Issues
Select Version
Mahāvagga-ṭīkā
Mahāvagga-ṭīkā

Brahmayācanakathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Brahmayācanakathāvaṇṇanā

7. Āciṇṇasamāciṇṇoti ācarito ceva ācarantehi ca sammadeva ācaritoti attho .
Etena ayaṃ parivitakko sabbabuddhānaṃ paṭhamābhisambodhiyaṃ uppajjatevāti ayamettha dhammatāti dasseti .
Gambhīropi dhammo paṭipakkhavidhamanena supākaṭo bhaveyya , paṭipakkhavidhamanaṃ pana sammāpaṭipattipaṭibaddhaṃ , sā saddhammasavanādhīnā , taṃ satthari dhamme ca pasādāyattaṃ .
So visesato loke sambhāvanīyassa garukātabbassa abhipatthanāhetukoti paramparāya sattānaṃ dhammasampaṭipattiyā brahmuno yācanānimittanti taṃ dassento ‘‘ brahmunā yācite desetukāmatāyā ’’ tiādimāha .
AdhigatotiM3.151 paṭividdho , sayambhūñāṇena ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ tiādinā yathābhūtaṃ avabuddhoti attho .
Dhammoti catusaccadhammo tabbinimuttassa paṭivijjhitabbadhammassa abhāvato .
Gambhīroti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra samupacitaparipakkañāṇasambhārehi aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭho .
Gambhīrattāva duddaso dukkhena daṭṭhabbo , na sakkā sukhena daṭṭhuṃ .
YoV3.139 hi alabbhaneyyapatiṭṭho , so ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya sarūpato ca visesato ca sukhena passituṃ na sakkā , atha kho kicchena kenaci kadācideva daṭṭhabbo .
Duddasattāva duranubodho dukkhena avabujjhitabbo , na sakkā sukhena avabujjhituṃ .
Yañhi daṭṭhumeva na sakkā , tassa ogāhetvā anubujjhane kathā eva natthi avabodhassa dukkarabhāvato .
Imasmiṃ ṭhāne ‘‘ taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave , katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā ’’ ti ( saṃ . ni .5.1115) suttapadaṃ vattabbaṃ .
Santoti anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ saṅkhārānañca abhāvato vūpasantasabbapariḷāhatāya santo nibbuto , santārammaṇatāya vā santo .
Ettha ca nirodhasaccaṃ santaṃ ārammaṇanti santārammaṇaṃ , maggasaccaṃ santaṃ santārammaṇañcāti santārammaṇaṃ .
Padhānabhāvaṃ nītoti paṇīto .
Atha vā paṇītoti atittikaraṇaṭṭhena atappako sādurasabhojanaṃ viya .
Santapaṇītabhāveneva cettha asecanakatāya atappakatā daṭṭhabbā .
Idañhi dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttaṃ .
Atakkāvacaroti uttamañāṇavisayattā takkena avacaritabbo ogāhitabbo na hoti , ñāṇeneva avacaritabbo .
Tato eva nipuṇañāṇagocaratāya saṇhasukhumasabhāvattā ca nipuṇo saṇho .
Paṇḍitavedanīyoti bālānaṃ avisayattā sammāpaṭipadaṃ paṭipannehi paṇḍitehi eva veditabbo .
Allīyanti abhiramitabbaṭṭhena seviyantīti ālayā , pañca kāmaguṇāti āha ‘‘ sattā pañcakāmaguṇe allīyanti , tasmā te ālayāti vuccantī ’’ ti .
Tattha pañcakāmaguṇe allīyantīti pañcakāmaguṇe sevantīti attho .
Teti pañca kāmaguṇā .
Ramantīti ratiṃ vindanti kīḷanti laḷanti .
Ālīyanti abhiramaṇavasena sevantīti ālayā , aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni , tehi ālayehi ramantīti ālayarāmāti evampettha attho daṭṭhabbo .
Ime hi sattā yathā kāmaguṇe , evaṃ rāgampi assādentiM3.152 abhinandantiyeva .
Yatheva hi susajjitapupphaphalabharitarukkhādisampannaṃ uyyānaṃ paviṭṭho rājā tāya tāya sampattiyā ramati , sammudito āmoditapamodito hoti , na ukkaṇṭhati , sāyampi nikkhamituṃ na icchati , evamimehi kāmālayataṇhālayehi sattā ramanti , saṃsāravaṭṭe sammoditā anukkaṇṭhitā vasanti .
Tena nesaṃ bhagavā duvidhampi ālayaṃ uyyānabhūmiṃ viya dassento ‘‘ ālayarāmā ’’ tiādimāha .
Ratāti niratā .
Suṭṭhu muditāti ativiya muditā anukkaṇṭhanato .
Ṭhānaṃ sandhāyāti ṭhānasaddaṃ sandhāya .
Atthato pana ṭhānan ti ca paṭiccasamuppādo eva adhippetoV3.140 .
Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ , saṅkhārādīnaṃ paccayabhūtā avijjādayo .
Imesaṃ saṅkhārādīnaṃ paccayāti idappaccayā , avijjādayova .
Idappaccayā eva idappaccayatā yathā devo eva devatā .
Idappaccayānaṃ vā avijjādīnaṃ attano phalaṃ paṭicca paccayabhāvo uppādanasamatthatā idappaccayatā .
Tena samatthapaccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo dassito hoti .
Paṭicca samuppajjati phalaṃ etasmāti paṭiccasamuppādo .
Padadvayenapi dhammānaṃ paccayaṭṭho eva vibhāvito .
Saṅkhārādipaccayānañhi avijjādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ idappaccayatāpaṭiccasamuppādoti .
Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbaṃ atthato nibbānameva .
Yasmā hi taṃ āgamma paṭicca ariyamaggassa ārammaṇapaccayabhāvahetu sabbasaṅkhāravipphanditāni sammanti vūpasammanti , tasmā ‘‘ sabbasaṅkhārasamatho ’’ ti vuccati .
Sabbasaṅkhatavisaṃyutte hi nibbāne saṅkhāravūpasamapariyāyo ñāyāgatoyevāti .
Idaṃ panettha nibbacanaṃ – sabbe saṅkhārā sammanti etthāti sabbasaṅkhārasamathoti .
Yasmā ca taṃ āgamma sabbe upadhayo paṭinissaṭṭhā samucchedavasena pariccattā honti , aṭṭhasatappabhedā sabbāpi taṇhā khīyanti , sabbe kilesarāgā virajjanti , jarāmaraṇādibhedaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ nirujjhati , tasmā ‘‘ sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho ’’ ti vuccati , yā panesā taṇhā tena tena bhavena bhavantaraṃ bhavanikantibhāvena vinati saṃsibbati , phalena vā saddhiṃ kammaṃ vinati saṃsibbatīti katvā vānanti vuccati , tato nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ .
Kilamathoti kāyakilamatho .
Vihesāpi kāyavihesāyeva , citte pana ubhayampetaṃ buddhānaṃ natthi bodhimūleyeva samucchinnattā .
Ettha ca ciranisajjācirabhāsanehiM3.153 piṭṭhiāgilāyanatālugalasosādivasena kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca veditabbā , sā ca kho desanāya atthaṃ ajānantānañca appaṭipajjantānañca vasena .
Jānantānaṃ pana paṭipajjantānañca desanāya kāyaparissamopi satthu aparissamova , tenāha bhagavā ‘‘ na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesetī ’’ ti .
Teneva vuttaṃ ‘‘ yā ajānantānaṃ desanā nāma , so mama kilamatho assā ’’ ti .
Apissūti sampiṇḍanatthe nipāto .
So na kevalaṃ etadahosi , imāpi gāthā paṭibhaṃsūti dīpeti .
Bhagavantan ti paṭisaddayogena sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘ bhagavato ’’ ti .
Vuddhippattā acchariyā vā anacchariyā .
Vuddhiatthopi hi a-kāro hoti yathā ‘‘ asekkhā dhammā ’’ ti .
Kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni satasahassañca sadevakassa lokassa dhammasaṃvibhāgakaraṇatthameva pāramiyo pūretvā idāni samadhigatadhammarajjassa tattha appossukkatāpattidīpanattā gāthātthassaV3.141 anuacchariyatā tassa vuddhippatti ca veditabbā .
Atthadvārena hi gāthānaṃ anacchariyatā .
Gocarā ahesun ti upaṭṭhahaṃsu , upaṭṭhānañca vitakkayitabbatāti āha ‘‘ parivitakkayitabbabhāvaṃ pāpuṇiṃsū ’’ ti .
Kicchenāti na dukkhappaṭipadāya .
Buddhānañhi cattāropi maggā sukhappaṭipadāva honti .
Pāramīpūraṇakāle pana sarāgasadosasamohasseva sato āgatāgatānaṃ yācakānaṃ alaṅkatappaṭiyattaṃ sīsaṃ kantitvā galalohitaṃ nīharitvā suañjitāni akkhīni uppāṭetvā kulavaṃsappadīpaṃ puttaṃ manāpacāriniṃ bhariyanti evamādīni dentassa aññāni ca khantivādisadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamanīyapaṭipadaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Ha -iti vā byattanti etasmiṃ atthe nipāto .
Ekaṃsattheti keci .
Ha byattaṃ ekaṃsena vā alaṃ nippayojanaṃ evaṃ kicchena adhigataṃ dhammaṃ desetunti yojanā .
Halan ti vā alanti iminā samānatthaṃ padaṃ ‘‘ halanti vadāmī ’’ tiādīsu viya .
‘‘ Pakāsitan ’’ tipi paṭhanti , desitanti attho .
Evaṃ kicchena adhigatassa dhammassa alaṃ desitaṃ pariyattaṃ desitaṃ , ko attho desitenāti vuttaṃ hoti .
Rāgadosaparetehīti rāgadosaphuṭṭhehi , phuṭṭhavisena viya sappena rāgena dosena ca samphuṭṭhehi abhibhūtehītiM3.154 attho .
Atha vā rāgadosaparetehīti rāgadosānugatehi , rāgena ca dosena ca anubandhehīti attho .
Paṭisotagāmin ti ( dī . ni . aṭṭha .2.65; ma . ni . aṭṭha .1.281; saṃ . ni . aṭṭha .1.1.172) niccagāhādīnaṃ paṭisotaṃ aniccaṃ dukkhamanattā asubhanti evaṃ gataṃ pavattaṃ catusaccadhammanti attho .
Rāgarattāti kāmarāgena bhavarāgena diṭṭhirāgena ca rattā .
Na dakkhantīti aniccaṃ dukkhamanattā asubhanti iminā sabhāvena na passissanti , te apassante ko sakkhissati aniccantiādinā sabhāvena yāthāvato dhammaṃ jānāpetunti adhippāyo .
Rāgadosaparetatāpi nesaṃ sammuḷhabhāvenevāti āha ‘‘ tamokhandhena āvuṭā ’’ ti , avijjārāsinā ajjhotthaṭāti attho .
Appossukkatāya cittaṃ namatīti kasmā panassa evaṃ cittaṃ nami , nanu esa ‘‘ muttohaṃ mocessāmi , tiṇṇohaṃ tāressāmi ,
Kiṃ me aññātavesena , dhammaṃ sacchikatenidha ;
Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā , tārayissaṃ sadevakan ’’ ti .( bu . vaṃ .2.55)–
PatthanaṃV3.142 katvā pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ pattoti ?
Saccameva , tadeva paccavekkhaṇānubhāvena panassa evaṃ cittaṃ nami .
Tassa hi sabbaññutaṃ patvā sattānaṃ kilesagahanataṃ dhammassa ca gambhīrataṃ paccavekkhantassa sattānaṃ kilesagahanatā ca dhammagambhīratā ca sabbākārena pākaṭā jātā .
Athassa ‘‘ ime sattā kañjiyapuṇṇalābu viya takkabharitacāṭi viya vasātelapītapilotikā viya añjanamakkhitahattho viya ca kilesabharitā atisaṃkiliṭṭhā rāgarattā dosaduṭṭhā mohamuḷhā , te kiṃ nāma paṭivijjhissantī ’’ ti cintayato kilesagahanapaccavekkhaṇānubhāvenapi evaṃ cittaṃ nami .
‘‘ Ayaṃ dhammo pathavīsandhārakaudakakkhandho viya gambhīro , pabbatena paṭicchādetvā ṭhapito sāsapo viya duddaso , satadhā bhinnassa vālassa koṭi viya aṇu .
Mayā hi imaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ vāyamantena adinnaṃ dānaṃ nāma natthi , arakkhitaṃ sīlaṃ nāma natthi , aparipūritā kāci pāramī nāma natthi , tassa me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassapi pathavīM3.155 na kampittha , paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussarantassapi na kampittha , majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhentassapi na kampittha , pacchimayāme pana paṭiccasamuppādaṃ paṭivijjhantasseva me dasasahassilokadhātu kampittha .
Iti mādisenapi tikkhañāṇena kicchenevāyaṃ dhammo paṭividdho , taṃ lokiyamahājanā kathaṃ paṭivijjhissantī ’’ ti dhammagambhīratāya paccavekkhaṇānubhāvenapi evaṃ cittaṃ namīti veditabbaṃ .
Apica brahmunā yācite desetukāmatāyapissa evaṃ cittaṃ nami .
Jānāti hi bhagavā ‘‘ mama appossukkatāya citte namamāne mahābrahmā dhammadesanaṃ yācissati , ime ca sattā brahmagarukā , te ‘ satthā kira dhammaṃ na desetukāmo ahosi , atha naṃ mahābrahmā yācitvā desāpeti , santo vata bho dhammo paṇīto ’ ti maññamānā sussūsissantī ’’ ti .
Idampissa kāraṇaṃ paṭicca appossukkatāya cittaṃ nami , no dhammadesanāyāti veditabbaṃ .
8. Sahampatissāti so kira kassapassa bhagavato sāsane sahako nāma thero paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ kappāyukabrahmā hutvā nibbatto , tatra naṃ sahampati brahmāti sañjānanti .
Taṃ sandhāyāha ‘‘ brahmuno sahampatissā ’’ ti .
Nassati vatāti so kira imaṃ saddaṃ tathā nicchāreti , yathā dasasahassilokadhātubrahmāno sutvā sabbe sannipatiṃsu .
Apparajakkhajātikāti paññāmaye akkhimhi appaṃ parittaṃ rāgadosamoharajaṃ etesaṃ evaṃsabhāvāti apparajakkhajātikā .
Appaṃ rāgādirajaṃ yesaṃ te sabhāvā apparajakkhajātikātiV3.143 evamettha attho daṭṭhabbo .
Assavanatāti ‘‘ sayaṃ abhiññā ’’ tiādīsu viya karaṇatthe paccattavacanaṃ , assavanatāyāti attho .
Bhavissantīti purimabuddhesu dasapuññakiriyavasena katādhikārā paripākagatapadumāni viya sūriyarasmisamphassaṃ dhammadesanaṃyeva ākaṅkhamānā catuppadikagāthāvasāne ariyabhūmiṃ okkamanārahā na eko , na dve , anekasatasahassā dhammassa aññātāro bhavissantīti dasseti .
Pāturahosīti pātubhavi .
Samalehi cintitoti samalehi pūraṇakassapādīhi chahi satthārehi cintito .
Te hi puretaraṃ uppajjitvā sakalajambudīpe kaṇṭake pattharamānā viya visaṃ siñcamānā viyaM3.156 ca samalaṃ micchādiṭṭhidhammaṃ desayiṃsu .
Te kira buddhakolāhalānussavena sañjātakutūhalā lokaṃ vañcetvā kohaññe ṭhatvā sabbaññutaṃ paṭijānantā yaṃ kiñci adhammaṃyeva dhammoti dīpesuṃ .
Apāpuretan ti vivara etaṃ .
Amatassa dvāran ti amatassa nibbānassa dvārabhūtaṃ ariyamaggaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – etaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti pihitaṃ nibbānanagarassa mahādvāraṃ ariyamaggaṃ saddhammadesanāhatthena apāpura vivara ugghāṭehīti .
Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhan ti ime sattā rāgādimalānaṃ abhāvato vimalena sammāsambuddhena anubuddhaṃ catusaccadhammaṃ suṇantu tāva bhagavāti yācati .
Selapabbato ucco hoti thiro ca , na paṃsupabbato missakapabbato vāti āha ‘‘ sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito ’’ ti .
Tassattho ‘‘ selamaye ekagghane pabbatamuddhani yathāṭhitova .
Na hi tattha ṭhitassa dassanatthaṃ gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṃ atthī ’’ ti .
Tathūpaman ti tappaṭibhāgaṃ selapabbatūpamaṃ .
Dhammamayaṃ pāsādan ti lokuttaradhammamāha .
So hi sabbaso pasādāvaho sabbadhamme atikkamma abbhuggataṭṭhena pāsādasadiso ca , paññāpariyāyo vā idha dhamma-saddo .
Paññā hi abbhuggataṭṭhena pāsādoti abhidhamme niddiṭṭhā .
Tathā cāha –
‘‘ Paññāpāsādamāruyha , asoko sokiniṃ pajaṃ ;
Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe , dhīro bāle avekkhatī ’’ ti .( dha . pa .28);
Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā selapabbatamuddhani yathāṭhitova cakkhumā puriso samantato janataṃ passeyya , tathā tvampi sumedha sundarapañña sabbaññutaññāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ paññāmayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasoko sokāvatiṇṇaṃ jātijarābhibhūtaṃ janataṃ avekkhassuV3.144 upadhāraya upaparikkhāti .
Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā hi pabbatapāde samantā mahantaṃ khettaṃ katvā tattha kedārapāḷīsu kuṭikāyo katvā rattiṃ aggiṃ jāleyyuṃ , caturaṅgasamannāgatañca andhakāraṃ assa , atha tassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmiṃ olokayato neva khettaṃ , na kedārapāḷiyo , na kuṭiyo , na tattha sayitamanussā paññāyeyyuṃ anujjalabhāvato , kuṭikāsu pana aggijālāmattamevaM3.157 paññāyeyya ujjalabhāvato , evaṃ dhammapāsādaṃ āruyha sattanikāyaṃ olokayato tathāgatassa ye te akatakalyāṇā sattā , te ekavihāre dakkhiṇajāṇupasse nisinnāpi buddhacakkhussa āpāthaṃ nāgacchanti ñāṇagginā anujjalabhāvato anuḷārabhāvato ca , rattiṃ khittā sarā viya honti .
Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā , te evassa dūrepi ṭhitā āpāthamāgacchanti paripakkañāṇaggitāya samujjalabhāvato uḷārasantānatāya ca , so aggi viya himavantapabbato viya ca .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Dūre santo pakāsenti , himavantova pabbato ;
Asantettha na dissanti , rattiṃ khittā yathā sarā ’’ ti .( dha . pa .304);
Uṭṭhehīti bhagavato dhammadesanatthaṃ cārikacaraṇaṃ yācanto bhaṇati .
Uṭṭhehīti vā dhammadesanāya appossukkatāsaṅkhātasaṅkocāpattito kilāsubhāvato uṭṭhaha .
Vīrātiādīsu bhagavā sātisayacatubbidhasammappadhānavīriyavantatāya vīro , devaputtamaccukilesābhisaṅkhārānaṃ vijitattā vijitasaṅgāmo , jātikantārādito veneyyasatthaṃ vāhanasamatthatāya nibbānasaṅkhātaṃ khemappadesaṃ sampāpanasamatthatāya satthavāho , kāmacchandaiṇassa abhāvato aṇaṇoti veditabbo .
Yo hi paresaṃ iṇaṃ gahetvā vināseti , so tehi ‘‘ iṇaṃ dehī ’’ ti tajjamānopi pharusaṃ vuccamānopi vambhamānopi vadhiyamānopi kiñci paṭippaharituṃ na sakkoti , sabbaṃ titikkhati .
Titikkhakāraṇañhissa taṃ iṇaṃ hoti , evameva yo yamhi kāmacchandena rajjati , taṇhāgahaṇena taṃ vatthuṃ gaṇhāti , so tena pharusaṃ vuccamānopi vambhamānopi vadhiyamānopi kiñci paṭippaharituṃ na sakkoti , sabbaṃ titikkhati .
Titikkhakāraṇañhissa so kāmacchando hoti gharasāmikehi viheṭhiyamānānaṃ itthīnaṃ viya .
Kasmā ?
Iṇasadisattā kāmacchandassa .
9. Ajjhesanan ti garuṭṭhānīyaṃ payirupāsitvā garutaraṃ payojanaṃ uddissa abhipatthanā ajjhesanā , sāpi atthato yācanā eva .
Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca .
Imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāmaṃ , sabbaññutaññāṇassa samantacakkhūtiV3.145 .
HeṭṭhimānaṃM3.158 tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ dhammacakkhūti .
Apparajakkhetiādīsu yesaṃ vuttanayeneva paññācakkhumhi rāgādirajaṃ appaṃ , te apparajakkhā .
Yesaṃ taṃ mahantaṃ , te mahārajakkhā .
Yesaṃ saddhādīni indriyāni tikkhāni , te tikkhindriyā .
Yesaṃ tāni mudūni , te mudindriyā .
Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā sundarā , te svākārā .
Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti , sukhena sakkā honti viññāpetuṃ , te suviññāpayā .
Ye paralokañceva vajjañca bhayato passanti , te paralokavajjabhayadassāvino nāma .
Uppalāni ettha santīti uppalinī , gacchopi jalāsayopi , idha pana jalāsayo adhippeto , tasmā uppaliniyan ti uppalavaneti evamattho gahetabbo .
Ito paresupi eseva nayo .
Antonimuggaposīnīti yāni udakassa anto nimuggāneva hutvā pussanti vaḍḍhanti , tāni antonimuggaposīni .
Udakaṃ accuggamma tiṭṭhantīti udakaṃ atikkamitvā tiṭṭhanti .
Tattha yāni accuggamma ṭhitāni sūriyarasmisamphassaṃ āgamayamānāni , tāni ajja pupphanakāni .
Yāni samodakaṃ ṭhitāni , tāni sve pupphanakāni .
Yāni udakā anuggatāni antonimuggaposīni , tāni tatiyadivase pupphanakāni .
Udakā pana anuggatāni aññānipi sarogauppalādīni nāma atthi , yāni neva pupphissanti macchakacchapabhakkhāneva bhavissanti , tāni pāḷiṃ nāruḷhāni , āharitvā pana dīpetabbānīti aṭṭhakathāyaṃ pakāsitāni .
Yatheva hi tāni catubbidhāni pupphāni , evameva ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo padaparamoti cattāro puggalā .
Tattha yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti , ayaṃ ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādinā nayena saṅkhittena mātikāya ṭhapiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho puggalo ugghaṭitaññūti vuccati .
Yassa puggalassa saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti , ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū .
Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato anupubbena dhammābhisamayo hoti , ayaṃ vuccati puggalo neyyo .
Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayatoM3.159 bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti , tena attabhāvena maggaṃ vā phalaṃ vā antamaso jhānaṃ vā vipassanaṃ vā nibbattetuṃ na sakkoti , ayaṃ vuccati puggalo padaparamo .
Tattha bhagavā uppalavanādisadisaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokento ajja pupphanakāni viya ugghaṭitaññū , sve pupphanakāni viya vipañcitaññū , tatiyadivase pupphanakāni viya neyye , macchakacchapabhakkhapupphāniV3.146 viya padaparame ca addasa , passanto ca ‘‘ ettakā apparajakkhā , ettakā mahārajakkhā , tatrāpi ettakā ugghaṭitaññū ’’ ti evaṃ sabbākāratova addasa .
Tattha tiṇṇaṃ puggalānaṃ imasmiññeva attabhāve bhagavato dhammadesanā atthaṃ sādheti .
Padaparamānaṃ anāgatatthāya vāsanā hoti .
Atha bhagavā imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ atthāvahaṃ dhammadesanaṃ viditvā desetukamyataṃ uppādetvā puna sabbepi tīsu bhavesu satte bhabbābhabbavasena dve koṭṭhāse akāsi .
Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘ ye te sattā kammāvaraṇena samannāgatā vipākāvaraṇena samannāgatā kilesāvaraṇena samannāgatā assaddhā acchandikā duppaññā abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ , ime te sattā abhabbā .
Katame te sattā bhabbā ?
Ye te sattā na kammāvaraṇena … pe … ime te sattā bhabbā ’’ ti ( vibha .826-827).
Tattha sabbepi abhabbapuggale pahāya bhabbapuggaleyeva ñāṇena pariggahetvā ‘‘ ettakā rāgacaritā , ettakā dosa , moha , vitakka , saddhā , buddhicaritā ’’ ti cha koṭṭhāse akāsi , evaṃ katvā dhammaṃ desessāmīti cintesi .
Ettha ca apparajakkhādibhabbādivasena āvajjentassa bhagavato te sattā puñjapuñjāva hutvā upaṭṭhahanti , na ekekāti daṭṭhabbaṃ .
Paccabhāsīti patiabhāsi .
Apārutāti vivaṭā .
Amatassa dvārāti ariyamaggo .
So hi amatasaṅkhātassa nibbānassa dvāraṃ , so mayā vivaritvā ṭhapito mahākaruṇūpanissayena sayambhūñāṇena adhigatattāti dasseti .
‘‘ Apārutaṃ tesaṃ amatassa dvāran ’’ ti keci paṭhanti .
Pamuñcantu saddhan ti sabbe attano saddhaṃ muñcantu vissajjentu pavedentu , mayā desite dhamme mayi ca attano saddahanākāraṃ uṭṭhāpentūti attho .
Pacchimapadadvaye ayamattho – ahañhi attano paguṇaṃ suppavattitampi imaṃ paṇītaṃM3.160 uttamaṃ dhammaṃ kāyavācākilamathasaññī hutvā na bhāsiṃ , na bhāsissāmīti cintesiṃ , idāni pana sabbo jano saddhābhājanaṃ upanetu , pūressāmi nesaṃ saṅkappanti .
Antaradhāyīti satthāraṃ gandhamālādīhi pūjetvā antarahito , sakaṭṭhānameva gatoti attho .
Satthusantikañhi upagatānaṃ devānaṃ brahmānañca tassa purato antaradhānaṃ nāma sakaṭṭhānagamanameva .
Brahmayācanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .