Ekaccasassatavādavaṇṇanā
38. Ekaccasassatikāti ekaccasassatavādā .
Te duvidhā honti – sattekaccasassatikā , saṅkhārekaccasassatikāti .
Duvidhāpi idha gahitāyeva .
39. Yan ti
P1.110 nipātamattaṃ .Kadācīti kismiñci kāle .
Karahacīti tasseva vevacanaṃ .
Dīghassa
V1.95 addhunoti dīghassa kālassa .Accayenāti atikkamena
M1.102 .Saṃvaṭṭatīti vinassati .
Yebhuyyenāti ye uparibrahmalokesu vā arūpesu vā nibbattanti , tadavasese sandhāya vuttaṃ .
Jhānamanena nibbattattā manomayā .
Pīti tesaṃ bhakkho āhāroti pītibhakkhā .
Attanova tesaṃ pabhāti sayaṃpabhā .
Antalikkhe carantīti antalikkhacarā .
Subhesu uyyānavimānakapparukkhādīsu tiṭṭhantīti , subhaṭṭhāyino subhā vā manorammavatthābharaṇā hutvā tiṭṭhantīti subhaṭṭhāyino .
Ciraṃ dīghamaddhānan ti ukkaṃsena aṭṭha kappe .
40. Vivaṭṭatīti saṇṭhāti .
Suññaṃ brahmavimānan ti pakatiyā nibbattasattānaṃ natthitāya suññaṃ , brahmakāyikabhūmi nibbattatīti attho .
Tassa kattā vā kāretā vā natthi , visuddhimagge vuttanayena pana kammapaccayautusamuṭṭhānā ratanabhūmi nibbattati .
Pakatinibbattiṭṭhānesuyeva cettha uyyānakapparukkhādayo nibbattanti .
Atha sattānaṃ pakatiyā vasitaṭṭhāne nikanti uppajjati , te paṭhamajjhānaṃ bhāvetvā tato otaranti , tasmā atha kho aññataro sattotiādimāha .
Āyukkhayā vā puññakkhayā vāti ye uḷāraṃ puññakammaṃ katvā yattha katthaci appāyuke devaloke nibbattanti , te attano puññabalena ṭhātuṃ
P1.111 na sakkonti , tassa pana devalokassa āyuppamāṇeneva cavantīti āyukkhayā cavantīti vuccanti .Ye pana parittaṃ puññakammaṃ katvā dīghāyukadevaloke nibbattanti , te yāvatāyukaṃ ṭhātuṃ na sakkonti , antarāva cavantīti puññakkhayā cavantīti vuccanti .
Dīghamaddhānaṃ tiṭṭhatīti kappaṃ vā upaḍḍhakappaṃ vā .
41. Anabhiratīti aparassāpi sattassa āgamanapatthanā .
Yā pana paṭighasampayuttā ukkaṇṭhitā , sā brahmaloke natthi .
Paritassanāti ubbijjanā phandanā , sā panesā tāsatassanā , taṇhātassanā , diṭṭhitassanā , ñāṇatassanāti catubbidhā hoti .
Tattha ‘‘ jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso utrāso .
Jaraṃ … byādhiṃ … maraṇaṃ paṭicca … pe … utrāso ’’ ti ( vibha .921) ayaṃ tāsatassanā nāma .
‘‘ Aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyun ’’ ti ( dī . ni .3.38) ayaṃ taṇhātassanā nāma .
‘‘ Paritassitavipphanditamevā ’’ ti ayaṃ diṭṭhitassanā nāma .
‘‘ Tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ
M1.103 sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī ’’ ti ( a . ni .4.33) ayaṃ ñāṇatassanā nāma .Idha pana taṇhātassanāpi diṭṭhitassanāpi vaṭṭati .
Brahmavimānan ti idha pana paṭhamābhinibbattassa atthitāya suññanti na vuttaṃ .
Upapajjantīti upapattivasena upagacchanti .
Sahabyatan ti sahabhāvaṃ .
42. Abhibhūti
V1.96 abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhakohamasmīti .Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto .
Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto .
Dassanavasena daso , sabbaṃ passāmīti attho .
Vasavattīti sabbaṃ janaṃ vase vattemi .
Issaro kattā nimmātāti ahaṃ loke issaro , ahaṃ lokassa kattā ca nimmātā ca , pathavī – himavanta-sineru-cakkavāḷa-mahāsamudda-candima-sūriyā mayā nimmitāti .
Seṭṭho sajitāti ahaṃ lokassa uttamo ca sajitā ca ,‘‘ tvaṃ khattiyo nāma hohi , tvaṃ brāhmaṇo , vesso , suddo , gahaṭṭho , pabbajito nāma .
Antamaso
P1.112 tvaṃ oṭṭho hohi , goṇo hohī ’’ ti ‘‘ evaṃ sattānaṃ saṃvisajetā ahan ’’ ti maññati .Vasī pitā bhūtabhabyānan ti ( dī . ni .1.17) ahamasmi ciṇṇavasitāya vasī , ahaṃ pitā bhūtānañca bhabyānañcāti maññati .
Tattha aṇḍajajalābujā sattā antoaṇḍakose ceva antovatthimhi ca bhabyā nāma , bahi nikkhantakālato paṭṭhāya bhūtā nāma .
Saṃsedajā paṭhamacittakkhaṇe bhabyā , dutiyato paṭṭhāya bhūtā .
Opapātikā paṭhamairiyāpathe bhabyā , dutiyato paṭṭhāya bhūtāti veditabbā .
Te sabbepi mayhaṃ puttāti saññāya ‘‘ ahaṃ pitā bhūtabhabyānan ’’ ti maññati .
Idāni kāraṇato sādhetukāmo –
‘‘ mayā ime sattā nimmitā ’’ ti paṭiññaṃ katvā ‘‘ taṃ kissa hetū ’’ tiādimāha .
Itthattan ti itthabhāvaṃ , brahmabhāvanti attho .
Iminā mayan ti attano kammavasena cutāpi upapannāpi ca kevalaṃ maññanāmatteneva ‘‘ iminā mayaṃ nimmitā ’’ ti maññamānā vaṅkacchidde vaṅkaāṇī viya onamitvā tasseva pādamūlaṃ gacchantīti .
43. Vaṇṇavantataro cāti vaṇṇavantataro , abhirūpo pāsādikoti attho .
Mahesakkhataroti issariyaparivāravasena mahāyasataro .
44. Ṭhānaṃ
M1.104 kho panetan ti kāraṇaṃ kho panetaṃ .So tato cavitvā aññatra na gacchati , idheva āgacchati , taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Agārasmāti gehā .
Anagāriyan ti pabbajjaṃ .
Pabbajjā hi yasmā agārassa hi taṃ kasigorakkhādikammaṃ tattha natthi , tasmā anagāriyanti vuccati .
Pabbajatīti upagacchati .
Tato paraṃ nānussaratīti tato pubbenivāsā paraṃ na sarati , sarituṃ asakkonto tattha ṭhatvā diṭṭhiṃ gaṇhāti .
Niccotiādīsu tassa upapattiṃ apassanto niccoti vadati , maraṇaṃ apassanto dhuvoti , sadābhāvato sassatoti , jarāvasenāpi
P1.113 vipariṇāmassa abhāvato avipariṇāmadhammoti .Sesamettha paṭhamavāre uttānamevāti .
45-46.
Dutiyavāre
V1.97 khiḍḍāya padussanti vinassantīti khiḍḍāpadosikā , padūsikātipi pāḷiṃ likhanti , sā aṭṭhakathāyaṃ natthi .Ativelan ti atikālaṃ , aticiranti attho .
Hassakhiḍḍāratidhammasamāpannāti hassarati dhammañceva khiḍḍāratidhammañca samāpannā anuyuttā , keḷihassasukhañceva kāyikavācasikakīḷāsukhañca anuyuttā , vuttappakāraratidhammasamaṅgino hutvā viharantīti attho .
Sati sammussatīti khādanīyabhojanīyesu sati sammussati .
Te kira puññavisesādhigatena mahantena attano sirivibhavena nakkhattaṃ kīḷantā tāya sampattimahantatāya –
‘‘ āhāraṃ paribhuñjimha , na paribhuñjimhā ’’ tipi na jānanti .
Atha ekāhārātikkamanato paṭṭhāya nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva , na tiṭṭhanti .
Kasmā ?
Kammajatejassa balavatāya , karajakāyassa mandatāya , manussānañhi kammajatejo mando , karajakāyo balavā .
Tesaṃ tejassa mandatāya karajakāyassa balavatāya sattāhampi atikkamitvā uṇhodakaacchayāguādīhi sakkā vatthuṃ upatthambhetuṃ .
Devānaṃ pana tejo balavā hoti , karajaṃ mandaṃ .
Te ekaṃ āhāravelaṃ atikkamitvāva saṇṭhātuṃ na sakkonti .
Yathā nāma gimhānaṃ majjhanhike tattapāsāṇe ṭhapitaṃ padumaṃ vā uppalaṃ vā sāyanhasamaye ghaṭasatenāpi siñciyamānaṃ pākatikaṃ na hoti , vinassatiyeva .
Evameva pacchā nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva , na
M1.105 tiṭṭhanti .Tenāha ‘‘ satiyā sammosā te devā tamhā kāyā cavantī ’’ ti .
Katame
P1.114 pana te devāti ?Ime devāti aṭṭhakathāyaṃ vicāraṇā natthi ,‘‘ devānaṃ kammajatejo balavā hoti , karajaṃ mandan ’’ ti avisesena vuttattā pana ye keci kabaḷīkārāhārūpajīvino devā evaṃ karonti , teyeva cavantīti veditabbā .
Keci panāhu –
‘‘ nimmānaratiparanimmitavasavattino te devā ’’ ti .
Khiḍḍāpadussanamatteneva hete khiḍḍāpadosikāti vuttā .
Sesamettha purimanayeneva veditabbaṃ .
47-48.
Tatiyavāre manena padussanti vinassantīti manopadosikā , ete cātumahārājikā .
Tesu kira eko devaputto – nakkhattaṃ kīḷissāmīti saparivāro rathena vīthiṃ paṭipajjati , athañño nikkhamanto taṃ purato gacchantaṃ disvā –
‘ bho ayaṃ kapaṇo ’, adiṭṭhapubbaṃ viya etaṃ disvā –
‘‘ pītiyā uddhumāto viya bhijjamāno viya ca gacchatī ’’ ti kujjhati .
Purato gacchantopi nivattitvā taṃ kuddhaṃ disvā – kuddhā nāma suviditā hontīti kuddhabhāvamassa ñatvā –
‘‘ tvaṃ kuddho , mayhaṃ kiṃ karissasi , ayaṃ sampatti mayā dānasīlādīnaṃ vasena laddhā , na tuyhaṃ vasenā ’’ ti paṭikujjhati .
Ekasmiñhi kuddhe itaro akuddho
V1.98 rakkhati , ubhosu pana kuddhesu ekassa kodho itarassa paccayo hoti .Tassapi kodho itarassa paccayo hotīti ubho kandantānaṃyeva orodhānaṃ cavanti .
Ayamettha dhammatā .
Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
49-52.
Takkīvāde ayaṃ cakkhādīnaṃ bhedaṃ passati , cittaṃ pana yasmā purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa paccayaṃ datvāva nirujjhati , tasmā cakkhādīnaṃ bhedato balavatarampi cittassa bhedaṃ na passati .
So taṃ apassanto yathā nāma sakuṇo ekaṃ rukkhaṃ jahitvā aññasmiṃ nilīyati , evameva imasmiṃ attabhāve bhinne cittaṃ aññatra gacchatīti gahetvā evamāha .
Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ .