Dāsiputtavādavaṇṇanā

267. Nimmādetīti nimmadeti nimmāne karoti .

Yaṃnūnāhan ti yadi panāhaṃ .

‘‘ Kaṇhāyanohamasmi , bho gotamā ’’ ti idaṃ kira vacanaṃ ambaṭṭho tikkhattuṃM1.230 mahāsaddena avoca .

Kasmā avoca ?

Kiṃ asuddhabhāvaṃ na jānātīti ?

Āma jānāti .

Jānantopi bhavapaṭicchannametaṃ kāraṇaṃ , taṃ anena na diṭṭhaṃ .

Apassanto mahāsamaṇo kiṃ vakkhatīti maññamāno mānathaddhatāya avoca .

Mātāpettikan ti mātāpitūnaṃ santakaṃ .

Nāmagottan ti paṇṇattivasena nāmaṃ , paveṇīvasena gottaṃ .

Anussaratoti anussarantassa kulakoṭiṃ sodhentassa .

Ayyaputtāti sāmino puttā .

Dāsiputtoti gharadāsiyāva putto .

Tasmā yathā dāsena sāmino upasaṅkamitabbā , evaṃ anupasaṅkamantaṃP1.258 taṃ disvā sakyā anujagghiṃsūti dasseti .

Ito paraṃ tassa dāsabhāvaṃ sakyānañca sāmibhāvaṃ pakāsetvā attano ca ambaṭṭhassa ca kulavaṃsaṃ āharanto sakyā kho panātiādimāha .

Tattha dahantīti ṭhapenti , okkāko no pubbapurisoti , evaṃ karontīti attho .

Tassa kira rañño kathanakāle ukkā viya mukhato pabhā niccharati , tasmā taṃ ‘‘ okkāko ’’ ti sañjāniṃsūti .

Pabbājesīti nīhari .

Idāni te nāmavasena dassento –

‘‘ okkāmukhan ’’ tiādimāha .

Tatrāyaṃ anupubbī kathā – paṭhamakappikānaṃ kira rañño mahāsammatassa rojo nāma putto ahosi .

Rojassa vararojo , vararojassa kalyāṇo , kalyāṇassa varakalyāṇo , varakalyāṇassa mandhātā , mandhātussa varamandhātāV1.209 , varamandhātussa uposatho , uposathassa varo , varassa upavaro , upavarassa maghadevo , maghadevassa paramparāya caturāsītikhattiyasahassāni ahesuṃ .

Tesaṃ pacchato tayo okkākavaṃsā ahesuṃ .

Tesu tatiyaokkākassa pañca mahesiyo ahesuṃ – hatthā , cittā , jantu , jālinī , visākhāti .

Ekekissā pañcapañcaitthisataparivārā .

Sabbajeṭṭhāya cattāro puttā – okkāmukho , karakaṇḍu , hatthiniko , sinisūroti .

Pañca dhītaro – piyā , suppiyā , ānandā , vijitā , vijitasenāti .

Iti sā nava putte vijāyitvā kālamakāsi .

Atha rājā aññaṃ dahariṃ abhirūpaṃ rājadhītaraṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi .

Sā jantuṃ nāma puttaṃ vijāyi .

Atha naṃ pañcamadivase alaṅkaritvāM1.231 rañño dassesi .

Rājā tuṭṭho tassā varaṃ adāsi .

Sā ñātakehi saddhiṃ mantetvā puttassa rajjaṃ yāci .

Rājā –

‘‘ nassa , vasali , mama puttānaṃ antarāyaṃ icchasī ’’ ti tajjesi .

Sā punappunaṃ raho rājānaṃ paritosetvā –

‘‘ mahārāja , musāvādo nāma na vaṭṭatī ’’ tiādīni vatvā yācatiyeva .

Atha rājā putte āmantesi –

‘‘ ahaṃ tātā , tumhākaṃ kaniṭṭhaṃ jantukumāraṃ disvā tassa mātuyā sahasā varaṃ adāsiṃP1.259 , sā puttassa rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchati .

Tumhe ṭhapetvā maṅgalahatthiṃ maṅgalaassaṃ maṅgalarathañca yattake icchatha , tattake hatthiassarathe gahetvā gacchatha .

Mamaccayena āgantvā rajjaṃ kareyyāthā ’’ ti , aṭṭhahi amaccehi saddhiṃ uyyojesi .

Te nānappakāraṃ roditvā kanditvā –

‘‘ tāta , amhākaṃ dosaṃ khamathā ’’ ti rājānañceva rājorodhe ca khamāpetvā ,‘‘ mayampi bhātūhi saddhiṃ gacchāmā ’’ ti rājānaṃ āpucchitvā nagarā nikkhantā bhaginiyo ādāya caturaṅginiyā senāya parivutā nagarā nikkhamiṃsu .

‘‘ Kumārā pituaccayena āgantvā rajjaṃ kāressanti , gacchāma ne upaṭṭhahāmā ’’ ti cintetvā bahū manussā anubandhiṃsu .

Paṭhamadivase yojanamattā senā ahosi , dutiye dviyojanamattā , tatiye tiyojanamattā .

Kumārā mantayiṃsu –

‘‘ mahā balakāyo , sace mayaṃ kañci sāmantarājānaṃ madditvā janapadaṃ gaṇheyyāma , sopi no nappasaheyya .

Kiṃ paresaṃ pīḷāya katāya , mahā ayaṃ jambudīpo , araññe nagaraṃ māpessāmā ’’ ti himavantābhimukhā gantvā nagaravatthuṃ pariyesiṃsu .

Tasmiñca samaye amhākaṃ bodhisatto brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā kapilabrāhmaṇo nāma hutvā nikkhamma isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre sākavanasaṇḍe paṇṇasālaṃ māpetvā vasati .

So kira bhummajālaṃ nāma vijjaṃ jānāti , yāya uddhaṃ asītihatthe ākāse , heṭṭhā ca bhūmiyampi guṇadosaṃ passati .

Etasmiṃ padese tiṇagumbalatāV1.210 dakkhiṇāvaṭṭā pācīnābhimukhā jāyanti .

Sīhabyagghādayo migasūkare sappabiḷārā ca maṇḍūkamūsike anubandhamānā taṃ padesaṃ patvā na sakkonti te anubandhituṃ .

Tehi te aññadatthuM1.232 santajjitā nivattantiyeva .

So –

‘‘ ayaṃ pathaviyā aggapadeso ’’ ti ñatvā tattha attano paṇṇasālaṃ māpesi .

Atha te kumāre nagaravatthuṃ pariyesamāne attano vasanokāsaṃP1.260 āgate disvā pucchitvā taṃ pavattiṃ ñatvā tesu anukampaṃ janetvā avoca –

‘‘ imasmiṃ paṇṇasālaṭṭhāne māpitaṃ nagaraṃ jambudīpe agganagaraṃ bhavissati .

Ettha jātapurisesu ekeko purisasatampi purisasahassampi abhibhavituṃ sakkhissati .

Ettha nagaraṃ māpetha , paṇṇasālaṭṭhāne rañño gharaṃ karotha .

Imasmiñhi okāse ṭhatvā caṇḍālaputtopi cakkavattibalena atiseyyo ’’ ti .

Nanu , bhante , ayyassa vasanokāsoti ?

‘‘ Mama vasanokāso ’’ ti mā cintayittha .

Mayhaṃ ekapasse paṇṇasālaṃ katvā nagaraṃ māpetvā kapilavatthun ti nāmaṃ karothā ’’ ti .

Te tathā katvā tattha nivāsaṃ kappesuṃ .

Athāmaccā –

‘‘ ime dārakā vayappattā , sace nesaṃ pitā santike bhaveyya , so āvāhavivāhaṃ kareyya .

Idāni pana amhākaṃ bhāro ’’ ti cintetvā kumārehi saddhiṃ mantayiṃsu .

Kumārā amhākaṃ sadisā khattiyadhītaro nāma na passāma , nāpi bhaginīnaṃ sadise khattiyakumārake , asadisasaṃyoge ca no uppannā puttā mātito vā pitito vā aparisuddhā jātisambhedaṃ pāpuṇissanti .

Tasmā mayaṃ bhaginīhiyeva saddhiṃ saṃvāsaṃ rocemāti .

Te jātisambhedabhayena jeṭṭhakabhaginiṃ mātuṭṭhāne ṭhapetvā avasesāhi saṃvāsaṃ kappesuṃ .

Tesaṃ puttehi ca dhītāhi ca vaḍḍhamānānaṃ aparena samayena jeṭṭhakabhaginiyā kuṭṭharogo udapādi , koviḷārapupphasadisāni gattāni ahesuṃ .

Rājakumārā imāya saddhiṃ ekato nisajjaṭṭhānabhojanādīni karontānampi upari ayaṃ rogo saṅkamatīti cintetvā ekadivasaṃ uyyānakīḷaṃ gacchantā viya taṃ yāne āropetvā araññaṃ pavisitvā bhūmiyaṃ pokkharaṇiṃ khaṇāpetvā tattha khādanīyabhojanīyena saddhiṃ taṃ pakkhipitvā gharasaṅkhepena upari padaraṃ paṭicchādetvā paṃsuṃ datvā pakkamiṃsu .

TenaM1.233 ca samayena rāmo nāma bārāṇasirājā kuṭṭharogo nāṭakitthīhi ca orodhehi ca jigucchiyamāno tena saṃvegena jeṭṭhaputtassa rajjaṃ datvā araññaṃ pavisitvā tattha paṇṇasālaṃ māpetvāP1.261 mūlaphalāni paribhuñjanto nacirasseva arogo suvaṇṇavaṇṇo hutvā ito cito ca vicarantoV1.211 mahantaṃ susirarukkhaṃ disvā tassabbhantare soḷasahatthappamāṇaṃ okāsaṃ sodhetvā dvārañca vātapānañca yojetvā nisseṇiṃ bandhitvā tattha vāsaṃ kappesi .

So aṅgārakaṭāhe aggiṃ katvā rattiṃ migasūkarādīnaṃ sadde suṇanto sayati .

So –

‘‘ asukasmiṃ padese sīho saddamakāsi , asukasmiṃ byaggho ’’ ti sallakkhetvā pabhāte tattha gantvā vighāsamaṃsaṃ ādāya pacitvā khādati .

Athekadivasaṃ tasmiṃ paccūsasamaye aggiṃ jāletvā nisinne rājadhītāya sarīragandhena āgantvā byaggho tasmiṃ padese paṃsuṃ viyūhanto padare vivaramakāsi , tena ca vivarena sā byagghaṃ disvā bhītā vissaramakāsi .

So taṃ saddaṃ sutvā –

‘‘ itthisaddo eso ’’ ti ca sallakkhetvā pātova tattha gantvā –

‘‘ ko etthā ’’ ti āha .

Mātugāmo sāmīti .

Kiṃ jātikāsīti ?

Okkākamahārājassa dhītā sāmīti .

Nikkhamāti ?

Na sakkā sāmīti .

Kiṃ kāraṇāti ?

Chavirogo me atthīti .

So sabbaṃ pavattiṃ pucchitvā khattiyamānena anikkhamantiṃ –

‘‘ ahampi khattiyo ’’ ti attano khattiyabhāvaṃ jānāpetvā nisseṇiṃ datvā uddharitvā attano vasanokāsaṃ netvā sayaṃ paribhuttabhesajjāniyeva datvā nacirasseva arogaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ katvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi .

Sā paṭhamasaṃvāseneva gabbhaṃ gaṇhitvā dve putte vijāyi , punapi dveti , evaṃ soḷasakkhattumpi vijāyi .

Evaṃ dvattiṃsa bhātaro ahesuṃ .

Te anupubbena vuḍḍhippatte pitā sabbasippāni sikkhāpesi .

Athekadivasaṃ eko rāmarañño nagaravāsī vanacarako pabbate ratanāni gavesanto rājānaṃ disvā sañjānitvā āha –

‘‘ jānāmahaṃ , deva , tumhe ’’ ti .

Tato naṃ rājā sabbaṃ pavattiṃ pucchi .

Tasmiṃyeva ca khaṇe te dārakā āgamiṃsu .

So te disvā –

‘‘ ke ime ’’ ti āha .

‘‘ Puttā me ’’ ti ca vutte tesaṃ mātikavaṃsaṃP1.262 pucchitvā –

‘‘ laddhaṃ dāni meM1.234 pābhatan ’’ ti nagaraṃ gantvā rañño ārocesi .

So ‘ pitaraṃ ānayissāmī ’ ti caturaṅginiyā senāya tattha gantvā pitaraṃ vanditvā –

‘‘ rajjaṃ , deva , sampaṭicchā ’’ ti yāci .

So –

‘‘ alaṃ , tāta , na tattha gacchāmi , idheva me imaṃ rukkhaṃ apanetvā nagaraṃ māpehī ’’ ti āha .

So tathā katvā tassa nagarassa kolarukkhaṃ apanetvā katattā kolanagaranti ca byagghapathe katattā byagghapathanti cāti dve nāmāni āropetvā pitaraṃ vanditvā attano nagaraṃ agamāsi .

Tato vayappatte kumāre mātā āha –

‘‘ tātā , tumhākaṃ kapilavatthuvāsino sakyā mātulā santi .

Mātuladhītānaṃ pana vo evarūpaṃ nāma kesaggahaṇaṃ hoti , evarūpaṃ dussagahaṇaṃ .

YadāV1.212 tā nhānatitthaṃ āgacchanti , tadā gantvā yassa yā ruccati , so taṃ gaṇhatū ’’ ti .

Te tatheva gantvā tāsu nhatvā sīsaṃ sukkhāpayamānāsu yaṃ yaṃ icchiṃsu , taṃ taṃ gahetvā nāmaṃ sāvetvā agamiṃsu .

Sakyarājāno sutvā ‘‘ hotu , bhaṇe , amhākaṃ ñātakā eva te ’’ ti tuṇhī ahesuṃ .

Ayaṃ sakyakoliyānaṃ uppatti .

Evaṃ tesaṃ sakyakoliyānaṃ aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karontānaṃ yāva buddhakālā anupacchinnova vaṃso āgato .

Tattha bhagavā sakyavaṃsaṃ dassetuṃ –

‘‘ te raṭṭhasmā pabbājitā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre ’’ tiādimāha .

Tattha sammantīti vasanti .

Sakyā vata bhoti raṭṭhasmā pabbājitā araññe vasantāpi jātisambhedamakatvā kulavaṃsaṃ anurakkhituṃ sakyā , samatthā , paṭibalāti attho .

Tadaggeti taṃ aggaṃ katvā , tato paṭṭhāyāti attho .

So ca nesaṃ pubbapurisoti so okkāko rājā etesaṃ pubbapuriso .

Natthi etesaṃ gahapativaṃsena sambhedamattampīti .

Evaṃ sakyavaṃsaṃ pakāsetvā idāni ambaṭṭhavaṃsaṃ pakāsento –

‘‘ rañño kho panā ’’ tiādimāha .

KaṇhaṃP1.263 nāma janesīti kāḷavaṇṇaṃ antokucchiyaṃyeva sañjātadantaṃ parūḷhamassudāṭhikaṃ puttaṃ vijāyi .

Pabyāhāsīti yakkho jātoti bhayena palāyitvā dvāraṃ pidhāya ṭhitesu gharamānusakesu ito cito ca vicaranto dhovatha mantiādīni vadanto uccāsaddamakāsi .

268. TeM1.235 māṇavakā bhagavantaṃ etadavocun ti attano upārambhamocanatthāya –

‘‘ etaṃ mā bhavan ’’ tiādivacanaṃ avocuṃ .

Tesaṃ kira etadahosi –

‘‘ ambaṭṭho amhākaṃ ācariyassa jeṭṭhantevāsī , sace mayaṃ evarūpe ṭhāne ekadvevacanamattampi na vakkhāma , ayaṃ no ācariyassa santike amhe paribhindissatī ’’ ti upārambhamocanatthaṃ evaṃ avocuṃ .

Cittena panassa nimmadabhāvaṃ ākaṅkhanti .

Ayaṃ kira mānanissitattā tesampi appiyova .

Kalyāṇavākkaraṇoti madhuravacano .

Asmiṃ vacaneti attanā uggahite vedattayavacane .

Paṭimantetun ti pucchitaṃ pañhaṃ paṭikathetuṃ , vissajjetunti attho .

Etasmiṃ vā dāsiputtavacane .

Paṭimantetun ti uttaraṃ kathetuṃ .

269. Atha kho bhagavāti atha kho bhagavā –

‘‘ sace ime māṇavakā ettha nisinnā evaṃ uccāsaddaṃ karissanti , ayaṃ kathā pariyosānaṃ na gamissati .

Handa , ne nissadde katvā ambaṭṭheneva saddhiṃ kathemī ’’ ti te māṇavake etadavoca .

Tattha mantavhoti mantayatha .

Mayā saddhiṃ paṭimantetūti mayā saha kathetu .

Evaṃ vutte māṇavakā cintayiṃsu –

‘‘ ambaṭṭho tāva dāsiputtosīti vutte puna sīsaṃ ukkhipituṃ nāsakkhi .

Ayaṃ kho jāti nāma dujjānā , saceV1.213 aññampi kiñci samaṇo gotamo ‘ tvaṃ dāso ’ ti vakkhati , ko tena saddhiṃ aḍḍaṃ karissati .

Ambaṭṭho attanā baddhaṃ puṭakaṃ attanāva mocetū ’’ ti attānaṃ parimocetvā tasseva upari khipantā –

‘‘ sujāto ca bho gotamā ’’ tiādimāhaṃsu .

270. Sahadhammikoti sahetuko sakāraṇo .

Akāmā byākātabboti attanā anicchantenapi byākaritabbo , avassaṃ vissajjetabboti attho .

AññenaP1.264 vā aññaṃ paṭicarissasīti aññena vacanena aññaṃ vacanaṃ paṭicarissasi ajjhottharissasi , paṭicchādessasīti attho .

Yo hi ‘‘ kiṃ gotto tvan ’’ ti evaṃ puṭṭho –

‘‘ ahaṃ tayo vede jānāmī ’’ tiādīni vadati , ayaṃ aññena aññaṃ paṭicarati nāma .

Pakkamissasi vāti pucchitaṃ pañhaṃ jānantova akathetukāmatāya uṭṭhāyāsanā pakkamissasi vā .

TuṇhīM1.236 ahosīti samaṇo gotamo maṃ sāmaṃyeva dāsiputtabhāvaṃ kathāpetukāmo , sāmaṃ kathite ca dāso nāma jātoyeva hoti .

Ayaṃ pana dvatikkhattuṃ codetvā tuṇhī bhavissati , tato ahaṃ parivattitvā pakkamissāmīti cintetvā tuṇhī ahosi .

271. Vajiraṃ pāṇimhi assāti vajirapāṇi .

Yakkhoti na yo vā so vā yakkho , sakko devarājāti veditabbo .

Ādittan ti aggivaṇṇaṃ .

Sampajjalitan ti suṭṭhu pajjalitaṃ .

Sajotibhūtan ti samantato jotibhūtaṃ , ekaggijālabhūtanti attho .

Ṭhito hotīti mahantaṃ sīsaṃ , kandalamakuḷasadisā dāṭhā bhayānakāni akkhināsādīni evaṃ virūparūpaṃ māpetvā ṭhito .

Kasmā panesa āgatoti ?

Diṭṭhivissajjāpanatthaṃ .

Api ca –

‘‘ ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ , pare ca me na ājāneyyun ’’ ti evaṃ dhammadesanāya appossukkabhāvaṃ āpanne bhagavati sakko mahābrahmunā saddhiṃ āgantvā –

‘‘ bhagavā dhammaṃ desetha , tumhākaṃ āṇāya avattamāne mayaṃ vattāpessāma , tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu , amhākaṃ āṇācakkan ’’ ti paṭiññaṃ akāsi .

Tasmā –

‘‘ ajja ambaṭṭhaṃ tāsetvā pañhaṃ vissajjāpessāmī ’’ ti āgato .

Bhagavā ceva passati ambaṭṭho cāti yadi hi taṃ aññepi passeyyuṃ , taṃ kāraṇaṃ agaru assa ,‘‘ ayaṃ samaṇo gotamo ambaṭṭhaṃ attano vāde anotarantaṃ ñatvā yakkhaṃ āvāhetvā dassesi , tato ambaṭṭho bhayena kathesī ’’ ti vadeyyuṃ .

Tasmā bhagavā ceva passati ambaṭṭho ca .

Tassa taṃ disvāva sakalasarīrato sedā mucciṃsu .

Antokucchi viparivattamānā mahāravaṃ viraviV1.214 .

So ‘‘ aññepi nu khoP1.265 passantī ’’ ti olokento kassaci lomahaṃsamattampi nāddasa .

Tato –

‘‘ idaṃ bhayaṃ mameva uppannaṃ , sacāhaṃ yakkhoti vakkhāmi ,‘ kiṃ tavameva akkhīni atthi , tvameva yakkhaṃ passasi , paṭhamaṃ yakkhaṃ adisvā samaṇena gotamena vādasaṅghaṭṭe pakkhittova yakkhaṃ passasī ’ ti vadeyyun ’’ ti cintetvā ‘‘ na dāni meM1.237 idha aññaṃ paṭisaraṇaṃ atthi , aññatra samaṇā gotamā ’’ ti maññamāno atha kho ambaṭṭho māṇavo … pe … bhagavantaṃ etadavoca .

272. Tāṇaṃ gavesīti tāṇaṃ gavesamāno .

Leṇaṃ gavesīti leṇaṃ gavesamāno .

Saraṇaṃ gavesīti saraṇaṃ gavesamāno .

Ettha ca tāyati rakkhatīti tāṇaṃ .

Nilīyanti etthāti leṇaṃ .

Saratīti saraṇaṃ , bhayaṃ hiṃsati , viddhaṃsetīti attho .

Upanisīditvāti upagamma heṭṭhāsane nisīditvā .

Bravitūti vadatu .

Issues

Select Version

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā