Ambaṭṭhamāṇavakathā
256. Ajjhāyakoti idaṃ –
‘‘ na dānime jhāyanti , na dānime jhāyantīti kho , vāseṭṭha , ajjhāyakā ajjhāyakā tveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbattan ’’ ti , evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ .
Idāni pana taṃ ajjhāyatīti ajjhāyako .
Mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharanti .
Mante dhāretīti mantadharo .
Tiṇṇaṃ vedānan ti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ .
Oṭṭhapahatakaraṇavasena pāraṃ gatoti pāragū .
Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ .
Nighaṇḍūti nighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanapakāsakaṃ satthaṃ .
Keṭubhan ti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāvahaṃ satthaṃ .
Saha akkharappabhedena sākkharappabhedānaṃ .
Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca .
Itihāsapañcamānan ti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā itiha āsa , itiha āsāti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā , tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ .
Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ adhīyati vedeti cāti padako veyyākaraṇo .
Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ .
Mahāpurisalakkhaṇan ti
P1.248 mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthapamāṇaṃ satthaṃ .Yattha soḷasasahassagāthāparimāṇā buddhamantā nāma ahesuṃ , yesaṃ vasena iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti , iminā paccekabuddhā , iminā dve aggasāvakā , asīti mahāsāvakā
M1.221 , buddhamātā , buddhapitā , aggupaṭṭhāko , aggupaṭṭhāyikā , rājā cakkavattīti ayaṃ viseso paññāyati .Anavayoti
V1.201 imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūno paripūrakārī , avayo na hotīti vuttaṃ hoti .Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti .
Anuññātapaṭiññātoti anuññāto ceva paṭiññāto ca .
Ācariyenassa ‘‘ yaṃ ahaṃ jānāmi , taṃ tvaṃ jānāsī ’’ tiādinā anuññāto .
‘‘ Āma ācariyā ’’ ti attanā tassa paṭivacanadānapaṭiññāya paṭiññātoti attho .
Katarasmiṃ adhikāre ?
Sake ācariyake tevijjake pāvacane .
Esa kira brāhmaṇo cintesi ‘‘ imasmiṃ loke ‘ ahaṃ buddho , ahaṃ buddho ’ ti uggatassa nāmaṃ gahetvā bahū janā vicaranti .
Tasmā na me anussavamatteneva upasaṅkamituṃ yuttaṃ .
Ekaccañhi upasaṅkamantassa apakkamanampi garu hoti , anatthopi uppajjati .
Yaṃnūnāhaṃ mama antevāsikaṃ pesetvā –
‘ buddho vā , no vā ’ ti jānitvāva upasaṅkameyyan ’’ ti , tasmā māṇavaṃ āmantetvā ayaṃ tātātiādimāha .
257. Taṃ bhavantan ti tassa bhoto gotamassa .
Tathā santaṃ yevāti tathā satoyeva .
Idhāpi hi itthambhūtākhyānatthavaseneva upayogavacanaṃ .
258. Yathā kathaṃ panāhaṃ , bho , tan ti ettha kathaṃ panāhaṃ bho taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi , yathā sakkā so ñātuṃ , tathā me ācikkhāhīti attho .
Yathāti vā nipātamattamevetaṃ .
Kathan ti ayaṃ ākārapucchā .
Kenākārenāhaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmīti attho .
Evaṃ vutte kira naṃ upajjhāyo ‘‘ kiṃ tvaṃ , tāta , pathaviyaṃ
P1.249 ṭhito , pathaviṃ na passāmīti viya ;candimasūriyānaṃ obhāse ṭhito , candimasūriye na passāmīti viya vadasī ’’ tiādīni vatvā jānanākāraṃ dassento āgatāni kho , tātātiādimāha .
Tattha mantesūti vedesu .
Tathāgato kira uppajjissatīti paṭikacceva suddhāvāsā devā vedesu lakkhaṇāni pakkhipitvā buddhamantā nāmeteti brāhmaṇaveseneva vede vācenti .
Tadanusārena mahesakkhā sattā tathāgataṃ jānissantīti .
Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni
M1.222 āgacchanti .Parinibbute pana tathāgate anukkamena antaradhāyanti .
Tenetarahi natthīti .
Mahāpurisassāti paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahato purisassa .
Dveyeva gatiyoti dveyeva niṭṭhā .
Kāmañcāyaṃ gatisaddo ‘‘ pañca kho imā , sāriputta , gatiyo ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.153) bhavabhede vattati .
‘‘ Gati migānaṃ pavanan ’’ tiādīsu ( pari .399) nivāsaṭṭhāne .
‘‘ Evaṃ adhimattagatimanto ’’ tiādīsu paññāyaṃ .
‘‘ Gatigatan ’’ tiādīsu visaṭabhāve .
Idha pana niṭṭhāyaṃ vattatīti veditabbo .
Tattha
V1.202 kiñcāpi yehi lakkhaṇehi samannāgato rājā cakkavattī hoti , na teheva buddho hoti ;jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ yehi samannāgatassā ’’ ti .
Sace agāraṃ ajjhāvasatīti yadi agāre vasati .
Rājā hoti cakkavattīti catūhi acchariyadhammehi , saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā , cakkaratanaṃ vatteti , catūhi sampatticakkehi vattati , tehi ca paraṃ vatteti , parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī .
Ettha ca rājāti sāmaññaṃ .
Cakkavattīti visesaṃ .
Dhammena caratīti dhammiko .
Ñāyena samena vattatīti attho .
Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā .
Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko .
Attahitadhammakaraṇena dhammarājā .
Caturantāya issaroti cāturanto , catusamuddaantāya , catubbidhadīpavibhūsitāya pathaviyā issaroti attho .
Ajjhattaṃ
P1.250 kopādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijetīti vijitāvī .Janapadatthāvariyappattoti janapade dhuvabhāvaṃ thāvarabhāvaṃ patto , na sakkā kenaci cāletuṃ .
Janapado vā tamhi thāvariyappatto anuyutto sakammanirato acalo asampavedhīti janapadatthāvariyappatto .
Seyyathidan ti nipāto , tassa cetāni katamānīti attho .
Cakkaratanan tiādīsu cakkañca , taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ .
Esa nayo sabbattha .
Imesu pana ratanesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti , hatthiassaratanehi vijite yathāsukhaṃ anucarati , pariṇāyakaratanena
M1.223 vijitamanurakkhati , avasesehi upabhogasukhamanubhavati .Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo , pacchimena mantasattiyogo , hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti , itthimaṇiratanehi tividhasattiyogaphalaṃ .
So itthimaṇiratanehi bhogasukhamanubhavati , sesehi issariyasukhaṃ .
Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti , majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena , pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṃ .
Ayamettha saṅkhepo .
Vitthāro pana bojjhaṅgasaṃyutte ratanasuttassa upadesato gahetabbo .
Parosahassan ti atirekasahassaṃ .
Sūrāti abhīrukajātikā .
Vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā .
Evaṃ tāva eke vaṇṇayanti .
Ayaṃ panettha sabbhāvo .
Vīrāti uttamasūrā vuccanti , vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ , vīrakāraṇaṃ vīriyanti vuttaṃ hoti .
Vīraṅgarūpaṃ etesanti vīraṅgarūpā , vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṃ hoti .
Parasenappamaddanāti sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā taṃ parimaddituṃ samatthāti adhippāyo .
Dhammenāti ‘‘ pāṇo na hantabbo ’’ tiādinā pañcasīladhammena
V1.203 .Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchadoti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhiavijjāduccaritachadanehi
P1.251 sattahi paṭicchanne kilesandhakāre loke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti vivaṭṭacchado .Tattha paṭhamena padena pūjārahatā .
Dutiyena tassā hetu , yasmā sammāsambuddhoti , tatiyena buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttāti veditabbā .
Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cāti vivaṭṭacchado , vaṭṭarahito chadanarahito cāti vuttaṃ hoti .
Tena arahaṃ vaṭṭābhāvena , sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṃ purimapadadvayasseva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti , dutiyena vesārajjena cettha purimasiddhi , paṭhamena dutiyasiddhi , tatiyacatutthehi tatiyasiddhi hoti .
Purimañca dhammacakkhuṃ , dutiyaṃ buddhacakkhuṃ , tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetīti veditabbaṃ .
Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetāti iminā ’ ssa mantesu sūrabhāvaṃ janeti .
259. Sopi
M1.224 tāya ācariyakathāya lakkhaṇesu vigatasammoho ekobhāsajāte viya buddhamante sampassamāno evaṃ bhoti āha .Tassattho –
‘ yathā , bho , tvaṃ vadasi , evaṃ karissāmī ’ ti .
Vaḷavārathamāruyhāti vaḷavāyuttaṃ rathaṃ abhirūhitvā .
Brāhmaṇo kira yena rathena sayaṃ vicarati , tameva rathaṃ datvā māṇavaṃ pesesi .
Māṇavāpi pokkharasātisseva antevāsikā .
So kira tesaṃ –
‘‘ ambaṭṭhena saddhiṃ gacchathā ’’ ti saññaṃ adāsi .
Yāvatikā yānassa bhūmīti yattakaṃ sakkā hoti yānena gantuṃ , ayaṃ yānassa bhūmi nāma .
Yānā paccorohitvāti ayānabhūmiṃ , dvārakoṭṭhakasamīpaṃ gantvā yānato paṭiorohitvā .
Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye ambaṭṭho ārāmaṃ pāvisi .
Tasmiṃ pana samaye , ṭhitamajjhanhikasamaye .
Kasmā pana tasmiṃ samaye caṅkamantīti ?
Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ , divāpadhānikā vā te .
Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhāyitvā
P1.252 sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti .Yena te bhikkhūti so kira –
‘‘ kuhiṃ samaṇo gotamo ’’ ti pariveṇato pariveṇaṃ anāgantvā ‘‘ pucchitvāva pavisissāmī ’’ ti vilokento araññahatthī viya mahācaṅkame caṅkamamāne paṃsukūlike bhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi .
Taṃ sandhāya yena te bhikkhūtiādi vuttaṃ .
Dassanāyāti daṭṭhuṃ , passitukāmā hutvāti attho .
260. Abhiññātakolaññoti pākaṭakulajo .
Tadā kira jambudīpe ambaṭṭhakulaṃ nāma pākaṭakulamahosi
V1.204 .Abhiññātassāti rūpajātimantakulāpadesehi pākaṭassa .
Agarūti abhāriko .
Yo hi ambaṭṭhaṃ ñāpetuṃ na sakkuṇeyya , tassa tena saddhiṃ kathāsallāpo garu bhaveyya .
Bhagavato pana tādisānaṃ māṇavānaṃ satenāpi sahassenāpi
M1.225 pañhaṃ puṭṭhassa vissajjane dandhāyitattaṃ natthīti maññamānā –‘‘ agaru kho panā ’’ ti cintayiṃsu .
Vihāroti gandhakuṭiṃ sandhāya āhaṃsu .
Ataramānoti aturito , saṇikaṃ padappamāṇaṭṭhāne padaṃ nikkhipanto vattaṃ katvā susammaṭṭhaṃ muttādalasinduvārasantharasadisaṃ vālikaṃ avināsentoti attho .
Āḷindan ti pamukhaṃ .
Ukkāsitvāti ukkāsitasaddaṃ katvā .
Aggaḷan ti dvārakavāṭaṃ .
Ākoṭehīti agganakhehi saṇikaṃ kuñcikacchiddasamīpe ākoṭehīti vuttaṃ hoti .
Dvāraṃ kira atiupari amanussā , atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti .
Tathā anākoṭetvā majjhe chiddasamīpe koṭetabbanti idaṃ dvārākoṭanavattanti dīpentā vadanti .
261. Vivari bhagavā dvāran ti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivari .
Vivariyatūti pana hatthaṃ pasāresi .
Tato ‘‘ bhagavā tumhehi
P1.253 anekāsu kappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ katan ’’ ti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ .Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ , tasmā vivari bhagavā dvāranti vattuṃ vaṭṭati .
Bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsūti yathā khamanīyādīni pucchanto bhagavā tehi , evaṃ tepi bhagavatā saddhiṃ samappavattamodā ahesuṃ .
Sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamaṃsu .
Yāya ca ‘‘ kacci , bho gotama , khamanīyaṃ ;
kacci yāpanīyaṃ , kacci bhoto ca gotamassa sāvakānañca appābādhaṃ , appātaṅkaṃ , lahuṭṭhānaṃ , balaṃ , phāsuvihāro ’’ tiādikāya kathāya sammodiṃsu , taṃ pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ , atthabyañjanamadhuratāya sucirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ arahabhāvato saritabbabhāvato ca sāraṇīyaṃ .
Suyyamānasukhato sammodanīyaṃ , anussariyamānasukhato ca sāraṇīyaṃ .
Tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ , atthaparisuddhatāya sāraṇīyaṃ .
Evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhapetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu .
Ambaṭṭho
M1.226 pana māṇavoti so kira bhagavato rūpasampattiyaṃ cittappasādamattampi akatvā ‘‘ dasabalaṃV1.205 apasādessāmī ’’ ti udare baddhasāṭakaṃ muñcitvā kaṇṭhe olambetvā ekena hatthena dussakaṇṇaṃ gahetvā caṅkamaṃ abhirūhitvā kālena bāhuṃ , kālena udaraṃ , kālena piṭṭhiṃ dassento , kālena hatthavikāraṃ , kālena bhamukavikāraṃ karonto ,‘‘ kacci te bho , gotama , dhātusamatā , kacci bhikkhāhārena na kilamatha , akilamathākāroyeva pana te paññāyati ;thūlāni hi te aṅgapaccaṅgāni , pāsādikattha gatagataṭṭhāne .
‘ te bahujanā rājapabbajitoti ca buddho ’ ti ca uppannabahumānā paṇītaṃ ojavantamāhāraṃ denti .
Passatha , bho , gehaṃ , cittasālā viya , dibbapāsādo viya .
Imaṃ mañcaṃ passatha , bimbohanaṃ passatha , kiṃ evarūpe ṭhāne vasantassa samaṇadhammaṃ kātuṃ dukkaran ’’ ti evarūpaṃ uppaṇḍanakathaṃ anācārabhāvasāraṇīyaṃ katheti , tena
P1.254 vuttaṃ –‘‘ ambaṭṭho pana māṇavo caṅkamantopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāreti , ṭhitopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretī ’’ ti .
262. Atha kho bhagavāti atha bhagavā –
‘‘ ayaṃ māṇavo hatthaṃ pasāretvā bhavaggaṃ gahetukāmo viya , pādaṃ pasāretvā avīciṃ vicaritukāmo viya , mahāsamuddaṃ taritukāmo viya , sineruṃ ārohitukāmo viya ca aṭṭhāne vāyamati , handa , tena saddhiṃ mantemī ’’ ti ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca .
Ācariyapācariyehīti ācariyehi ca tesaṃ ācariyehi ca .