13. Tevijjasuttavaṇṇanā
518. Evaṃ
P2.399V1.300M1.331 me sutaṃ … pe … kosalesūti tevijjasuttaṃ .Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā .
Manasākaṭan ti tassa gāmassa nāmaṃ .
Uttarena manasākaṭassāti manasākaṭato avidūre uttarapasse .
Ambavaneti taruṇaambarukkhasaṇḍe , ramaṇīyo kira so bhūmibhāgo , heṭṭhā rajatapaṭṭasadisā vālikā vippakiṇṇā , upari maṇivitānaṃ viya ghanasākhāpattaṃ ambavanaṃ .
Tasmiṃ buddhānaṃ anucchavike pavivekasukhe ambavane viharatīti attho .
519. Abhiññātā abhiññātāti kulacārittādisampattiyā tattha tattha paññātā .
Caṅkītiādīni tesaṃ nāmāni .
Tattha caṅkī opāsādavāsiko .
Tārukkho icchānaṅgalavāsiko .
Pokkharasātī ukkaṭṭhavāsiko .
Jāṇusoṇī sāvatthivāsiko .
Todeyyo tudigāmavāsiko .
Aññe cāti aññe ca bahujanā .
Attano attano nivāsaṭṭhānehi āgantvā mantasajjhāyakaraṇatthaṃ tattha paṭivasanti .
Manasākaṭassa kira ramaṇīyatāya te brāhmaṇā tattha nadītīre gehāni kāretvā parikkhipāpetvā aññesaṃ bahūnaṃ pavesanaṃ nivāretvā antarantarā tattha gantvā vasanti .
520-521.
Vāseṭṭhabhāradvājānan ti vāseṭṭhassa ca pokkharasātino antevāsikassa , bhāradvājassa ca tārukkhantevāsikassa .
Ete kira dve jātisampannā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahesuṃ .
Jaṅghavihāran ti aticiranisajjapaccayā kilamathavinodanatthāya jaṅghacāraṃ .
Te kira divasaṃ sajjhāyaṃ katvā sāyanhe vuṭṭhāya nhānīyasambhāragandhamālateladhotavatthāni gāhāpetvā attano parijanaparivutā nhāyitukāmā
P2.400 nadītīraṃ gantvā rajatapaṭṭavaṇṇe vālikāsaṇḍe aparāparaṃ caṅkamiṃsu .Ekaṃ caṅkamantaṃ itaro anucaṅkami , puna itaraṃ itaroti .
Tena vuttaṃ ‘‘ anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānan ’’ ti .
Maggāmaggeti magge ca amagge ca .
Katamaṃ nu kho paṭipadaṃ pūretvā katamena maggena sakkā sukhaṃ brahmalokaṃ gantunti evaṃ maggāmaggaṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpesunti attho .
Añjasāyanoti ujumaggassetaṃ vevacanaṃ , añjasā
M1.332 vā ujukameva etena āyanti āgacchantītiV1.301 añjasāyano niyyāniko niyyātīti niyyāyanto niyyāti , gacchanto gacchatīti attho .Takkarassa brahmasahabyatāyāti yo taṃ maggaṃ karoti paṭipajjati , tassa brahmunā saddhiṃ sahabhāvāya , ekaṭṭhāne pātubhāvāya gacchatīti attho .
Yvāyan ti yo ayaṃ .
Akkhātoti kathito dīpito .
Brāhmaṇena pokkharasātināti attano ācariyaṃ apadisati .
Iti vāseṭṭho sakameva ācariyavādaṃ thometvā paggaṇhitvā vicarati .
Bhāradvājopi sakamevāti .
Tena vuttaṃ ‘‘ neva kho asakkhi vāseṭṭho ’’ tiādi .
Tato vāseṭṭho ‘‘ ubhinnampi amhākaṃ kathā aniyyānikāva , imasmiñca loke maggakusalo nāma bhotā gotamena sadiso natthi , bhavañca gotamo avidūre vasati , so no tulaṃ gahetvā nisinnavāṇijo viya kaṅkhaṃ chindissatī ’’ ti cintetvā tamatthaṃ bhāradvājassa ārocetvā ubhopi gantvā attano kathaṃ bhagavato ārocesuṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ atha kho vāseṭṭho … pe … yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā ’’ ti .
522. Ettha bho gotamāti etasmiṃ maggāmagge .
Viggaho vivādotiādīsu pubbuppattiko viggaho .
Aparabhāge vivādo .
Duvidhopi eso nānāācariyānaṃ vādato nānāvādo .
523. Atha kismiṃ pana voti tvampi ayameva maggoti attano ācariyavādameva paggayha tiṭṭhasi , bhāradvājopi attano ācariyavādameva , ekassāpi ekasmiṃ saṃsayo natthi .
Evaṃ sati kismiṃ vo viggahoti pucchati .
524. Maggāmagge
P2.401 , bho gotamāti magge bho gotama amagge ca , ujumagge ca anujumagge cāti attho .Esa kira ekabrāhmaṇassāpi maggaṃ ‘‘ na maggo ’’ ti na vadati .
Yathā pana attano ācariyassa maggo ujumaggo , na
M1.333 evaṃ aññesaṃ anujānāti , tasmā tamevatthaṃ dīpento ‘‘ kiñcāpi bho gotamā ’’ tiādimāha .Sabbāni tānīti liṅgavipallāsena vadati , sabbe teti vuttaṃ hoti .
Bahūnīti aṭṭha vā dasa
V1.302 vā .Nānāmaggānīti mahantāmahantajaṅghamaggasakaṭamaggādivasena nānāvidhāni sāmantā gāmanadītaḷākakhettādīhi āgantvā gāmaṃ pavisanamaggāni .
525-526.
‘‘ Niyyantīti vāseṭṭha vadesī ’’ ti bhagavā tikkhattuṃ vacībhedaṃ katvā paṭiññaṃ kārāpesi .
Kasmā ?
Titthiyā hi paṭijānitvā pacchā niggayhamānā avajānanti .
So tathā kātuṃ na sakkhissatīti .
527-529.
Teva tevijjāti te tevijjā .
Vakāro āgamasandhimattaṃ .
Andhaveṇīti andhapaveṇī , ekena cakkhumatā gahitayaṭṭhiyā koṭiṃ eko andho gaṇhati , taṃ andhaṃ añño taṃ aññoti evaṃ paṇṇāsasaṭṭhi andhā paṭipāṭiyā ghaṭitā andhaveṇīti vuccati .
Paramparasaṃsattāti aññamaññaṃ laggā , yaṭṭhigāhakenapi cakkhumatā virahitāti attho .
Eko kira dhutto andhagaṇaṃ disvā ‘‘ asukasmiṃ nāma gāme khajjabhojjaṃ sulabhan ’’ ti ussāhetvā ‘‘ tena hi tattha no sāmi nehi , idaṃ nāma te demā ’’ ti vutte , lañjaṃ gahetvā antarāmagge maggā okkamma mahantaṃ gacchaṃ anuparigantvā purimassa hatthena pacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā ‘‘ kiñci kammaṃ atthi , gacchatha tāva tumhe ’’ ti vatvā palāyi , te divasampi gantvā maggaṃ avindamānā ‘‘ kuhiṃ no cakkhumā , kuhiṃ maggo ’’ ti paridevitvā maggaṃ avindamānā tattheva mariṃsu .
Te sandhāya vuttaṃ ‘‘ paramparasaṃsattā ’’ ti .
Purimopīti purimesu dasasu brāhmaṇesu ekopi .
Majjhimopīti
P2.402 majjhimesu ācariyapācariyesu ekopi .Pacchimopīti idāni tevijjesu brāhmaṇesu ekopi .
Hassakaññevāti hasitabbameva .
Nāmakaññevāti lāmakaṃyeva .
Tadetaṃ atthābhāvena rittakaṃ , rittakattāyeva tucchakaṃ .
Idāni brahmaloko tāva tiṭṭhatu , yo tevijjehi na diṭṭhapubbova .
Yepi candimasūriye tevijjā passanti , tesampi sahabyatāya maggaṃ desetuṃ nappahontīti dassanatthaṃ ‘‘ taṃ kiṃ maññasī ’’ tiādimāha .
530. Tattha
M1.334 yato candimasūriyā uggacchantīti yasmiṃ kāle uggacchanti .Yattha ca oggacchantīti yasmiṃ kāle atthamenti , uggamanakāle ca atthaṅgamanakāle ca passantīti attho .
Āyācantīti ‘‘ udehi bhavaṃ canda , udehi bhavaṃ sūriyā ’’ ti evaṃ āyācanti .
Thomayantīti ‘‘ sommo cando , parimaṇḍalo cando , sappabho cando ’’ tiādīni vadantā pasaṃsanti .
Pañjalikāti paggahitaañjalikā .
Namassamānāti ‘‘ namo namo ’’ ti vadamānā .
531-532.
Yaṃ passantīti ettha yan ti nipātamattaṃ .
Kiṃ pana na kirāti ettha idha pana
V1.303 kiṃ vattabbaṃ .Yattha kira tevijjehi brāhmaṇehi na brahmā sakkhidiṭṭhoti evamattho daṭṭhabbo .
Aciravatīnadīupamākathā
542. Samatittikāti samabharitā .
Kākapeyyāti yattha katthaci tīre ṭhitena kākena sakkā pātunti kākapeyyā .
Pāraṃ taritukāmoti nadiṃ atikkamitvā paratīraṃ gantukāmo .
Avheyyāti pakkoseyya .
Ehi pārāpāran ti ambho pāra apāraṃ ehi , atha maṃ sahasāva gahetvā gamissasi , atthi me accāyikakammanti attho .
544. Ye dhammā brāhmaṇakārakāti ettha pañcasīladasakusalakammapathabhedā dhammā brāhmaṇakārakāti veditabbā
P2.403 , tabbiparītā abrāhmaṇakārakā .Indamavhāyāmāti indaṃ avhāyāma pakkosāma .
Evaṃ brāhmaṇānaṃ avhāyanassa niratthakataṃ dassetvā punapi bhagavā aṇṇavakucchiyaṃ sūriyo viya jalamāno pañcasatabhikkhuparivuto aciravatiyā tīre nisinno aparampi nadīupamaṃyeva āharanto ‘‘ seyyathāpī ’’ tiādimāha .
546. Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā , bandhanaṭṭhena guṇā .
‘‘ Anujānāmi bhikkhave , ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭin ’’ ti ( mahāva .348) ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho .
‘‘ Accenti kālā tarayanti rattiyo , vayoguṇā anupubbaṃ jahantī ’’ ti ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho .
‘‘ Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā ’’ ti
M1.335 ( ma . ni .3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho .‘‘ Antaṃ antaguṇaṃ ( khu . pā .3.1) kayirā mālāguṇe bahū ’’ ti ( dha . pa .53) ca ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho .
Idhāpi eseva adhippeto .
Tena vuttaṃ ‘‘ bandhanaṭṭhena guṇā ’’ ti .
Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā .
Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo .
Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu , mā vā , iṭṭhārammaṇabhūtāti attho .
Kantāti kāmanīyā .
Manāpāti manavaḍḍhanakā .
Piyarūpāti piyajātikā .
Kāmūpasañhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasañhitā .
Rajanīyāti rañjanīyā , rāguppattikāraṇabhūtāti attho .
Gadhitāti gedhena abhibhūtā hutvā .
Mucchitāti mucchākārappattāya adhimattakāya taṇhāya abhibhūtā .
Ajjhopannāti adhiopannā ogāḷhā ‘‘ idaṃ sāran ’’ ti pariniṭṭhānappattā hutvā .
Anādīnavadassāvinoti
V1.304 ādīnavaṃ apassantā .Anissaraṇapaññāti idamettha nissaraṇanti , evaṃ parijānanapaññāvirahitā , paccavekkhaṇaparibhogavirahitāti attho .
548. Āvaraṇātiādīsu
P2.404 āvarantīti āvaraṇā .Nivārentīti nīvaraṇā .
Onandhantīti onāhanā .
Pariyonandhantīti pariyonāhanā .
Kāmacchandādīnaṃ vitthārakathā visuddhimaggato gahetabbā .
549-550.
Āvutā nivutā onaddhā pariyonaddhāti padāni āvaraṇādīnaṃ vasena vuttāni .
Sapariggahoti itthipariggahena sapariggahoti pucchati .
Apariggaho bho gotamātiādīsupi kāmacchandassa abhāvato itthipariggahena apariggaho .
Byāpādassa abhāvato kenaci saddhiṃ veracittena avero .
Thinamiddhassa abhāvato cittagelaññasaṅkhātena byāpajjena abyāpajjo .
Uddhaccakukkuccābhāvato uddhaccakukkuccādīhi saṃkilesehi asaṃkiliṭṭhacitto suparisuddhamānaso .
Vicikicchāya abhāvato cittaṃ vase vatteti .
Yathā ca brāhmaṇā cittagatikā hontīti , cittassa vasena vattanti , na tādisoti vasavattī .
552. Idha
M1.336 kho panāti idha brahmalokamagge .Āsīditvāti amaggameva ‘‘ maggo ’’ ti upagantvā .
Saṃsīdantīti ‘‘ samatalan ’’ ti saññāya paṅkaṃ otiṇṇā viya anuppavisanti .
Saṃsīditvā visāraṃ pāpuṇantīti evaṃ paṅke viya saṃsīditvā visāraṃ aṅgamaṅgasaṃbhañjanaṃ pāpuṇanti .
Sukkhataraṃ maññe tarantīti marīcikāya vañcetvā ‘‘ kākapeyyā nadī ’’ ti saññāya ‘‘ tarissāmā ’’ ti hatthehi ca pādehi ca vāyamamānā sukkhataraṇaṃ maññe taranti .
Tasmā yathā hatthapādādīnaṃ saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ , evaṃ apāyesu saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ pāpuṇanti .
Idheva ca sukhaṃ vā sātaṃ vā na labhanti .
Tasmā idaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānan ti tasmā idaṃ brahmasahabyatāya maggadīpakaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ .
Tevijjāiriṇan ti tevijjāaraññaṃ iriṇan ti hi agāmakaṃ mahāaraññaṃ vuccati .
Tevijjāvivanan ti pupphaphalehi aparibhogarukkhehi sañchannaṃ nirudakaṃ araññaṃ
P2.405 .Yattha maggato ukkamitvā parivattitumpi na sakkā honti , taṃ sandhāyāha ‘‘ tevijjāvivanantipi vuccatī ’’ ti .
Tevijjābyasanan ti tevijjānaṃ pañcavidhabyasanasadisametaṃ .
Yathā hi ñātirogabhoga diṭṭhi sīlabyasanappattassa sukhaṃ nāma natthi , evaṃ tevijjānaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ āgamma sukhaṃ nāma natthīti dasseti .
554. Jātasaṃvaḍḍhoti jāto ca vaḍḍhito ca , yo hi kevalaṃ tattha jātova hoti , aññattha
V1.305 vaḍḍhito , tassa samantā gāmamaggā na sabbaso paccakkhā honti , tasmā jātasaṃvaḍḍhoti āha .Jātasaṃvaḍḍhopi yo ciranikkhanto , tassa na sabbaso paccakkhā honti .
Tasmā ‘‘ tāvadeva avasaṭan ’’ ti āha , taṅkhaṇameva nikkhantanti attho .
Dandhāyitattan ti ayaṃ nu kho maggo , ayaṃ na nukhoti kaṅkhāvasena cirāyitattaṃ .
Vitthāyitattan ti yathā sukhumaṃ atthajātaṃ sahasā pucchitassa kassaci sarīraṃ thaddhabhāvaṃ gaṇhāti , evaṃ thaddhabhāvaggahaṇaṃ .
Na tvevāti iminā sabbaññutaññāṇassa appaṭihatabhāvaṃ dasseti .
Tassa hi purisassa mārāvaṭṭanādivasena siyā ñāṇassa
M1.337 paṭighāto .Tena so dandhāyeyya vā vitthāyeyya vā .
Sabbaññutaññāṇaṃ pana appaṭihataṃ , na sakkā tassa kenaci antarāyo kātunti dīpeti .
555. Ullumpatu bhavaṃ gotamoti uddharatu bhavaṃ gotamo .
Brāhmaṇiṃ pajan ti brāhmaṇadārakaṃ , bhavaṃ gotamo mama brāhmaṇaputtaṃ apāyamaggato uddharitvā brahmalokamagge patiṭṭhapetūti attho .
Athassa bhagavā buddhuppādaṃ dassetvā saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya mettāvihārādibrahmalokagāmimaggaṃ desetukāmo ‘‘ tena hi vāseṭṭhā ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ idha tathāgato ’’ tiādi sāmaññaphale vitthāritaṃ .
Mettāsahagatenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ sabbaṃ visuddhimagge brahmavihārakammaṭṭhānakathāyaṃ vuttaṃ .
Seyyathāpi vāseṭṭha balavā saṅkhadhamotiādi pana idha apubbaṃ .
Tattha balavāti balasampanno .
Saṅkhadhamoti
P2.406 saṅkhadhamako .Appakasirenāti akicchena adukkhena .
Dubbalo hi saṅkhadhamo saṅkhaṃ dhamantopi na sakkoti catasso disā sarena viññāpetuṃ , nāssa saṅkhasaddo sabbato pharati .
Balavato pana vipphāriko hoti , tasmā ‘‘ balavā ’’ tiādimāha .
Mettāya cetovimuttiyāti ettha mettāti vutte upacāropi appanāpi vaṭṭati ,‘‘ cettovimuttī ’’ ti vutte pana appanāva vaṭṭati .
Yaṃ pamāṇakataṃ kamman ti pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacaraṃ vuccati .
Appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacaraṃ .
Tañhi pamāṇaṃ atikkamitvā odissakaanodissakadisāpharaṇavasena vaḍḍhetvā katattā appamāṇakatanti vuccati .
Na taṃ tatrāvasissati na taṃ tatrāvatiṭṭhatīti taṃ kāmāvacarakammaṃ tasmiṃ rūpāvacarārūpāvacarakamme na ohīyati , na tiṭṭhati .
Kiṃ vuttaṃ hoti – taṃ kāmāvacarakammaṃ tassa rūpārūpāvacarakammassa antarā laggituṃ vā ṭhātuṃ vā rūpārūpāvacarakammaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā patiṭṭhātuṃ na sakkoti .
Atha kho rūpāvacarārūpāvacarakammameva kāmāvacaraṃ mahogho viya parittaṃ udakaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati .
Tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayameva brahmasahabyataṃ upanetīti .
Evaṃvihārīti evaṃ mettādivihārī .
559. Ete
V1.306M1.338 mayaṃ bhavantaṃ gotaman ti idaṃ tesaṃ dutiyaṃ saraṇagamanaṃ .Paṭhamameva hete majjhimapaṇṇāsake vāseṭṭhasuttaṃ sutvā saraṇaṃ gatā , imaṃ pana tevijjasuttaṃ sutvā dutiyampi saraṇaṃ gatā .
Katipāhaccayena pabbajitvā aggaññasutte upasampadañceva arahattañca alatthuṃ .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ
Tevijjasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Niṭṭhitā ca terasasuttapaṭimaṇḍitassa sīlakkhandhavaggassa
Atthavaṇṇanāti .
Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā niṭṭhitā .