Sīhasenāpativatthukathāvaṇṇanā
290. Abhiññātāti ( a . ni . aṭṭha .3.8.12) ñātā paññātā pākaṭā .
Santhāgāreti mahājanassa santhambhanāgāre vissamanatthāya kate agāre .
Sā kira santhāgārasālā nagaramajjhe ahosi , catūsu dvāresu ṭhitānaṃ paññāyati , catūhi disāhi āgatamanussā paṭhamaṃ tattha vissamitvā pacchā attano attano phāsukaṭṭhānaṃ gacchanti .
Rājakulānaṃ rajjakiccasantharaṇatthaṃ kataṃ
M3.323 agārantipi vadantiyeva .Tattha hi nisīditvā licchavīrājāno rajjakiccaṃ santharanti karonti vicārenti .
Sannisinnāti tesaṃ nisīdanatthaṃyeva paññattesu mahārahapaccattharaṇesu samussitasetacchattesu āsanesu sannisinnā .
Anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsantīti rājakulakiccañceva lokatthakiriyañca vicāretvā anekehi kāraṇehi buddhassa vaṇṇaṃ bhāsanti .
Paṇḍitā hi te rājāno saddhāsampannā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi ariyasāvakā , te sabbepi lokiyajaṭaṃ bhinditvā buddhādīnaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhāsanti .
Tattha tividho buddhavaṇṇo nāma cariyavaṇṇo sarīravaṇṇo guṇavaṇṇoti .
Tatrime rājāno cariyāya vaṇṇaṃ ārabhiṃsu –
‘‘ dukkaraṃ vata kataṃ sammāsambuddhena kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo pūrentena ñātatthacariyaṃ lokatthacariyaṃ buddhatthacariyaṃ matthakaṃ pāpetvā pañca mahāpariccāge pariccajantenā ’’ ti aḍḍhacchakkehi jātakasatehi buddhavaṇṇaṃ kathentā tusitabhavanaṃ pāpetvā
V3.295 ṭhapayiṃsu .Dhammassa vaṇṇaṃ bhāsantā panete ‘‘ bhagavatā dhammo desito , nikāyato pañca nikāyā honti , piṭakato tīṇi piṭakāni , aṅgato nava aṅgāni , khandhato caturāsītidhammakkhandhasahassānī ’’ ti koṭṭhāsavasena dhammaguṇaṃ kathayiṃsu .
Saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsantā ‘‘ satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā kulaputtā bhogakkhandhañceva ñātiparivaṭṭañca pahāya setacchattauparajjasenāpatiseṭṭhibhaṇḍāgārikaṭṭhānantarādīni agaṇayitvā nikkhamma satthu varasāsane pabbajanti , setacchattaṃ pahāya pabbajitānaṃ bhaddiyamahārājamahākappinapukkusātiādirājapabbajitānaṃyeva buddhakāle asīti sahassāni ahesuṃ , anekakoṭidhanaṃ pahāya pabbajitānaṃ pana yasakulaputtasoṇaseṭṭhiputtaraṭṭhapālaputtādīnaṃ paricchedo natthi , evarūpā ca evarūpā ca kulaputtā satthu sāsane pabbajantī ’’ ti pabbajjāsaṅkhepavasena saṅghaguṇaṃ kathayiṃsu .
Sīho senāpatīti evaṃnāmako senāya adhipati .
Vesāliyañhi satta sahassāni satta satāni satta ca rājāno , te sabbepi sannipatitvā sabbesaṃ manaṃ gahetvā ‘‘ raṭṭhaṃ vicāretuṃ samatthaṃ ekaṃ vicinathā ’’ ti vicinantā sīharājakumāraṃ disvā ‘‘ ayaṃ sakkhissatī ’’ ti sanniṭṭhānaṃ katvā tassa
M3.324 rattamaṇivaṇṇakambalapariyonaddhaṃ senāpaticchattaṃ adaṃsu .Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ sīho senāpatī ’’ ti .
Nigaṇṭhasāvakoti nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paccayadāyako upaṭṭhāko .
Jambudīpatalasmiñhi tayo janā nigaṇṭhānaṃ aggupaṭṭhākā – nāḷandāyaṃ upāli gahapati , kapilapure vappo sakko , vesāliyaṃ ayaṃ sīho senāpatīti .
Nisinno hotīti sesarājūnampi parisāya antare āsanāni paññāpayiṃsu , sīhassa pana majjhe ṭhāneti tasmiṃ paññatte mahārahe rājāsane nisinno hoti .
Nissaṃsayan ti nibbicikicchaṃ addhā ekaṃsena .
Na hete yassa vā tassa vā appesakkhassa evaṃ anekasatehi kāraṇehi vaṇṇaṃ bhāsanti .
Yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkamīti nigaṇṭho kira nāṭaputto ‘‘ sacāyaṃ sīho kassacideva samaṇassa gotamassa vaṇṇaṃ kathentassa sutvā samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissati , mayhaṃ parihāni bhavissatī ’’ ti cintetvā paṭhamataraṃyeva sīhaṃ senāpatiṃ etadavoca ‘‘ senāpati imasmiṃ loke ‘ ahaṃ buddho ahaṃ buddho ’ ti bahū vadanti , sace tvaṃ kañci dassanāya upasaṅkamitukāmo ahosi , maṃ puccheyyāsi , ahaṃ te yuttaṭṭhānaññeva pesessāmi , ayuttaṭṭhānato nivāressāmī ’’ ti .
So taṃ kathaṃ anussaritvā ‘‘ sace maṃ pesessati , gamissāmi .
No ce , na gamissāmī ’’ ti cintetvā yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami .
Athassa vacanaṃ sutvā nigaṇṭho mahāpabbatena viya balavasokena otthaṭo ‘‘ yattha dānissāhaṃ
V3.296 gamanaṃ na icchāmi , tattheva gantukāmo jāto , hatohamasmī ’’ ti anattamano hutvā ‘‘ paṭibāhanupāyamassa karissāmī ’’ ti cintetvā ‘‘ kiṃ pana tvan ’’ tiādimāha .Evaṃ vadanto carantaṃ goṇaṃ tuṇḍe paharanto viya jalamānaṃ padīpaṃ nibbāpento viya bhattabharitaṃ pattaṃ nikujjanto viya ca sīhassa uppannaṃ pītiṃ vināsesi .
Gamikābhisaṅkhāroti hatthiyānādīnaṃ yojāpanagandhamālādiggahaṇavasena pavatto payogo .
So paṭippassambhīti so vūpasanto .
Dutiyampi khoti dutiyavārampi .
Imasmiñca vāre buddhassa vaṇṇaṃ bhāsantā tusitabhavanato paṭṭhāya yāva mahābodhipallaṅkā dasabalassa heṭṭhā pādatalehi
M3.325 upari kesaggehi paricchinditvā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhāvasena sarīravaṇṇaṃ kathayiṃsu .Dhammassa vaṇṇaṃ bhāsantā ‘‘ ekapadepi ekabyañjanepi avakkhalitaṃ nāma natthī ’’ ti sukathitavaseneva dhammaguṇaṃ kathayiṃsu .
Saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsantā ‘‘ evarūpaṃ yasasirivibhavaṃ pahāya satthu sāsane pabbajitā na kosajjapakatikā honti , terasasu pana dhutaguṇesu paripūrakārino hutvā sattasu anupassanāsu kammaṃ karonti , aṭṭhatiṃsa ārammaṇavibhattiyo vaḷañjentī ’’ ti paṭipadāvasena saṅghaguṇe kathayiṃsu .
Tatiyavāre pana buddhassa vaṇṇaṃ bhāsamānā ‘‘ itipi so bhagavā ’’ ti suttantapariyāyeneva buddhaguṇe kathayiṃsu ,‘‘ svākkhāto bhagavatā dhammo ’’ tiādinā suttantapariyāyeneva dhammaguṇe ,‘‘ suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ’’ tiādinā suttantapariyāyeneva saṅghaguṇe ca kathayiṃsu .
Tato sīho cintesi ‘‘ imesaṃ licchavīrājakulānaṃ tatiyadivasato paṭṭhāya buddhadhammasaṅghaguṇe kathentānaṃ mukhaṃ nappahoti , addhā anomaguṇasamannāgato so bhagavā , imaṃ dāni uppannaṃ pītiṃ avijahitvāva ahaṃ ajja sammāsambuddhaṃ passissāmī ’’ ti .
Athassa ‘‘ kiñhi me karissanti nigaṇṭhā ’’ ti vitakko udapādi .
Tattha kiñhi me karissantīti kiṃ nāma mayhaṃ nigaṇṭhā karissanti .
Apalokitā vā anapalokitā vāti āpucchitā vā anāpucchitā vā .
Na hi me te āpucchitā yānavāhanasampattiissariyayasavisesaṃ dassanti , nāpi anāpucchitā māressanti , aphalaṃ etesaṃ āpucchananti adhippāyo .
Divā divassāti divassa divā majjhanhike atikkantamatte .
Vesāliyā niyyāsīti yathā hi gimhakāle deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā thokameva gantvā tiṭṭhati nappavattati , evaṃ sīhassa paṭhamadivase ‘‘ dasabalaṃ passissāmī ’’ ti uppannāya pītiyā nigaṇṭhena paṭibāhitakālo , yathā dutiyadivase deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā thokaṃ
V3.297 gantvā vālikāpuñjaṃ paharitvā appavattaṃ hoti , evaṃ sīhassa dutiyadivase ‘‘ dasabalaṃ passissāmī ’’ ti uppannāya pītiyā nigaṇṭhena paṭibāhitakālo , yathā tatiyadivase deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā purāṇapaṇṇasukkhadaṇḍakanaḷakacavarādīni parikaḍḍhantaṃ vālikāpuñjaṃ bhinditvā samuddaninnamevaM3.326 hoti , evaṃ sīho tatiyadivase tiṇṇaṃ vatthūnaṃ guṇakathaṃ sutvā uppanne pītipāmojje ‘‘ aphalā nigaṇṭhā , nipphalā nigaṇṭhā , kiṃ me ime karissanti , gamissāmahaṃ satthu santikan ’’ ti gamanaṃ abhinīharitvā vesāliyā niyyāsi .Niyyanto ca ‘‘ cirassāhaṃ dasabalassa santikaṃ gantukāmo jāto , na kho pana me yuttaṃ aññātakavesena gantun ’’ ti ‘‘ ye keci dasabalassa santikaṃ gantukāmo , sabbe nikkhamantū ’’ ti ghosanaṃ kāretvā pañca rathasatāni yojāpetvā uttamarathe ṭhito tehi ceva pañcahi rathasatehi mahatiyā ca parisāya parivuto gandhapupphacuṇṇavāsādīni gāhāpetvā niyyāsi .
Yena bhagavā tenupasaṅkamīti ārāmaṃ pavisanto dūratova asītianubyañjanabyāmappabhādvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni chabbaṇṇā ghanabuddharasmiyo disvā ‘‘ evarūpaṃ nāma purisaṃ evaṃ āsanne vasantaṃ ettakaṃ kālaṃ nāddasaṃ , vañcito vatamhi , alābhā vata me ’’ ti cintetvā mahānidhiṃ disvā daliddapuriso viya sañjātapītipāmojjo yena bhagavā tenupasaṅkami .
Dhammassa cānudhammaṃ byākarontīti bhotā gotamena vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti .
Kāraṇavacano hettha dhamma -saddo ‘‘ hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu ( vibha .720) viya .
Kāraṇan ti cettha tathāpavattassa saddassa attho adhippeto tassa pavattihetubhāvato .
Atthappayutto hi saddappayogo .
Anukāraṇan ti ca so evaṃ parehi tathā vuccamāno .
Sahadhammiko vādānuvādoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā tato paraṃ tassa anuvādo vā koci appamattakopi viññūhi garahitabbaṃ ṭhānaṃ kāraṇaṃ na āgacchati .
Idaṃ vuttaṃ hoti – kiṃ sabbākārenapi tava vāde gārayhakāraṇaṃ natthīti .
Anabbhakkhātukāmāti na abhūtena vattukāmā .
291-292.
Atthi sīha pariyāyotiādīnaṃ attho verañjakaṇḍe āgatanayeneva veditabbo .
Paramena assāsenāti catumaggacatuphalasaṅkhātena uttamaassāsena .
Assāsāya dhammaṃ desetīti assāsanatthāya santhambhanatthāya dhammaṃ deseti .
Iti bhagavā aṭṭhahaṅgehi sīhasenāpatissa dhammaṃ deseti .
293. Anuviccakāran ti
M3.327 anuviditvā cintetvā tulayitvā kātabbaṃ karohīti vutta hoti .Sādhu hotīti sundaro hoti .
Tumhādisasmiñhi maṃ disvā maṃ saraṇaṃ gacchante nigaṇṭhaṃ disvā
V3.298 nigaṇṭhaṃ saraṇaṃ gacchante ‘‘ kiṃ ayaṃ sīho diṭṭhadiṭṭhameva saraṇaṃ gacchatī ’’ ti garahā uppajjati , tasmā anuviccakāro tumhādisānaṃ sādhūti dasseti .Paṭākaṃ parihareyyun ti te kira evarūpaṃ sāvakaṃ labhitvā ‘‘ asuko nāma rājā vā rājamahāmatto vā seṭṭhi vā amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto ’’ ti paṭākaṃ ukkhipitvā nagare ghosentā āhiṇḍanti .
Kasmā ?
‘‘ Evaṃ no mahantabhāvo āvi bhavissatī ’’ ti ca , sace panassa ‘‘ kimahaṃ ete saraṇaṃ gato ’’ ti vippaṭisāro uppajjeyya , tampi so ‘‘ etesaṃ me saraṇagatabhāvaṃ bahū jānanti , dukkaraṃ dāni paṭinivattitun ’’ ti vinodetvā na paṭikkamissatīti ca .
Tenāha ‘‘ paṭākaṃ parihareyyun ’’ ti .
Opānabhūtan ti paṭiyattaudapāno viya ṭhitaṃ .
Kulan ti tava nivesanaṃ .
Dātabbaṃ maññeyyāsīti pubbepi dasapi vīsatipi saṭṭhipi jane āgate disvā natthīti avatvā desi , idāni maṃ saraṇaṃ gatakāraṇamatteneva mā imesaṃ deyyadhammaṃ upacchindittha , sampattānañhi dātabbamevāti ovadati .
Sutaṃ me taṃ bhanteti kuto sutaṃ ?
Nigaṇṭhānaṃ santikā .
Te kira kulagharesu evaṃ pakāsenti ‘‘ mayaṃ yassa kassaci sampattassa dātabbanti vadāma , samaṇo pana gotamo ‘ mayhameva dānaṃ dātabbaṃ … pe … na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalan ’ ti evaṃ vadatī ’’ ti .
Taṃ sandhāya ayaṃ ‘‘ sutaṃ me tan ’’ tiādimāha .
294. Pavattamaṃsan ti pakatiyā pavattaṃ kappiyamaṃsaṃ , mūlaṃ gahetvā antarāpaṇe pariyesāhīti adhippāyo .
Sambahulā nigaṇṭhāti pañcasatamattā nigaṇṭhā .
Thūlaṃ pasun ti thūlaṃ mahāsarīraṃ gokaṇṇamahiṃsasūkarasaṅkhātaṃ pasuṃ .
Uddissakatan ti attānaṃ uddisitvā kataṃ , māritanti attho .
Paṭiccakamman ti ettha kamma -saddo kammasādhano atītakālikoti āha ‘‘ attānaṃ paṭicca katan ’’ ti .
Nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ ‘‘ paṭicca kammaṃ phusatī ’’ tiādīsu ( jā .1.4.75) viya .
Nimittakammassāti nimittabhāvena laddhabbakammassa , na karaṇakārāpanavasena .
Paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsaṃ paṭiccakammaṃ yathā ‘‘ buddhaṃ etassa atthīti buddho ’’ ti .
Atha vā paṭicca kammaṃ phusatīti
M3.328 pāṭhaseso daṭṭhabbo , svāyaṃ etaṃ maṃsaṃ paṭicca taṃ pāṇavadhakakammaṃ phusatīti attho .Tañhi akusalaṃ upaḍḍhaṃ dāyakassa , upaḍḍhaṃ paṭiggāhakassa hotīti nesaṃ laddhi .
Upakaṇṇaketi kaṇṇamūle .
Alan ti paṭikkhepavacanaṃ , hotu kiṃ imināti attho .
Na ca pana teti ete āyasmantā dīgharattaṃ avaṇṇakāmā hutvā avaṇṇaṃ bhāsantāpi abbhācikkhantā na jiridanti , abbhakkhānassa antaṃ na gacchantīti attho .
Atha vā lajjanatthe idaṃ jiridantīti padaṃ daṭṭhabbaṃ , na lajjantīti attho .
Sīhasenāpativatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā .