4. Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā

300. EvaṃP1.279V1.225M1.249 me sutaṃ … pe … aṅgesūti soṇadaṇḍasuttaṃ .

Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā .

Aṅgesūti aṅgā nāma aṅgapāsādikatāya evaṃ laddhavohārā jānapadino rājakumārā , tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhisaddena aṅgāti vuccati , tasmiṃ aṅgesu janapade .

Cārikan ti idhāpi aturitacārikā ceva nibaddhacārikā ca adhippetā .

Tadā kira bhagavato dasasahassilokadhātuṃ olokentassa soṇadaṇḍo brāhmaṇo ñāṇajālassa anto paññāyittha .

Atha bhagavā ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati .

‘ Atthi nu khvassupanissayo ’ ti vīmaṃsanto addasa .

‘ Mayi tattha gate etassa antevāsino dvādasahākārehi brāhmaṇassa vaṇṇaṃ bhāsitvā mama santike āgantuṃ na dassanti .

So pana tesaṃ vādaṃ bhinditvā ekūnatiṃsa ākārehi mama vaṇṇaṃ bhāsitvā maṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissati .

So pañhavissajjanapariyosāne saraṇaṃ gamissatī ’ ti , disvā pañcasatabhikkhuparivāro taṃ janapadaṃ paṭipanno .

Tena vuttaṃ – aṅgesu cārikaṃ caramāno … pe … yena campā tadavasarīti .

Gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti tassa campānagarassa avidūre gaggarāya nāma rājaggamahesiyā khaṇitattā gaggarāti laddhavohārā pokkharaṇī atthi .

Tassā tīre samantato nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitaṃP1.280 mahantaṃ campakavanaṃ .

Tasmiṃ bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharati .

Taṃ sandhāya gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti vuttaṃ .

Māgadhena seniyena bimbisārenāti ettha so rājā magadhānaṃ issarattā māgadho .

Mahatiyā senāya samannāgatattā seniyo .

Bimbīti suvaṇṇaṃ .

Tasmā sārasuvaṇṇasadisavaṇṇatāya bimbisāroti vuccati .

301-302.

Bahū bahū hutvā saṃhatāti saṅghā .

Ekekissāya disāya saṅgho etesaṃ atthīti saṅghī .

Pubbe nagarassa anto agaṇā bahi nikkhamitvā gaṇataṃ pattāti gaṇībhūtā .

KhattaṃV1.226 āmantesīti .

Khattā vuccati pucchitapañhe byākaraṇasamattho mahāmatto , taṃ āmantesi āgamentūti muhuttaṃ paṭimānentu , mā gacchantūti vuttaṃ hoti .

Soṇadaṇḍaguṇakathā

303. Nānāverajjakānan tiM1.250 nānāvidhesu rajjesu , aññesu aññesu kāsikosalādīsu rajjesu jātā , tāni vā tesaṃ nivāsā , tato vā āgatāti nānāverajjakā , tesaṃ nānāverajjakānaṃ .

Kenacideva karaṇīyenāti tasmiṃ kira nagare dvīhi karaṇīyehi brāhmaṇā sannipatanti – yaññānubhavanatthaṃ vā mantasajjhāyanatthaṃ vā .

Tadā ca tasmiṃ nagare yamaññā natthi .

Soṇadaṇḍassa pana santike mantasajjhāyanatthaṃ ete sannipatitā .

Taṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ kenacideva karaṇīyenā ’’ ti .

Te tassa gamanaṃ sutvā cintesuṃ –

‘‘ ayaṃ soṇadaṇḍo uggatabrāhmaṇo yebhuyyena ca aññe brāhmaṇā samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gatā , ayameva na gato .

Svāyaṃ sace tattha gamissati , addhā samaṇassa gotamassa āvaṭṭaniyā māyāya āvaṭṭito , taṃ saraṇaṃ gamissati .

Tato etassāpi gehadvāre brāhmaṇānaṃ sannipāto na bhavissatī ’’ ti .

‘‘ Handassa gamanantarāyaṃ karomā ’’ ti sammantayitvā tattha agamaṃsu .

Taṃ sandhāya – atha kho te brāhmaṇātiādi vuttaṃ .

TatthaP1.281 imināpaṅgenāti imināpi kāraṇena .

Evaṃ etaṃ kāraṇaṃ vatvā puna –

‘‘ attano vaṇṇe bhaññamāne atussanakasatto nāma natthi .

Handassa vaṇṇaṃ bhaṇanena gamanaṃ nivāressāmā ’’ ti cintetvā bhavañhi soṇadaṇḍo ubhato sujātotiādīni kāraṇāni āhaṃsu .

Ubhatoti dvīhi pakkhehi .

Mātito ca pitito cāti bhoto mātā brāhmaṇī , mātumātā brāhmaṇī , tassāpi mātā brāhmaṇī ;

pitā brāhmaṇo , pitupitā brāhmaṇo , tassāpi pitā brāhmaṇoti , evaṃ bhavaṃ ubhato sujāto mātito ca pitito ca .

Saṃsuddhagahaṇikoti saṃsuddhā te mātugahaṇī kucchīti attho .

Samavepākiniyā gahaṇiyāti ettha pana kammajatejodhātu ‘‘ gahaṇī ’’ ti vuccati .

Yāva sattamā pitāmahayugāti ettha pitupitā pitāmaho , pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ .

Yugan ti āyuppamāṇaṃ vuccati .

Abhilāpamattameva cetaṃ .

Atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ .

Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā .

Evaṃ yāva sattamo purisoV1.227M1.251 , tāva saṃsuddhagahaṇiko .

Atha vā akkhitto anupakuṭṭho jātivādenāti dassenti .

Akkhittoti –

‘‘ apanetha etaṃ , kiṃ iminā ’’ ti evaṃ akkhitto anavakkhitto .

Anupakuṭṭhoti na upakuṭṭho , na akkosaṃ vā nindaṃ vā laddhapubbo .

Kena kāraṇenāti ?

Jātivādena .

Itipi –

‘‘ hīnajātiko eso ’’ ti evarūpena vacanenāti attho .

Aḍḍhoti issaro .

Mahaddhanoti mahatā dhanena samannāgato .

Bhavato hi gehe pathaviyaṃ paṃsuvālikā viya bahudhanaṃ , samaṇo pana gotamo adhano bhikkhāya udaraṃ pūretvā yāpetīti dassenti .

Mahābhogoti pañcakāmaguṇavasena mahāupabhogo .

Evaṃ yaṃ yaṃ guṇaṃ vadanti , tassa tassa paṭipakkhavasena bhagavato aguṇaṃyeva dassemāti maññamānā vadanti .

Abhirūpoti aññehi manussehi abhirūpo adhikarūpo .

Dassanīyoti divasampi passantānaṃ atittikaraṇato dassanayoggo .

Dassaneneva cittapasādajananato pāsādiko .

PokkharatāP1.282 vuccati sundarabhāvo , vaṇṇassa pokkharatā vaṇṇapokkharatā , tāya vaṇṇasampattiyā yuttoti attho .

Porāṇā panāhu –

‘‘ pokkharanti sarīraṃ vadanti , vaṇṇaṃ vaṇṇamevā ’’ ti .

Tesaṃ matena vaṇṇañca pokkharañca vaṇṇapokkharāni .

Tesaṃ bhāvo vaṇṇapokkharatā .

Iti paramāya vaṇṇapokkharatāyāti uttamena parisuddhena vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānasampattiyā cāti attho .

Brahmavaṇṇīti seṭṭhavaṇṇī .

Parisuddhavaṇṇesupi seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgatoti attho .

Brahmavacchasīti mahābrahmuno sarīrasadiseneva sarīrena samannāgato .

Akhuddāvakāso dassanāyāti ‘‘ bhoto sarīre dassanassa okāso na khuddako mahā , sabbāneva te aṅgapaccaṅgāni dassanīyāneva , tāni cāpi mahantānevā ’’ ti dīpenti .

Sīlamassa atthīti sīlavā .

Vuddhaṃ vaddhitaṃ sīlamassāti vuddhasīlī .

Vuddhasīlenāti vuddhena vaddhitena sīlena .

Samannāgatoti yutto .

Idaṃ vuddhasīlīpadasseva vevacanaṃ .

Sabbametaṃ pañcasīlamattameva sandhāya vadanti .

Kalyāṇavācotiādīsu kalyāṇā sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā vācā assāti kalyāṇavāco .

Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇaṃ assāti kalyāṇavākkaraṇoM1.252 .

Vākkaraṇan ti udāharaṇaghoso .

Guṇaparipuṇṇabhāvena pure bhavāti porī .

Pure vā bhavattā porī .

Poriyā nāgarikitthiyā sukhumālattanena sadisāti porī , tāya poriyā .

Vissaṭṭhāyāti apalibuddhāya sandiṭṭhavilambitādidosarahitāya .

Anelagalāyāti elagaḷenavirahitāya .

Yassa kassaci hi kathentassaV1.228 elā gaḷanti , lālā vā paggharanti , kheḷaphusitāni vā nikkhamanti , tassa vācā elagaḷaṃ nāma hoti , tabbiparitāyāti attho .

Atthassa viññāpaniyāti ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā bhāsitatthassa viññāpanasamatthāya .

JiṇṇotiP1.283 jarājiṇṇatāya jiṇṇo .

Vuddhoti aṅgapaccaṅgānaṃ vuddhibhāvamariyādappatto .

Mahallakoti jātimahallakatāya samannāgato .

Cirakālappasutoti vuttaṃ hoti .

Addhagatoti addhānaṃ gato , dve tayo rājaparivaṭṭe atītoti adhippāyo .

Vayoanuppattoti pacchimavayaṃ sampatto , pacchimavayo nāma vassasatassa pacchimo tatiyabhāgo .

Api ca jiṇṇoti porāṇo , cirakālappavattakulanvayoti vuttaṃ hoti .

Vuddhoti sīlācārādiguṇavuddhiyā yutto .

Mahallakoti vibhavamahantāya samannāgato .

Addhagatoti maggappaṭipanno brāhmaṇānaṃ vatacariyādimariyādaṃ avītikkamma caraṇasīlo .

Vayoanuppattoti jātivuddhabhāvampi antimavayaṃ anuppatto .

Buddhaguṇakathā

304. Evaṃ vutteti evaṃ tehi brāhmaṇehi vutte .

Soṇadaṇḍo –

‘‘ ime brāhmaṇā jātiādīhi mama vaṇṇaṃ vadanti , na kho pana metaṃ yuttaṃ attano vaṇṇe rajjituṃ .

Handāhaṃ etesaṃ vādaṃ bhinditvā samaṇassa gotamassa mahantabhāvaṃ ñāpetvā etesaṃ tattha gamanaṃ karomī ’’ ti cintetvā tena hi – bho mamapi suṇāthātiādimāha .

Tattha yepi ubhato sujātoti ādayo attano guṇehi sadisā guṇā tepiM1.253 ;

‘‘ ko cāhaṃ ke ca samaṇassa gotamassa jātisampattiādayo guṇā ’’ ti attano guṇehi uttaritareyeva maññamāno , itare pana ekanteneva bhagavato mahantabhāvadīpanatthaṃ pakāseti .

Mayameva arahāmāti evaṃ niyāmentovettha idaṃ dīpeti –

‘‘ yadi guṇamahantatāya upasaṅkamitabbo nāma hoti .

Yathā hi sineruṃ upanidhāya sāsapo , mahāsamuddaṃ upanidhāya gopadakaṃ , sattasu mahāsaresu udakaṃ upanidhāya ussāvabindu paritto lāmako .

Evameva samaṇassa gotamassa jātisampattiādayopi guṇe upanidhāya amhākaṃ guṇā parittā lāmakā ;

tasmā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamitun ’’ ti .

MahantaṃV1.229 ñātisaṃghaṃ ohāyāti mātipakkhe asītikulasahassāniP1.284 , pitipakkhe asītikulasahassānīti evaṃ saṭṭhikulasatasahassaṃ ohāya pabbajito .

Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañcāti ettha rājaṅgaṇe ceva uyyāne ca sudhāmaṭṭhapokkharaṇiyo sattaratanānaṃ pūretvā bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ dhanaṃ bhūmigataṃ nāma .

Pāsādaniyūhādayo paripūretvā ṭhapitaṃ vehāsaṭṭhaṃ nāma .

Etaṃ tāva kulapariyāyena āgataṃ .

Tathāgatassa pana jātadivaseyeva saṅkho , elo , uppalo , puṇḍarīkoti cattāro nidhayo uggatā .

Tesu saṅkho gāvutiko , elo aḍḍhayojaniko , uppalo tigāvutiko , puṇḍarīko yojaniko .

Tesupi gahitaṃ gahitaṃ pūratiyeva , iti bhagavā pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajitoti veditabbo .

Daharova samānoti taruṇova samāno .

Susukāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso , añjanavaṇṇasadisakeso hutvā vāti attho .

Bhadrenāti bhaddakena .

Paṭhamena vayasāti tiṇṇaṃ vayānaṃ paṭhamavayena .

Akāmakānan ti anicchamānānaṃ .

Anādaratthe sāmivacanaṃ .

Assūni mukhe etesanti assumukhā , tesaṃ assumukhānaṃ , assūhi kilinnamukhānanti attho .

Rudantānan tiM1.254 kanditvā rodamānānaṃ .

Akhuddāvakāsoti ettha bhagavato aparimāṇoyeva dassanāya okāsoti veditabbo .

Tatridaṃ vatthu – rājagahe kira aññataro brāhmaṇo samaṇassa gotamassa pamāṇaṃ gahetuṃ na sakkotīti sutvā bhagavato piṇḍāya pavisanakāle saṭṭhihatthaṃ veḷuṃ gahetvā nagaradvārassa bahi ṭhatvā sampatte bhagavati veḷuṃ gahetvā samīpe aṭṭhāsi .

Veḷu bhagavato jāṇukamattaṃ pāpuṇi .

Puna divase dve veḷū ghaṭetvā samīpe aṭṭhāsi .

Bhagavāpi dvinnaṃ veḷūnaṃ upari kaṭimattameva paññāyamāno –

‘‘ brāhmaṇa , kiṃ karosī ’’ ti āha .

Tumhākaṃ pamāṇaṃ gaṇhāmīti .

‘‘ Brāhmaṇa , sacepi tvaṃ sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhite veḷū ghaṭetvāP1.285 āgamissasi , neva me pamāṇaṃ gahetuṃ sakkhissasi .

Na hi mayā cattāri asaṅkhyeyāni kappasatasahassañca tathā pāramiyo pūritā , yathā me paro pamāṇaṃ gaṇheyya , atulo , brāhmaṇa , tathāgato appameyyo ’’ ti vatvā dhammapade gāthamāha –

‘‘ Te tādise pūjayato , nibbute akutobhaye ;

Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ , imettamapi kenacī ’’ ti .( dha . pa .36);

GāthāpariyosāneV1.230 caturāsītipāṇasahassāni amataṃ piviṃsu .

Aparampi vatthu – rāhu kira asurindo cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni ucco .

Bāhantaramassa dvādasayojanasatāni .

Bahalantarena cha yojanasatāni .

Hatthatalapādatalānaṃ puthulato tīṇi yojanasatāni .

Aṅgulipabbāni paṇṇāsayojanāni .

Bhamukantaraṃ paṇṇāsayojanaṃ .

Mukhaṃ dviyojanasataṃ tiyojanasatagambhīraṃ tiyojanasataparimaṇḍalaṃ .

Gīvā tiyojanasataṃ .

Nalāṭaṃ tiyojanasataṃ .

Sīsaṃ navayojanasataṃ .

‘‘ So ahaṃ uccosmi , satthāraṃ onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī ’’ ti cintetvā nāgacchi .

So ekadivasaṃ bhagavato vaṇṇaṃ sutvā –

‘‘ yathākathañca olokessāmī ’’ ti āgato .

Atha bhagavā tassajjhāsayaṃ viditvā –

‘‘ catūsu iriyāpathesu katarena dassessāmī ’’ ti cintetvā ‘‘ ṭhitako nāma nīcopi ucco viya paññāyati .

NipannovassaM1.255 attānaṃ dassessāmī ’’ ti ‘‘ ānanda , gandhakuṭipariveṇe mañcakaṃ paññāpehī ’’ ti vatvā tattha sīhaseyyaṃ kappesi .

Rāhu āgantvā nipannaṃ bhagavantaṃ gīvaṃ unnāmetvā nabhamajjhe puṇṇacandaṃ viya ullokesi .

Kimidaṃ asurindāti ca vutte –

‘‘ bhagavā onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī ’’ ti nāgacchinti .

Na mayā , asurinda , adhomukhena pāramiyo pūritā .

Uddhaggameva katvā dānaṃ dinnanti .

Taṃ divasaṃ rāhu saraṇaṃ agamāsi .

Evaṃ bhagavā akhuddāvakāso dassanāya .

CatupārisuddhisīlenaP1.286 sīlavā , taṃ pana sīlaṃ ariyaṃ uttamaṃ parisuddhaṃ .

Tenāha –

‘‘ ariyasīlī ’’ ti .

Tadetaṃ anavajjaṭṭhena kusalaṃ .

Tenāha –

‘‘ kusalasīlī ’’ ti .

Kusalasīlenāti idamassa vevacanaṃ .

Bahūnaṃ ācariyapācariyoti bhagavato ekekāya dhammadesanāya caturāsītipāṇasahassāni aparimāṇāpi devamanussā maggaphalāmataṃ pivanti , tasmā bahūnaṃ ācariyo .

Sāvakaveneyyānaṃ pana pācariyoti .

Khīṇakāmarāgoti ettha kāmaṃ bhagavato sabbepi kilesā khīṇā .

Brāhmaṇo pana te na jānāti .

Attano jānanaṭṭhāneyeva guṇaṃ katheti .

Vigatacāpalloti –

‘‘ pattamaṇḍanā cīvaramaṇḍanāV1.231 senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa … pe … kelanā paṭikelanā ’’ ti ( vibha .854) evaṃ vuttacāpallā virahito .

Apāpapurekkhāroti apāpe nava lokuttaradhamme purato katvā vicarati .

Brahmaññāya pajāyāti sāriputtamoggallānamahākassapādibhedāya brāhmaṇapajāya , etissāya ca pajāya purekkhāro .

Ayañhi pajā samaṇaṃ gotamaṃ purakkhatvā caratīti attho .

Api ca apāpapurekkhāroti na pāpaṃ purekkhāro na pāpaṃ purato katvā carati , na pāpaṃ icchatīti attho .

Kassa ?

Brahmaññāya pajāya .

Attanā saddhiṃ paṭiviruddhāyapi brāhmaṇapajāya aviruddho hitasukhatthiko yevāti vuttaṃ hoti .

Tiroraṭṭhāti pararaṭṭhato .

Tirojanapadāti parajanapadato .

Pañhaṃ pucchituṃ āgacchantīti khattiyapaṇḍitādayo ceva devabrahmanāgagandhabbādayo caM1.256 –

‘‘ pañhe abhisaṅkharitvā pucchissāmā ’’ ti āgacchanti .

Tattha keci pucchāya vā dosaṃ vissajjanasampaṭicchane vā asamatthataṃ sallakkhetvā apucchitvāva tuṇhī nisīdanti .

Keci pucchanti .

Kesañci bhagavā pucchāya ussāhaṃ janetvā vissajjeti .

Evaṃ sabbesampi tesaṃ vimatiyo tīraṃ patvā mahāsamuddassa ūmiyo viya bhagavantaṃ patvā bhijjanti .

EhiP1.287 svāgatavādīti devamanussapabbajitagahaṭṭhesu taṃ taṃ attano santikaṃ āgataṃ –

‘‘ ehi svāgatan ’’ ti evaṃ vadatīti attho .

Sakhiloti tattha katamaṃ sākhalyaṃ ?

‘‘ Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā ’’ tiādinā nayena vuttasākhalyena samannāgato , muduvacanoti attho .

Sammodakoti paṭisanthārakusalo , āgatāgatānaṃ catunnaṃ parisānaṃ –

‘‘ kacci , bhikkhave , khamanīyaṃ , kacci yāpanīyan ’’ tiādinā nayena sabbaṃ addhānadarathaṃ vūpasamento viya paṭhamataraṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kattāti attho .

Abbhākuṭikoti yathā ekacce parisaṃ patvā thaddhamukhā saṅkuṭitamukhā honti , na ediso , parisadassanena panassa bālātapasamphassena viya padumaṃ mukhapadumaṃ vikasati puṇṇacandasassirikaṃ hoti .

Uttānamukhoti yathā ekacce nikujjitamukhā viya sampattāya parisāya na kiñci kathenti , atidullabhakathā honti , na evarūpo .

Samaṇo pana gotamo sulabhakatho .

Na tassa santikaṃ āgatāgatānaṃ –

‘‘ kasmā mayaṃ idhāgatā ’’ ti vippaṭisāro uppajjati dhammaṃ pana sutvā attamanāva hontīti dasseti .

Pubbabhāsīti bhāsanto ca paṭhamataraṃ bhāsati , tañca kho kālayuttaṃ pamāṇayuttaṃ atthanissitameva bhāsati , na niratthakakathaṃ .

NaV1.232 tasmiṃ gāme vāti yattha kira bhagavā paṭivasati , tattha mahesakkhā devatā ārakkhaṃ gaṇhanti , taṃ nissāya manussānaṃ upaddavo na hoti , paṃsupisācakādayoyeva hi manusse viheṭhenti , te tāsaṃ ānubhāvena dūraṃ apakkamanti .

Api ca bhagavato mettābalenapi na amanussā manusse viheṭhenti .

Saṅghītiādīsu anusāsitabbo sayaṃ vā uppādito saṅgho assa atthīti saṅghī .

Tādiso cassa gaṇo atthīti gaṇī .

Purimapadasseva vā vevacanametaṃ .

Ācārasikkhāpanavasena gaṇassa ācariyoti gaṇācariyoM1.257 .

Puthutitthakarānan ti bahūnaṃ titthakarānaṃ .

YathāP1.288 vā tathā vāti yena vā tena vā acelakādimattakenāpi kāraṇena .

Samudāgacchatīti samantato upagacchati abhivaḍḍhati .

Atithi no te hontīti te amhākaṃ āgantukā , navakā pāhunakā hontīti attho .

Pariyāpuṇāmīti jānāmi .

Aparimāṇavaṇṇoti tathārūpeneva sabbaññunāpi appameyyavaṇṇo –

‘‘ pageva mādisenā ’’ ti dasseti .

Vuttampi cettaṃ –

‘‘ Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ ,

Kappampi ce aññamabhāsamāno ;

Khīyetha kappo ciradīghamantare ,

Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā ’’ ti .

305. Imaṃ pana satthu guṇakathaṃ sutvā te brāhmaṇā cintayiṃsu – yathā soṇadaṇḍo brāhmaṇo samaṇassa gotamassa vaṇṇe bhaṇati , anomaguṇo so bhavaṃ gotamo ;

evaṃ tassa guṇe jānamānena kho pana ācariyena aticiraṃ adhivāsitaṃ , handa naṃ anuvattāmāti anuvattiṃsu .

Tasmā evaṃ vutte ‘‘ te brāhmaṇā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha alamevāti yuttameva .

Api puṭosenāti puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ , taṃ gahetvāpi upasaṅkamituṃ yuttamevāti attho .

Puṭaṃsenātipi pāṭho , tassattho , puṭo aṃse assāti puṭaṃso , tena puṭaṃsena .

Aṃsena hi pātheyyapuṭaṃ vahantenāpīti vuttaṃ hoti .

Soṇadaṇḍaparivitakkavaṇṇanā

306-308.

TirovanasaṇḍagatassātiV1.233 antovanasaṇḍe gatassa , vihārabbhantaraṃ paviṭṭhassāti attho .

Añjaliṃ paṇāmetvāti ete ubhatopakkhikā , te evaṃ cintayiṃsu –

‘‘ sace no micchādiṭṭhikā codessanti –

‘ kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā ’ ti ?

Tesaṃ –

‘ kiṃ añjalimattakaraṇenāpi vandanaṃ nāma hotī ’ ti vakkhāma .

Sace no sammādiṭṭhikā codessanti –

‘ kasmā tumhe bhagavantaṃ na vanditthā ’ ti .

‘ Kiṃ sīsena bhūmiyaṃ paharanteneva vandanaṃ nāma hoti , nanu añjalikammampi vandanaṃ evā ’ tiM1.258 vakkhāmā ’’ ti .

Nāmagottan tiP1.289 ‘‘ bho , gotama , ahaṃ asukassa putto datto nāma , mitto nāma , idhāgato ’’ ti vadantā nāmaṃ sāventi nāma .

‘‘ Bho , gotama , ahaṃ vāseṭṭho nāma , kaccāno nāma , idhāgato ’’ ti vadantā gottaṃ sāventi nāma .

Ete kira daliddā jiṇṇā kulaputtā ‘‘ parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmā ’’ ti evamakaṃsu .

Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṃsu , te kerāṭikā ceva andhabālā ca .

Tattha kerāṭikā –

‘‘ ekaṃ dve kathāsallāpepi karonto vissāsiko hoti , atha vissāse sati ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yuttan ’’ ti tato attānaṃ mocetvā tuṇhī nisīdanti .

Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittamattikāpiṇḍo viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti .

Brāhmaṇapaññattivaṇṇanā

309-310.

Cetasā cetoparivitakkan ti bhagavā –

‘‘ ayaṃ brāhmaṇo āgatakālato paṭṭhāya adhomukho thaddhagatto kiṃ cintayamāno nisinno , kiṃ nu kho cintetī ’’ ti āvajjanto attano cetasā tassa cittaṃ aññāsi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ cetasā cetoparivitakkamaññāyā ’’ ti .

Vihaññatīti vighātaṃ āpajjati .

Anuviloketvā parisan ti bhagavato sakasamaye pañhapucchanena udake miyamāno ukkhipitvā thale ṭhapito viya samapassaddhakāyacitto hutvā parisaṃ saṅgaṇhanatthaṃ diṭṭhisañjāneneva ‘‘ upadhārentu me bhonto vacanan ’’ ti vadanto viya anuviloketvā parisaṃ bhagavantaṃ etadavoca .

311-313.

Sujaṃ paggaṇhantānan ti yaññayajanatthāya sujaṃ gaṇhantesu brāhmaṇesu paṭhamo vā dutiyo vāti attho .

Sujāya diyyamānaṃ mahāyāgaṃ paṭiggaṇhantānanti porāṇā .

Iti brāhmaṇo sakasamayavasena sammadeva pañhaṃ vissajjesi .

Bhagavā pana visesato uttamabrāhmaṇassa dassanatthaṃV1.234 –

‘‘ imesaṃ panā ’’ tiādimāha .

Etadavocun ti sace jātivaṇṇamantasampanno brāhmaṇo na hoti , atha ko carahi loke brāhmaṇoM1.259 bhavissati ?

Nāseti no ayaṃ soṇadaṇḍo , handassa vādaṃ paṭikkhipissāmāti cintetvā etadavocuṃ .

ApavadatītiP1.290 paṭikkhipati .

Anupakkhandatīti anupavisati .

Idaṃ –

‘‘ sace tvaṃ pasādavasena samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gantukāmo , gaccha ;

mā brāhmaṇassa samayaṃ bhindī ’’ ti adhippāyena āhaṃsu .

314. Etadavocāti imesu brāhmaṇesu evaṃ ekappahāreneva viravantesu ‘‘ ayaṃ kathā pariyosānaṃ na gamissati , handa ne nissadde katvā soṇadaṇḍeneva saddhiṃ kathemī ’’ ti cintetvā –

‘‘ etaṃ sace kho tumhākan ’’ tiādikaṃ vacanaṃ avoca .

315-316.

Sahadhammenāti sakāraṇena .

Samasamoti ṭhapetvā ekadesasamattaṃ samabhāvena samo , sabbākārena samoti attho .

Ahamassa mātāpitaro jānāmīti bhaginiyā puttassa mātāpitaro kiṃ na jānissati , kulakoṭiparidīpanaṃ sandhāyeva vadati .

Musāvādampi bhaṇeyyāti atthabhañjanakaṃ musāvādaṃ katheyya .

Kiṃ vaṇṇo karissatīti abbhantare guṇe asati kiṃ karissati ?

Kimassa brāhmaṇabhāvaṃ rakkhituṃ sakkhissatīti attho .

Athāpi siyā puna –

‘‘ pakatisīle ṭhitassa brāhmaṇabhāvaṃ sādhentī ’’ ti evampi sīlameva sādhessati , tasmiṃ hissa asati brāhmaṇabhāvo nāhosīti sammohamattaṃ vaṇṇādayo .

Idaṃ pana sutvā te brāhmaṇā –

‘‘ sabhāvaṃ ācariyo āha , akāraṇāva mayaṃ ujjhāyimhā ’’ ti tuṇhī ahesuṃ .

Sīlapaññākathāvaṇṇanā

317. Tato bhagavā ‘ kathito brāhmaṇena pañho , kiṃ panettha patiṭṭhātuṃ sakkhissati , na sakkhissatī ’ ti ?

Tassa vīmaṃsanatthaṃ –

‘‘ imesaṃ pana brāhmaṇā ’’ tiādimāha .

Sīlaparidhotāti sīlaparisuddhā .

Yattha sīlaṃ tattha paññāti yasmiṃ puggale sīlaṃ , tattheva paññā , kuto dussīle paññā ?

Paññārahite vā jaḷe eḷamūge kuto sīlanti ?

Sīlapaññāṇan ti sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ .

Paññāṇan ti paññāyeva .

Evametaṃ brāhmaṇātiM1.260 bhagavā brāhmaṇassa vacanaṃP1.291 anujānanto āha .

Tattha sīlaparidhotā paññāti catupārisuddhisīlena dhotā .

Kathaṃ pana sīlena paññaṃ dhovatīti ?

Yassa puthujjanassa sīlaṃ saṭṭhiasītivassāni akhaṇḍaṃ hoti , so maraṇakālepi sabbakilese ghātetvā sīlena paññaṃ dhovitvā arahattaṃ gaṇhāti .

Kandarasālapariveṇe mahāsaṭṭhivassatthero viya .

There kira maraṇamañce nipajjitvā balavavedanāya nitthunanteV1.235 , tissamahārājā ‘‘ theraṃ passissāmī ’’ ti gantvā pariveṇadvāre ṭhito taṃ saddaṃ sutvā pucchi –

‘‘ kassa saddo ayan ’’ ti ?

Therassa nitthunanasaddoti .

‘‘ Pabbajjāya saṭṭhivassena vedanāpariggahamattampi na kataṃ , na dāni naṃ vandissāmī ’’ ti nivattitvā mahābodhiṃ vandituṃ gato .

Tato upaṭṭhākadaharo theraṃ āha –

‘‘ kiṃ no , bhante , lajjāpetha , saddhopi rājā vippaṭisārī hutvā na vandissāmī ’’ ti gatoti .

Kasmā āvusoti ?

Tumhākaṃ nitthunanasaddaṃ sutvāti .

‘‘ Tena hi me okāsaṃ karothā ’’ ti vatvā vedanaṃ vikkhambhitvā arahattaṃ patvā daharassa saññaṃ adāsi –

‘‘ gacchāvuso , idāni rājānaṃ amhe vandāpehī ’’ ti .

Daharo gantvā –

‘‘ idāni kira theraṃ , vandathā ’’ ti āha .

Rājā saṃsumārapatitena theraṃ vandanto –

‘‘ nāhaṃ ayyassa arahattaṃ vandāmi , puthujjanabhūmiyaṃ pana ṭhatvā rakkhitasīlameva vandāmī ’’ ti āha , evaṃ sīlena paññaṃ dhovati nāma .

Yassa pana abbhantare sīlasaṃvaro natthi , ugghāṭitaññutāya pana catuppadikagāthāpariyosāne paññāya sīlaṃ dhovitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti .

Ayaṃ paññāya sīlaṃ dhovati nāma .

Seyyathāpi santatimahāmatto .

318. Katamaṃ pana taṃ brāhmaṇāti kasmā āha ?

Bhagavā kira cintesi –

‘‘ brāhmaṇā brāhmaṇasamaye pañcasīlāni ‘ sīlan ’ ti paññāpenti , vedattayauggahaṇapaññā paññāti .

UparivisesaṃP1.292 na jānanti .

Yaṃnūnāhaṃ brāhmaṇassa uttarivisesabhūtaṃ maggasīlaṃ , phalasīlaṃ , maggapaññaṃ , phalapaññañca dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapeyyan ’’ ti .

Atha naṃ kathetukamyatāya pucchanto –

‘‘ katamaṃ pana taṃ , brāhmaṇa , sīlaṃ katamā sā paññā ’’ ti āha .

Atha brāhmaṇo –

‘‘ mayā sakasamayavasena pañho vissajjito .

Samaṇo pana maṃ gotamo puna nivattitvā pucchati , idānissāhaṃ cittaṃ paritosetvā vissajjituṃM1.261 sakkuṇeyyaṃ vā na vā ?

Sace na sakkhissaṃ paṭhamaṃ uppannāpi me lajjā bhijjissati .

Asakkontassa pana na sakkomīti vacane doso natthī ’’ ti puna nivattitvā bhagavatoyeva bhāraṃ karonto ‘‘ ettakaparamāva mayan ’’ tiādimāha .

Tattha ettakaparamāti ettakaṃ sīlapaññāṇanti vacanameva paramaṃ amhākaṃ , te mayaṃ ettakaparamā , ito paraṃ etassa bhāsitassa atthaṃ na jānāmāti attho .

Athassa bhagavā sīlapaññāya mūlabhūtassa tathāgatassa uppādato pabhuti sīlapaññāṇaṃ dassetuṃ –

‘‘ idha brāhmaṇa , tathāgato ’’ tiādimāha .

Tassattho sāmaññaphale vuttanayeneva veditabbo , ayaṃ pana viseso , idha tividhampi sīlaṃ –

‘‘ idampissa hoti sīlasmin ’’ ti evaṃ sīlamicceva niyyātitaṃ paṭhamajjhānādīni cattāri jhānāni atthato paññāsampadā .

EvaṃV1.236 paññāvasena pana aniyyātetvā vipassanāpaññāya padaṭṭhānabhāvamattena dassetvā vipassanāpaññāto paṭṭhāya paññā niyyātitāti .

Soṇadaṇḍaupāsakattapaṭivedanākathā

319-322.

Svātanāyāti padassa attho ajjatanāyāti ettha vuttanayeneva veditabbo .

Tena maṃ sā parisā paribhaveyyāti tena tumhe dūratova disvā āsanā vuṭṭhitakāraṇena maṃ sā parisā –

‘‘ ayaṃ soṇadaṇḍo pacchimavaye ṭhito mahallako , gotamo pana daharo yuvā nattāpissa nappahoti , so nāma attano nattumattabhāvampi appattassa āsanā vuṭṭhātī ’’ ti paribhaveyya .

Āsanā me taṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānan ti mama agāravena avuṭṭhānaṃP1.293 nāma natthi , bhoganāsanabhayena pana na vuṭṭhahissāmi , taṃ tumhe hi ceva mayā ca ñātuṃ vaṭṭati .

Tasmā āsanā me etaṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānaṃ dhāretūti , iminā kira sadiso kuhako dullabho , bhagavati panassa agāravaṃ nāma natthi , tasmā bhoganāsanabhayā kuhanavasena evaṃ vadati .

Parapadesupi eseva nayo .

Dhammiyā kathāyātiādīsu taṅkhaṇānurūpāya dhammiyā kathāya diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ sandassetvā kusale dhamme samādapetvā gaṇhāpetvā .

Tattha naṃ samuttejetvā saussāhaṃ katvā tāya ca saussāhatāya aññehi ca vijjamānaguṇehi sampahaṃsetvā dhammaratanavassaṃ vassitvā uṭṭhāyāsanāM1.262 pakkāmi .

Brāhmaṇo pana attano kuhakatāya evampi bhagavati dhammavassaṃ vassite visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi .

Kevalamassa āyatiṃ nibbānatthāya vāsanābhāgiyāya ca sabbā purimapacchimakathā ahosīti .

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā