问题
选择版本
Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā
Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā

Nīvaraṇappahānakathā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Nīvaraṇappahānakathā

216. SoM1.187 iminā cātiādinā kiṃ dasseti ?
Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti .
Yassa hi ime cattāro paccayā natthi , tassa araññavāso na ijjhati .
Tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati .
Araññe adhivatthā devatā –
‘‘ kiṃV1.170 evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā ’’ ti bheravasaddaṃ sāventi , hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti .
‘‘ Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī ’’ ti ayaso pattharati .
Yassa panete cattāro paccayā atthi , tassa araññavāso ijjhati .
So hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayavayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati .
Araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhaṇanti .
Itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti .
Tattha vivittan ti suññaṃ , appasaddaṃ , appanigghosanti attho .
Etadeva hi sandhāya vibhaṅge –
‘‘ vivittanti santike cepi senāsanaṃ hoti , tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi .
Tena taṃ vivittan ’’ ti vuttaṃ .
Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ mañcapīṭhādīnametaṃ adhivacanaṃ .
Tenāha –
‘‘ senāsananti mañcopi senāsanaṃP1.209 , pīṭhampi , bhisipi , bimbohanampi , vihāropi , aḍḍhayogopi , pāsādopi , hammiyampi , guhāpi , aṭṭopi , māḷopi leṇampi , veḷugumbopi , rukkhamūlampi , maṇḍapopi , senāsanaṃ , yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti , sabbametaṃ senāsanan ’’ ti ( vibha .527).
Api ca –
‘‘ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā ’’ ti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma .
‘‘ Mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohanan ’’ ti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma .
‘‘ Cimilikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro ’’ ti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma .
‘‘ Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantī ’’ ti idaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti .
Evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti , taṃ sabbaṃ senāsanaggahaṇena saṅgahitameva .
Idha panassa sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikasenāsanaṃ dassento araññaṃ rukkhamūlantiādimāha .
Tattha araññan ti nikkhamitvāM1.188 bahi indakhīlā sabbametaṃ araññanti .
Idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ .
‘‘ Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchiman ’’ ti ( pārā .654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ .
Tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ .
Rukkhamūlan ti yaṃ kiñci sandacchāyaṃ vivittarukkhamūlaṃ .
Pabbatan ti selaṃ .
Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti .
Kandaran ti kaṃ vuccati udakaṃ , tena dāritaṃ , udakena bhinnaṃ pabbatapadesaṃ .
Yaṃ nadītumbantipi , nadīkuñjantipiV1.171 vadanti .
Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā hoti , matthake maṇivitānaṃ viya vanagahaṇaṃ , maṇikhandhasadisaṃ udakaṃ sandati .
Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvāP1.210 paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti .
Giriguhan ti dvinnaṃ pabbatānaṃ antare , ekasmiṃyeva vā umaggasadisaṃ mahāvivaraṃ susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge vuttaṃ .
Vanapatthan ti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ , yattha na kasanti na vapanti , tenevāha –
‘‘ vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan ’’ tiādi .
Abbhokāsan ti acchannaṃ .
Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati .
Palālapuñjan ti palālarāsi .
Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti , gacchagumbhādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Pacchābhattan ti bhattassa pacchato .
Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto .
Pallaṅkan ti samantato ūrubaddhāsanaṃ .
Ābhujitvāti bandhitvā .
Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujuṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhike koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā .
Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti .
Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ , tā nuppajjanti .
Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti , kammaṭṭhānaṃ na paripatati , vuḍḍhiṃ phātiṃ vepullaṃ upagacchati .
Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā .
MukhasamīpeM1.189 vā katvāti attho .
Teneva vibhaṅge vuttaṃ –
‘‘ ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikaggeP1.211 vā mukhanimitte vā , tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā ’’ ti ( vibha .537).
Athavā parīti pariggahaṭṭho .
Mukhan ti niyyānaṭṭho .
Satīti upaṭṭhānaṭṭho .
Tena vuccati –
‘‘ parimukhaṃ satin ’’ ti .
Evaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo .
Tatrāyaṃ saṅkhepo –
‘‘ pariggahitaniyyānasatiṃ katvā ’’ ti .
217. Abhijjhaṃ loketi ettha lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko , tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayametthattho .
Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena , na cakkhuviññāṇasadisenāti attho .
Abhijjhāya cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parimoceti .
Yathā taṃ sā muñcati ceva , muñcitvā ca na puna gaṇhati , evaṃ karotīti attho .
Byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo .
Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya purimapakatiṃ vijahatīti byāpādo .
Vikārāpattiyā padussati , paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso .
Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃV1.172 .
Thinaṃ cittagelaññaṃ .
Middhaṃ cetasikagelaññaṃ , thinañca middhañca thinamiddhaṃ .
Ālokasaññīti rattimpi divādiṭṭhālokasañjānanasamatthāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato .
Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato .
Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārattā vuttaṃ .
Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ .
Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito .
‘‘ Kathamidaṃ kathamidan ’’ ti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī .
Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu .
‘‘ Ime nu kho kusalā kathamime kusalā ’’ ti evaṃ na vicikicchati .
Na kaṅkhatīti attho .
AyametthaP1.212 saṅkhepo .
Imesu pana nīvaraṇesu vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ .
218. Yā panāyaṃ seyyathāpi mahārājāti upamā vuttā .
Tattha iṇaṃ ādāyāti vaḍḍhiyā dhanaṃ gahetvā .
Byantiṃ kareyyāti vigatantaṃ kareyyaM1.190 , yathā tesaṃ kākaṇikamattopi pariyanto nāma nāvasissati , evaṃ kareyya ;
sabbaso paṭiniyyāteyyāti attho .
Tato nidānan ti āṇaṇyanidānaṃ .
So hi ‘‘ aṇaṇomhī ’’ ti āvajjanto balavapāmojjaṃ labhati , somanassaṃ adhigacchati , tena vuttaṃ –
‘‘ labhetha pāmojjaṃ , adhigaccheyya somanassan ’’ ti .
219. Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhatīti ābādho , svāssa atthīti ābādhiko .
Taṃ samuṭṭhānena dukkhena dukkhito .
Adhimattagilānoti bāḷhagilāno .
Nacchādeyyāti adhimattabyādhiparetatāya na rucceyya .
Balamattāti balameva , balañcassa kāye na bhaveyyāti attho .
Tatonidānan ti ārogyanidānaṃ .
Tassa hi –
‘‘ arogomhī ’’ ti āvajjayato tadubhayaṃ hoti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ labhetha pāmojjaṃ , adhigaccheyya somanassan ’’ ti .
220. Na cassa kiñci bhogānaṃ vayoti kākaṇikamattampi bhogānaṃ vayo na bhaveyya .
Tatonidānan ti bandhanāmokkhanidānaṃ .
Sesaṃ vuttanayeneva sabbapadesu yojetabbaṃ .
221-222.
Anattādhīnoti na attani adhīno , attano ruciyā kiñci kātuṃ na labhati .
Parādhīnoti paresu adhīno parasseva ruciyā vattati .
Na yena kāmaṃ gamoti yena disābhāgenassa gantukāmatā hoti , icchā uppajjati gamanāya , tena gantuṃ na labhati .
DāsabyātiP1.213 dāsabhāvā .
Bhujissoti attano santako .
Tatonidānan ti bhujissanidānaṃ .
Kantāraddhānamaggan tiV1.173 kantāraṃ addhānamaggaṃ , nirudakaṃ dīghamagganti attho .
Tatonidānan ti khemantabhūminidānaṃ .
223. Ime pañca nīvaraṇe appahīneti ettha bhagavā appahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ iṇasadisaṃ , sesāni rogādisadisāni katvā dasseti .
Tatrāyaṃ sadisatā .
Yo hi paresaṃ iṇaṃ gahetvā vināseti , so tehi iṇaṃ dehīti vuccamānopi pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi vadhīyamānopiM1.191 kiñci paṭibāhituṃ na sakkoti , sabbaṃ titikkhati .
Titikkhākāraṇaṃ hissa taṃ iṇaṃ hoti .
Evameva yo yamhi kāmacchandena rajjati , taṇhāsahagatena taṃ vatthuṃ gaṇhati , so tena pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi vadhīyamānopi sabbaṃ titikkhati , titikkhākāraṇaṃ hissa so kāmacchando hoti , gharasāmikehi vadhīyamānānaṃ itthīnaṃ viyāti , evaṃ iṇaṃ viya kāmacchando daṭṭhabbo .
Yathā pana pittarogāturo madhusakkarādīsupi dinnesu pittarogāturatāya tesaṃ rasaṃ na vindati ,‘‘ tittakaṃ tittakan ’’ ti uggiratiyeva .
Evameva byāpannacitto hitakāmehi ācariyupajjhāyehi appamattakampi ovadiyamāno ovādaṃ na gaṇhati .
‘‘ Ati viya me tumhe upaddavethā ’’ tiādīni vatvā vibbhamati .
Pittarogāturatāya so puriso madhusakkarādīnaṃ viya kodhāturatāya jhānasukhādibhedaṃ sāsanarasaṃ na vindatīti .
Evaṃ rogo viya byāpādo daṭṭhabbo .
Yathā pana nakkhattadivase bandhanāgāre baddho puriso nakkhattassa neva ādiṃ na majjhaṃ na pariyosānaṃ passati .
So dutiyadivase mutto aho hiyyo nakkhattaṃ manāpaṃ , aho naccaṃ , aho gītantiādīni sutvāpi paṭivacanaṃ na deti .
Kiṃ kāraṇā ?
Nakkhattassa ananubhūtattā .
EvamevaP1.214 thinamiddhābhibhūto bhikkhu vicittanayepi dhammassavane pavattamāne neva tassa ādiṃ na majjhaṃ na pariyosānaṃ jānāti .
Sopi uṭṭhite dhammassavane aho dhammassavanaṃ , aho kāraṇaṃ , aho upamāti dhammassavanassa vaṇṇaṃ bhaṇamānānaṃ sutvāpi paṭivacanaṃ na deti .
Kiṃ kāraṇā ?
Thinamiddhavasena dhammakathāya ananubhūtattā .
Evaṃ bandhanāgāraṃ viya thinamiddhaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yathā pana nakkhattaṃ kīḷantopi dāso –
‘‘ idaṃ nāma accāyikaṃ karaṇīyaṃ atthi , sīghaṃ tattha gacchāhi .
No ce gacchasi , hatthapādaṃ vā te chindāmi kaṇṇanāsaṃ vā ’’ ti vutto sīghaṃ gacchatiyevaV1.174 .
Nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavituṃ na labhati , kasmā ?
Parādhīnatāya , evameva vinaye apakataññunā vivekatthāya araññaṃ paviṭṭhenāpi kismiñcidevaM1.192 antamaso kappiyamaṃsepi akappiyamaṃsasaññāya uppannāya vivekaṃ pahāya sīlavisodhanatthaṃ vinayadharassa santikaṃ gantabbaṃ hoti , vivekasukhaṃ anubhavituṃ na labhati , kasmā ?
Uddhaccakukkuccābhibhūtatāyāti .
Evaṃ dāsabyaṃ viya uddhaccakukkuccaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yathā pana kantāraddhānamaggappaṭipanno puriso corehi manussānaṃ viluttokāsaṃ pahatokāsañca disvā daṇḍakasaddenapi sakuṇasaddenapi ‘‘ corā āgatā ’’ ti ussaṅkitaparisaṅkitova hoti , gacchatipi tiṭṭhatipi nivattatipi , gataṭṭhānato agataṭṭhānameva bahutaraṃ hoti .
So kicchena kasirena khemantabhūmiṃ pāpuṇāti vā na vā pāpuṇāti .
Evameva yassa aṭṭhasu ṭhānesu vicikicchā uppannā hoti , so –
‘‘ buddho nu kho , no nu kho buddho ’’ tiādinā nayena vicikicchanto adhimuccitvā saddhāya gaṇhituṃ na sakkoti .
Asakkonto maggaṃ vā phalaṃ vā na pāpuṇātīti .
Yathā kantāraddhānamagge –
‘‘ corā atthi natthī ’’ ti punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassaP1.215 uppādento khemantapattiyā antarāyaṃ karoti , evaṃ vicikicchāpi –
‘‘ buddho nu kho , na buddho ’’ tiādinā nayena punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādayamānā ariyabhūmippattiyā antarāyaṃ karotīti kantāraddhānamaggo viya vicikicchā daṭṭhabbā .
224. Idāni –
‘‘ seyyathāpi , mahārāja , āṇaṇyan ’’ ti ettha bhagavā pahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ āṇaṇyasadisaṃ , sesāni ārogyādisadisāni katvā dasseti .
Tatrāyaṃ sadisatā , yathā hi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojetvā samiddhataṃ patto –
‘‘ idaṃ iṇaṃ nāma palibodhamūlan ’’ ti cintetvā savaḍḍhikaṃ iṇaṃ niyyātetvā paṇṇaṃ phālāpeyya .
Athassa tato paṭṭhāya neva koci dūtaṃ peseti , na paṇṇaṃ .
So iṇasāmike disvāpi sace icchati , āsanā uṭṭhahati , no ce na uṭṭhahati , kasmā ?
Tehi saddhiṃ nillepatāya alaggatāya .
Evameva bhikkhu –
‘‘ ayaṃ kāmacchando nāma palibodhamūlan ’’ ti cintetvā cha dhamme bhāvetvā kāmacchandanīvaraṇaṃ pajahati .
Te pana cha dhamme mahāsatipaṭṭhāne vaṇṇayissāma .
Tassevaṃ pahīnakāmacchandassaM1.193 yathā iṇamuttassa purisassa iṇassāmike disvā neva bhayaṃ na chambhitattaṃ hoti .
Evameva paravatthumhi neva saṅgo na baddho hoti .
Dibbānipi rūpāni passato kileso na samudācarati .
Tasmā bhagavā āṇaṇyamiva kāmacchandappahānaṃ āha .
YathāV1.175 pana so pittarogāturo puriso bhesajjakiriyāya taṃ rogaṃ vūpasametvā tato paṭṭhāya madhusakkarādīnaṃ rasaṃ vindati .
Evameva bhikkhu ‘‘ ayaṃ byāpādo nāma mahā anatthakaro ’’ ti cha dhamme bhāvetvā byāpādanīvaraṇaṃ pajahati .
Sabbanīvaraṇesu cha dhamme mahāsatipaṭṭhāneyeva vaṇṇayissāma .
Na kevalañca teyeva , yepi thinamiddhādīnaṃ pahānāya bhāvetabbā , tepi sabbe tattheva vaṇṇayissāma .
So evaṃ pahīnabyāpādo yathā pittarogavimutto puriso madhusakkarādīnaṃ rasaṃ sampiyāyamāno paṭisevati , evameva ācārapaṇṇattiādīniP1.216 sikkhāpadāni sirasā sampaṭicchitvā sampiyāyamāno sikkhati .
Tasmā bhagavā ārogyamiva byāpādappahānaṃ āha .
Yathā so nakkhattadivase bandhanāgāraṃ pavesito puriso aparasmiṃ nakkhattadivase –
‘‘ pubbepi ahaṃ pamādadosena baddho , tena nakkhattaṃ nānubhaviṃ .
Idāni appamatto bhavissāmī ’’ ti yathāssa paccatthikā okāsaṃ na labhanti , evaṃ appamatto hutvā nakkhattaṃ anubhavitvā –
‘ aho nakkhattaṃ , aho nakkhattan ’ ti udānaṃ udānesi , evameva bhikkhu –
‘‘ idaṃ thinamiddhaṃ nāma mahāanatthakaran ’’ ti cha dhamme bhāvetvā thinamiddhanīvaraṇaṃ pajahati , so evaṃ pahīnathinamiddho yathā bandhanā mutto puriso sattāhampi nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavati , evameva dhammanakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavanto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti .
Tasmā bhagavā bandhanā mokkhamiva thinamiddhappahānaṃ āha .
Yathā pana dāso kiñcideva mittaṃ upanissāya sāmikānaṃ dhanaṃ datvā attānaṃ bhujissaṃ katvā tato paṭṭhāya yaṃ icchati , taṃ karoti .
Evameva bhikkhu –
‘‘ idaṃ uddhaccakukkuccaṃ nāma mahā anatthakaran ’’ ti cha dhamme bhāvetvā uddhaccakukkuccaṃ pajahati .
So evaṃ pahīnauddhaccakukkucco yathā bhujisso puriso yaṃ icchati , taṃ karoti , na taṃ koci balakkārena tato nivattetiM1.194 , evameva yathā sukhaṃ nekkhammapaṭipadaṃ paṭipajjati , na taṃ uddhaccakukkuccaṃ balakkārena tato nivatteti .
Tasmā bhagavā bhujissaṃ viya uddhaccakukkuccappahānaṃ āha .
Yathā balavā puriso hatthasāraṃ gahetvā sajjāvudho saparivāro kantāraṃ paṭipajjeyya , taṃ corā dūratova disvā palāyeyyuṃ .
So sotthinā taṃ kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patto haṭṭhatuṭṭho assa .
Evameva bhikkhu ‘‘ ayaṃ vicikicchā nāma mahā anatthakārikā ’’ ti cha dhamme bhāvetvā vicikicchaṃ pajahatiP1.217 .
So evaṃ pahīnavicikiccho yathā balavā puriso sajjāvudho saparivāro nibbhayo core tiṇaṃ viya agaṇetvā sotthinā nikkhamitvā khemantabhūmiṃ pāpuṇāti , evameva bhikkhuV1.176 duccaritakantāraṃ nittharitvā paramaṃ khemantabhūmiṃ amataṃ mahānibbānaṃ pāpuṇāti .
Tasmā bhagavā khemantabhūmiṃ viya vicikicchāpahānaṃ āha .
225. Pāmojjaṃ jāyatīti tuṭṭhākāro jāyati .
Pamuditassa pīti jāyatīti tuṭṭhassa sakalasarīraṃ khobhayamānā pīti jāyati .
Pītimanassa kāyo passambhatīti pītisampayuttacittassa puggalassa nāmakāyo passambhati , vigatadaratho hoti .
Sukhaṃ vedetīti kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vedayati .
Cittaṃ samādhiyatīti iminā nekkhammasukhena sukhitassa upacāravasenapi appanāvasenapi cittaṃ samādhiyati .