Pubbakaisibhāvānuyogavaṇṇanā
283. Dattikan ti dinnakaṃ .
Sammukhībhāvampi na dadātīti kasmā na dadāti ?
So kira sammukhā
V1.220 āvaṭṭaniṃ nāma vijjaṃP1.272 jānāti .Yadā rājā mahārahena alaṅkārena alaṅkato hoti , tadā rañño samīpe ṭhatvā tassa alaṅkārassa nāmaṃ gaṇhati .
Tassa rājā nāme gahite na demīti vattuṃ na sakkoti .
Datvā puna chaṇadivase alaṅkāraṃ āharathāti vatvā , natthi , deva , tumhehi brāhmaṇassa dinnoti vutto ,‘‘ kasmā me dinno ’’ ti pucchi .
Te amaccā ‘ so brāhmaṇo sammukhā āvaṭṭanimāyaṃ jānāti .
Tāya tumhe āvaṭṭetvā gahetvā gacchatī ’ ti āhaṃsu .
Apare raññā saha tassa atisahāyabhāvaṃ asahantā āhaṃsu –
‘‘ deva , etassa brāhmaṇassa sarīre saṅkhaphalitakuṭṭhaṃ nāma atthi .
Tumhe etaṃ disvāva āliṅgatha parāmasatha , idañca kuṭṭhaṃ nāma kāyasaṃsaggavasena anugacchati , mā evaṃ karothā ’’ ti .
Tato paṭṭhāya tassa rājā sammukhībhāvaṃ na deti .
Yasmā pana so brāhmaṇo paṇḍito khattavijjāya kusalo , tena saha mantetvā katakammaṃ nāma na virujjhati , tasmā sāṇipākārassa anto ṭhatvā bahi ṭhitena tena saddhiṃ manteti .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ tiro dussantena mantetī ’’ ti .
Tattha tirodussantenāti tirodussena .
Ayameva vā pāṭho .
Dhammikan ti anavajjaṃ .
Payātan ti abhiharitvā dinnaṃ .
Kathaṃ tassa rājāti yassa rañño brāhmaṇo īdisaṃ bhikkhaṃ paṭiggaṇheyya , kathaṃ tassa brāhmaṇassa so rājā sammukhībhāvampi na dadeyya .
Ayaṃ pana adinnakaṃ māyāya gaṇhati , tenassa sammukhībhāvaṃ rājā na detīti niṭṭhamettha gantabbanti ayamettha adhippāyo .
‘‘ Idaṃ pana kāraṇaṃ ṭhapetvā rājānañceva brāhmaṇañca na añño koci jānāti .
Tadetaṃ evaṃ rahassampi paṭicchannampi addhā sabbaññū samaṇo gotamoti niṭṭhaṃ gamissatī ’’ ti bhagavā pakāsesi .
284. Idāni
M1.244 ayañca ambaṭṭho , ācariyo cassa mante nissāya atimānino .Tena tesaṃ mantanissitamānanimmadanatthaṃ uttari desanaṃ vaḍḍhento taṃ kiṃ maññasi , ambaṭṭha , idha rājātiādimāha .
Tattha
P1.273 rathūpatthareti rathamhi rañño ṭhānatthaṃ attharitvā sajjitapadese .Uggehi vāti uggatuggatehi vā amaccehi .
Rājaññehīti anabhisittakumārehi .
Kiñcideva mantanan ti asukasmiṃ dese taḷākaṃ vā mātikaṃ vā kātuṃ vaṭṭati , asukasmiṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā nagaraṃ vā nivesetunti evarūpaṃ pākaṭamantanaṃ .
Tadeva mantanan ti yaṃ raññā mantitaṃ tadeva .
Tādisehiyeva sīsukkhepabhamukkhepādīhi ākārehi manteyya .
Rājabhaṇitan ti yathā raññā bhaṇitaṃ , tassatthassa sādhanasamatthaṃ .
Sopi tassatthassa sādhanasamatthameva bhaṇitaṃ bhaṇatīti attho .
285. Pavattāroti pavattayitāro .
Yesan ti yesaṃ santakaṃ .
Mantapadan ti vedasaṅkhātaṃ mantameva
V1.221 .Gītan ti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi sarasampattivasena sajjhāyitaṃ .
Pavuttan ti aññesaṃ vuttaṃ , vācitanti attho .
Samihitan ti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ , piṇḍaṃ katvā ṭhapitanti attho .
Tadanugāyantīti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbe gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti .
Tadanubhāsantīti taṃ anubhāsanti , idaṃ purimasseva vevacanaṃ .
Bhāsitamanubhāsantīti tehi bhāsitaṃ sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti .
Vācitamanuvācentīti tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti .
Seyyathidan ti te katamehi attho .
Aṭṭhakotiādīni tesaṃ nāmāni .
Te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato pāvacanena saha saṃsanditvā mante ganthiṃsu .
Aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu .
Netaṃ
P1.274 ṭhānaṃ vijjatīti yena tvaṃ isi bhaveyyāsi , etaṃ kāraṇaṃ na vijjati .Idha bhagavā yasmā –
‘‘ esa pucchiyamānopi , attano avattharaṇabhāvaṃ ñatvā paṭivacanaṃ na dassatī ’’ ti jānāti , tasmā paṭiññaṃ agahetvāva taṃ isibhāvaṃ paṭikkhipi .
286. Idāni
M1.245 yasmā te porāṇā dasa brāhmaṇā nirāmagandhā anitthigandhā rajojalladharā brahmacārino araññāyatane pabbatapādesu vanamūlaphalāhārā vasiṃsu .Yadā katthaci gantukāmā honti , iddhiyā ākāseneva gacchanti , natthi tesaṃ yānena kiccaṃ .
Sabbadisāsu ca nesaṃ mettādibrahmavihārabhāvanāva ārakkhā hoti , natthi tesaṃ pākārapurisaguttīhi attho .
Iminā ca ambaṭṭhena sutapubbā tesaṃ paṭipatti ;
tasmā imassa sācariyakassa tesaṃ paṭipattito ārakabhāvaṃ dassetuṃ –
‘‘ taṃ kiṃ maññasi , ambaṭṭhā ’’ tiādimāha .
Tattha vicitakāḷakan ti vicinitvā apanītakāḷakaṃ .
Veṭhakanatapassāhīti dussapaṭṭadussaveṇi ādīhi veṭhakehi namitaphāsukāhi .
Kuttavālehīti sobhākaraṇatthaṃ kappetuṃ , yuttaṭṭhānesu kappitavālehi .
Ettha ca vaḷavānaṃyeva vālā kappitā , na rathānaṃ , vaḷavapayuttattā pana rathāpi ‘‘ kuttavālā ’’ ti vuttā .
Ukkiṇṇaparikhāsūti khataparikhāsu .
Okkhittapalighāsūti ṭhapitapalighāsu .
Nagarūpakārikāsūti ettha upakārikāti paresaṃ ārohanivāraṇatthaṃ samantā nagaraṃ pākārassa adhobhāge katasudhākammaṃ vuccati .
Idha pana tāhi upakārikāhi yuttāni nagarāneva ‘‘ nagarūpakārikāyo ’’ ti adhippetāni .
Rakkhāpentīti tādisesu nagaresu vasantāpi attānaṃ rakkhāpenti .
Kaṅkhāti ‘‘ sabbaññū , na sabbaññū ’’ ti evaṃ saṃsayo .
Vimatīti tasseva vevacanaṃ , virūpā
V1.222 mati , vinicchinituṃ asamatthāti attho .Idaṃ bhagavā ‘‘ ambaṭṭhassa iminā attabhāvena maggapātubhāvo natthi , kevalaṃ divaso vītivattati , ayaṃ kho pana lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgato , tampi
P1.275 kiccaṃ nassarati .Handassa satijananatthaṃ nayaṃ demī ’’ ti āha .