatteyeva vipassanaṃ vaḍḍhenti .
Lokiyābhiññappattā pana pakatisāvakā yena mukhena vipassanaṃ ārabhanti , tato aññenapi vipassanaṃ vitthārikaṃ kātuṃ sakkonti vipulañāṇattā .
Mahāsāvakā abhinīhārasampannattā tato sātisayaṃ vipassanaṃ vitthārikaṃ kātuṃ sakkonti .
Aggasāvakesu dutiyo abhinīhārasampattiyā samādhānassa sātisayattā vipassanaṃ tatopi vitthārikaṃ karoti .
Paṭhamo pana tatopi mahāpaññatāya sāvakehi asādhāraṇaṃ katvā vipassanaṃ vitthārikaṃ karoti .
Paccekabuddhā tehipiV3.210 mahābhinīhāratāya attano abhinīhārānurūpaṃ tatopi vitthārikaṃ vipassanaṃ karonti .
Buddhānaṃ sammadeva paripūritapaññāpāramīpabhāvitā sabbaññutaññāṇādhigamassa anurūpā yathā nāma katavālavedhaparicayena sarabhaṅgasadisena dhanuggahena khitto saro antarā rukkhalatādīsu asajjamāno lakkheyeva patati , na sajjati na virajjati , evaṃ antarā asajjamānā avirajjamānā vipassanā sammasanīyadhammesu yāthāvato nānānayehi pavattati , yaṃ ‘‘ mahāvajirañāṇan ’’ ti vuccati .
Etesu ca sukkhavipassakānaṃ vipassanācāro khajjotappabhāsadiso , abhiññappattapakatisāvakānaṃ dīpappabhāsadiso , mahāsāvakānaṃ ukkāppabhāsadiso , aggasāvakānaṃ osadhitārakappabhāsadiso , paccekabuddhānaṃ candappabhāsadiso , sammāsambuddhānaṃ rasmisahassapaṭimaṇḍitasaradasūriyamaṇḍalasadiso hutvā upaṭṭhāti .
Tathā sukkhavipassakānaṃ vipassanācāro andhānaṃM3.231 yaṭṭhikoṭiyā gamanasadiso , lokiyābhiññappattapakatisāvakānaṃ daṇḍakasetugamanasadiso , mahāsāvakānaṃ jaṅghasetugamanasadiso , aggasāvakānaṃ sakaṭasetugamanasadiso , paccekabuddhānaṃ mahājaṅghamaggagamanasadiso , sammāsambuddhānaṃ mahāsakaṭamaggagamanasadiso .
Tathā buddhānaṃ paccekabuddhānañca vipassanā cintāmayañāṇasaṃvaḍḍhitattā sayambhūñāṇabhūtā , itaresaṃ sutamayañāṇasaṃvaḍḍhitattā paropadesasambhūtāti veditabbā .
Idāni ubhinnampi therānaṃ pubbayogaṃ dassetuṃ ‘‘ atīte kirā ’’ tiādimāha .
Taṃ sabbaṃ uttānatthameva .
63. Giribbajanagaran ti samantā pabbataparikkhittaṃ vajasadisaṃ hutvā tiṭṭhatīti giribbajanti evaṃladdhanāmaṃ rājagahanagaraṃ .
Usūyanakiriyāya kammabhāvaṃ sandhāya ‘‘ upayogatthe vā ’’ ti vuttaṃ .
Sāriputtamoggallānapabbajjākathāvaṇṇanā niṭṭhitā .