Nīvaraṇappahānakathā
216. So
M1.187 iminā cātiādinā kiṃ dasseti ?Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti .
Yassa hi ime cattāro paccayā natthi , tassa araññavāso na ijjhati .
Tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati .
Araññe adhivatthā devatā –
‘‘ kiṃ
V1.170 evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā ’’ ti bheravasaddaṃ sāventi , hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti .‘‘ Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī ’’ ti ayaso pattharati .
Yassa panete cattāro paccayā atthi , tassa araññavāso ijjhati .
So hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayavayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati .
Araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhaṇanti .
Itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti .
Tattha vivittan ti suññaṃ , appasaddaṃ , appanigghosanti attho .
Etadeva hi sandhāya vibhaṅge –
‘‘ vivittanti santike cepi senāsanaṃ hoti , tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi .
Tena taṃ vivittan ’’ ti vuttaṃ .
Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ mañcapīṭhādīnametaṃ adhivacanaṃ .
Tenāha –
‘‘ senāsananti mañcopi senāsanaṃ
P1.209 , pīṭhampi , bhisipi , bimbohanampi , vihāropi , aḍḍhayogopi , pāsādopi , hammiyampi , guhāpi , aṭṭopi , māḷopi leṇampi , veḷugumbopi , rukkhamūlampi , maṇḍapopi , senāsanaṃ , yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti , sabbametaṃ senāsanan ’’ ti ( vibha .527).Api ca –
‘‘ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā ’’ ti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma .
‘‘ Mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohanan ’’ ti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma .
‘‘ Cimilikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro ’’ ti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma .
‘‘ Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantī ’’ ti idaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti .
Evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti , taṃ sabbaṃ senāsanaggahaṇena saṅgahitameva .
Idha panassa sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikasenāsanaṃ dassento araññaṃ rukkhamūlantiādimāha .
Tattha araññan ti nikkhamitvā
M1.188 bahi indakhīlā sabbametaṃ araññanti .Idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ .
‘‘ Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchiman ’’ ti ( pārā .654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ .
Tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ .
Rukkhamūlan ti yaṃ kiñci sandacchāyaṃ vivittarukkhamūlaṃ .
Pabbatan ti selaṃ .
Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti .
Kandaran ti kaṃ vuccati udakaṃ , tena dāritaṃ , udakena bhinnaṃ pabbatapadesaṃ .
Yaṃ nadītumbantipi , nadīkuñjantipi
V1.171 vadanti .Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā hoti , matthake maṇivitānaṃ viya vanagahaṇaṃ , maṇikhandhasadisaṃ udakaṃ sandati .
Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvā
P1.210 paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti .Giriguhan ti dvinnaṃ pabbatānaṃ antare , ekasmiṃyeva vā umaggasadisaṃ mahāvivaraṃ susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge vuttaṃ .
Vanapatthan ti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ , yattha na kasanti na vapanti , tenevāha –
‘‘ vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan ’’ tiādi .
Abbhokāsan ti acchannaṃ .
Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati .
Palālapuñjan ti palālarāsi .
Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti , gacchagumbhādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Pacchābhattan ti bhattassa pacchato .
Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto .
Pallaṅkan ti samantato ūrubaddhāsanaṃ .
Ābhujitvāti bandhitvā .
Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujuṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhike koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā .
Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti .
Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ , tā nuppajjanti .
Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti , kammaṭṭhānaṃ na paripatati , vuḍḍhiṃ phātiṃ vepullaṃ upagacchati .
Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā .
Mukhasamīpe
M1.189 vā katvāti attho .Teneva vibhaṅge vuttaṃ –
‘‘ ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge
P1.211 vā mukhanimitte vā , tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā ’’ ti ( vibha .537).Athavā parīti pariggahaṭṭho .
Mukhan ti niyyānaṭṭho .
Satīti upaṭṭhānaṭṭho .
Tena vuccati –
‘‘ parimukhaṃ satin ’’ ti .
Evaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo .
Tatrāyaṃ saṅkhepo –
‘‘ pariggahitaniyyānasatiṃ katvā ’’ ti .
217. Abhijjhaṃ loketi ettha lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko , tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayametthattho .
Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena , na cakkhuviññāṇasadisenāti attho .
Abhijjhāya cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parimoceti .
Yathā taṃ sā muñcati ceva , muñcitvā ca na puna gaṇhati , evaṃ karotīti attho .
Byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo .
Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya purimapakatiṃ vijahatīti byāpādo .
Vikārāpattiyā padussati , paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso .
Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ
V1.172 .Thinaṃ cittagelaññaṃ .
Middhaṃ cetasikagelaññaṃ , thinañca middhañca thinamiddhaṃ .
Ālokasaññīti rattimpi divādiṭṭhālokasañjānanasamatthāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato .
Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato .
Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārattā vuttaṃ .
Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ .
Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito .
‘‘ Kathamidaṃ kathamidan ’’ ti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī .
Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu .
‘‘ Ime nu kho kusalā kathamime kusalā ’’ ti evaṃ na vicikicchati .
Na kaṅkhatīti attho .
Ayamettha
P1.212 saṅkhepo .Imesu pana nīvaraṇesu vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ .
218. Yā panāyaṃ seyyathāpi mahārājāti upamā vuttā .
Tattha iṇaṃ ādāyāti vaḍḍhiyā dhanaṃ gahetvā .
Byantiṃ kareyyāti vigatantaṃ kareyya
M1.190 , yathā tesaṃ kākaṇikamattopi pariyanto nāma nāvasissati , evaṃ kareyya ;sabbaso paṭiniyyāteyyāti attho .
Tato nidānan ti āṇaṇyanidānaṃ .
So hi ‘‘ aṇaṇomhī ’’ ti āvajjanto balavapāmojjaṃ labhati , somanassaṃ adhigacchati , tena vuttaṃ –
‘‘ labhetha pāmojjaṃ , adhigaccheyya somanassan ’’ ti .
219. Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhatīti ābādho , svāssa atthīti ābādhiko .
Taṃ samuṭṭhānena dukkhena dukkhito .
Adhimattagilānoti bāḷhagilāno .
Nacchādeyyāti adhimattabyādhiparetatāya na rucceyya .
Balamattāti balameva , balañcassa kāye na bhaveyyāti attho .
Tatonidānan ti ārogyanidānaṃ .
Tassa hi –
‘‘ arogomhī ’’ ti āvajjayato tadubhayaṃ hoti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ labhetha pāmojjaṃ , adhigaccheyya somanassan ’’ ti .
220. Na cassa kiñci bhogānaṃ vayoti kākaṇikamattampi bhogānaṃ vayo na bhaveyya .
Tatonidānan ti bandhanāmokkhanidānaṃ .
Sesaṃ vuttanayeneva sabbapadesu yojetabbaṃ .
221-222.
Anattādhīnoti na attani adhīno , attano ruciyā kiñci kātuṃ na labhati .
Parādhīnoti paresu adhīno parasseva ruciyā vattati .
Na yena kāmaṃ gamoti yena disābhāgenassa gantukāmatā hoti , icchā uppajjati gamanāya , tena gantuṃ na labhati .
Dāsabyāti
P1.213 dāsabhāvā .Bhujissoti attano santako .
Tatonidānan ti bhujissanidānaṃ .
Kantāraddhānamaggan ti
V1.173 kantāraṃ addhānamaggaṃ , nirudakaṃ dīghamagganti attho .Tatonidānan ti khemantabhūminidānaṃ .
223. Ime pañca nīvaraṇe appahīneti ettha bhagavā appahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ iṇasadisaṃ , sesāni rogādisadisāni katvā dasseti .
Tatrāyaṃ sadisatā .
Yo hi paresaṃ iṇaṃ gahetvā vināseti , so tehi iṇaṃ dehīti vuccamānopi pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi vadhīyamānopi
M1.191 kiñci paṭibāhituṃ na sakkoti , sabbaṃ titikkhati .Titikkhākāraṇaṃ hissa taṃ iṇaṃ hoti .
Evameva yo yamhi kāmacchandena rajjati , taṇhāsahagatena taṃ vatthuṃ gaṇhati , so tena pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi vadhīyamānopi sabbaṃ titikkhati , titikkhākāraṇaṃ hissa so kāmacchando hoti , gharasāmikehi vadhīyamānānaṃ itthīnaṃ viyāti , evaṃ iṇaṃ viya kāmacchando daṭṭhabbo .
Yathā pana pittarogāturo madhusakkarādīsupi dinnesu pittarogāturatāya tesaṃ rasaṃ na vindati ,‘‘ tittakaṃ tittakan ’’ ti uggiratiyeva .
Evameva byāpannacitto hitakāmehi ācariyupajjhāyehi appamattakampi ovadiyamāno ovādaṃ na gaṇhati .
‘‘ Ati viya me tumhe upaddavethā ’’ tiādīni vatvā vibbhamati .
Pittarogāturatāya so puriso madhusakkarādīnaṃ viya kodhāturatāya jhānasukhādibhedaṃ sāsanarasaṃ na vindatīti .
Evaṃ rogo viya byāpādo daṭṭhabbo .
Yathā pana nakkhattadivase bandhanāgāre baddho puriso nakkhattassa neva ādiṃ na majjhaṃ na pariyosānaṃ passati .
So dutiyadivase mutto aho hiyyo nakkhattaṃ manāpaṃ , aho naccaṃ , aho gītantiādīni sutvāpi paṭivacanaṃ na deti .
Kiṃ kāraṇā ?
Nakkhattassa ananubhūtattā .
Evameva
P1.214 thinamiddhābhibhūto bhikkhu vicittanayepi dhammassavane pavattamāne neva tassa ādiṃ na majjhaṃ na pariyosānaṃ jānāti .Sopi uṭṭhite dhammassavane aho dhammassavanaṃ , aho kāraṇaṃ , aho upamāti dhammassavanassa vaṇṇaṃ bhaṇamānānaṃ sutvāpi paṭivacanaṃ na deti .
Kiṃ kāraṇā ?
Thinamiddhavasena dhammakathāya ananubhūtattā .
Evaṃ bandhanāgāraṃ viya thinamiddhaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yathā pana nakkhattaṃ kīḷantopi dāso –
‘‘ idaṃ nāma accāyikaṃ karaṇīyaṃ atthi , sīghaṃ tattha gacchāhi .
No ce gacchasi , hatthapādaṃ vā te chindāmi kaṇṇanāsaṃ vā ’’ ti vutto sīghaṃ gacchatiyeva
V1.174 .Nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavituṃ na labhati , kasmā ?
Parādhīnatāya , evameva vinaye apakataññunā vivekatthāya araññaṃ paviṭṭhenāpi kismiñcideva
M1.192 antamaso kappiyamaṃsepi akappiyamaṃsasaññāya uppannāya vivekaṃ pahāya sīlavisodhanatthaṃ vinayadharassa santikaṃ gantabbaṃ hoti , vivekasukhaṃ anubhavituṃ na labhati , kasmā ?Uddhaccakukkuccābhibhūtatāyāti .
Evaṃ dāsabyaṃ viya uddhaccakukkuccaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yathā pana kantāraddhānamaggappaṭipanno puriso corehi manussānaṃ viluttokāsaṃ pahatokāsañca disvā daṇḍakasaddenapi sakuṇasaddenapi ‘‘ corā āgatā ’’ ti ussaṅkitaparisaṅkitova hoti , gacchatipi tiṭṭhatipi nivattatipi , gataṭṭhānato agataṭṭhānameva bahutaraṃ hoti .
So kicchena kasirena khemantabhūmiṃ pāpuṇāti vā na vā pāpuṇāti .
Evameva yassa aṭṭhasu ṭhānesu vicikicchā uppannā hoti , so –
‘‘ buddho nu kho , no nu kho buddho ’’ tiādinā nayena vicikicchanto adhimuccitvā saddhāya gaṇhituṃ na sakkoti .
Asakkonto maggaṃ vā phalaṃ vā na pāpuṇātīti .
Yathā kantāraddhānamagge –
‘‘ corā atthi natthī ’’ ti punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa
P1.215 uppādento khemantapattiyā antarāyaṃ karoti , evaṃ vicikicchāpi –‘‘ buddho nu kho , na buddho ’’ tiādinā nayena punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādayamānā ariyabhūmippattiyā antarāyaṃ karotīti kantāraddhānamaggo viya vicikicchā daṭṭhabbā .
224. Idāni –
‘‘ seyyathāpi , mahārāja , āṇaṇyan ’’ ti ettha bhagavā pahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ āṇaṇyasadisaṃ , sesāni ārogyādisadisāni katvā dasseti .
Tatrāyaṃ sadisatā , yathā hi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojetvā samiddhataṃ patto –
‘‘ idaṃ iṇaṃ nāma palibodhamūlan ’’ ti cintetvā savaḍḍhikaṃ iṇaṃ niyyātetvā paṇṇaṃ phālāpeyya .
Athassa tato paṭṭhāya neva koci dūtaṃ peseti , na paṇṇaṃ .
So iṇasāmike disvāpi sace icchati , āsanā uṭṭhahati , no ce na uṭṭhahati , kasmā ?
Tehi saddhiṃ nillepatāya alaggatāya .
Evameva bhikkhu –
‘‘ ayaṃ kāmacchando nāma palibodhamūlan ’’ ti cintetvā cha dhamme bhāvetvā kāmacchandanīvaraṇaṃ pajahati .
Te pana cha dhamme mahāsatipaṭṭhāne vaṇṇayissāma .
Tassevaṃ pahīnakāmacchandassa
M1.193 yathā iṇamuttassa purisassa iṇassāmike disvā neva bhayaṃ na chambhitattaṃ hoti .Evameva paravatthumhi neva saṅgo na baddho hoti .
Dibbānipi rūpāni passato kileso na samudācarati .
Tasmā bhagavā āṇaṇyamiva kāmacchandappahānaṃ āha .
Yathā
V1.175 pana so pittarogāturo puriso bhesajjakiriyāya taṃ rogaṃ vūpasametvā tato paṭṭhāya madhusakkarādīnaṃ rasaṃ vindati .Evameva bhikkhu ‘‘ ayaṃ byāpādo nāma mahā anatthakaro ’’ ti cha dhamme bhāvetvā byāpādanīvaraṇaṃ pajahati .
Sabbanīvaraṇesu cha dhamme mahāsatipaṭṭhāneyeva vaṇṇayissāma .
Na kevalañca teyeva , yepi thinamiddhādīnaṃ pahānāya bhāvetabbā , tepi sabbe tattheva vaṇṇayissāma .
So evaṃ pahīnabyāpādo yathā pittarogavimutto puriso madhusakkarādīnaṃ rasaṃ sampiyāyamāno paṭisevati , evameva ācārapaṇṇattiādīni
P1.216 sikkhāpadāni sirasā sampaṭicchitvā sampiyāyamāno sikkhati .Tasmā bhagavā ārogyamiva byāpādappahānaṃ āha .
Yathā so nakkhattadivase bandhanāgāraṃ pavesito puriso aparasmiṃ nakkhattadivase –
‘‘ pubbepi ahaṃ pamādadosena baddho , tena nakkhattaṃ nānubhaviṃ .
Idāni appamatto bhavissāmī ’’ ti yathāssa paccatthikā okāsaṃ na labhanti , evaṃ appamatto hutvā nakkhattaṃ anubhavitvā –
‘ aho nakkhattaṃ , aho nakkhattan ’ ti udānaṃ udānesi , evameva bhikkhu –
‘‘ idaṃ thinamiddhaṃ nāma mahāanatthakaran ’’ ti cha dhamme bhāvetvā thinamiddhanīvaraṇaṃ pajahati , so evaṃ pahīnathinamiddho yathā bandhanā mutto puriso sattāhampi nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavati , evameva dhammanakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavanto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti .
Tasmā bhagavā bandhanā mokkhamiva thinamiddhappahānaṃ āha .
Yathā pana dāso kiñcideva mittaṃ upanissāya sāmikānaṃ dhanaṃ datvā attānaṃ bhujissaṃ katvā tato paṭṭhāya yaṃ icchati , taṃ karoti .
Evameva bhikkhu –
‘‘ idaṃ uddhaccakukkuccaṃ nāma mahā anatthakaran ’’ ti cha dhamme bhāvetvā uddhaccakukkuccaṃ pajahati .
So evaṃ pahīnauddhaccakukkucco yathā bhujisso puriso yaṃ icchati , taṃ karoti , na taṃ koci balakkārena tato nivatteti
M1.194 , evameva yathā sukhaṃ nekkhammapaṭipadaṃ paṭipajjati , na taṃ uddhaccakukkuccaṃ balakkārena tato nivatteti .Tasmā bhagavā bhujissaṃ viya uddhaccakukkuccappahānaṃ āha .
Yathā balavā puriso hatthasāraṃ gahetvā sajjāvudho saparivāro kantāraṃ paṭipajjeyya , taṃ corā dūratova disvā palāyeyyuṃ .
So sotthinā taṃ kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patto haṭṭhatuṭṭho assa .
Evameva bhikkhu ‘‘ ayaṃ vicikicchā nāma mahā anatthakārikā ’’ ti cha dhamme bhāvetvā vicikicchaṃ pajahati
P1.217 .So evaṃ pahīnavicikiccho yathā balavā puriso sajjāvudho saparivāro nibbhayo core tiṇaṃ viya agaṇetvā sotthinā nikkhamitvā khemantabhūmiṃ pāpuṇāti , evameva bhikkhu
V1.176 duccaritakantāraṃ nittharitvā paramaṃ khemantabhūmiṃ amataṃ mahānibbānaṃ pāpuṇāti .Tasmā bhagavā khemantabhūmiṃ viya vicikicchāpahānaṃ āha .
225. Pāmojjaṃ jāyatīti tuṭṭhākāro jāyati .
Pamuditassa pīti jāyatīti tuṭṭhassa sakalasarīraṃ khobhayamānā pīti jāyati .
Pītimanassa kāyo passambhatīti pītisampayuttacittassa puggalassa nāmakāyo passambhati , vigatadaratho hoti .
Sukhaṃ vedetīti kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vedayati .
Cittaṃ samādhiyatīti iminā nekkhammasukhena sukhitassa upacāravasenapi appanāvasenapi cittaṃ samādhiyati .