6. Mahālisuttavaṇṇanā

Brāhmaṇadūtavatthuvaṇṇanā

359. EvaṃP1.309V1.249M1.276 me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyan ti mahālisuttaṃ .

Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā .

Vesāliyan ti punappunaṃ visālabhāvūpagamanato vesālīti laddhanāmake nagare .

Mahāvaneti bahinagare himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ sayaṃ jātavanaṃ atthi , yaṃ mahantabhāveneva mahāvananti vuccati , tasmiṃ mahāvane .

Kūṭāgārasālāyan ti tasmiṃ vanasaṇḍe saṅghārāmaṃ patiṭṭhapesuṃ .

Tattha kaṇṇikaṃ yojetvā thambhānaṃ upari kūṭāgārasālāsaṅkhepena devavimānasadisaṃ pāsādaṃ akaṃsu , taṃ upādāya sakalopi saṅghārāmo ‘‘ kūṭāgārasālā ’’ ti paññāyittha .

Bhagavā taṃ vesāliṃ upanissāya tasmiṃ saṅghārāme viharati .

Tena vuttaṃ –

‘‘ vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyan ’’ ti .

Kosalakāti kosalaraṭṭhavāsino .

Māgadhakāti magadharaṭṭhavāsino .

Karaṇīyenāti avassaṃ kattabbakammena .

Yañhi akātumpi vaṭṭati , taṃ kiccanti vuccati , yaṃ avassaṃ kātabbameva , taṃ karaṇīyaṃ nāma .

360. Paṭisallīno bhagavāti nānārammaṇacārato paṭikkamma sallīno nilīno , ekībhāvaṃ upagamma ekattārammaṇe jhānaratiṃ anubhavatīti attho .

Tatthevāti tasmiññeva vihāre .

Ekamantan tiP1.310 tasmā ṭhānā apakkamma tāsu tāsu rukkhacchāyāsu nisīdiṃsu .

Oṭṭhaddhalicchavīvatthuvaṇṇanā

361. Oṭṭhaddhoti addhoṭṭhatāya evaṃladdhanāmo .

Mahatiyā licchavīparisāyāti purebhattaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā bhagavato santike uposathaṅgāni adhiṭṭhahitvā gandhamālādīni gāhāpetvā ugghosanāya mahatiṃ licchavirājaparisaṃ sannipātāpetvā tāya nīlapītādivaṇṇavatthābharaṇavilepanapaṭimaṇḍitāyaV1.250 tāvatiṃsaparisasappaṭibhāgāya mahatiyā licchaviparisāya saddhiṃ upasaṅkami .

Akālo kho mahālītiM1.277 tassa oṭṭhaddhassa mahālīti mūlanāmaṃ , tena mūlanāmamattena naṃ thero mahālīti ālapati .

Ekamantaṃ nisīdīti patirūpāsu rukkhacchāyāsu tāya licchaviparisāya saddhiṃ ratanattayassa vaṇṇaṃ kathayanto nisīdi .

362. Sīho samaṇuddesoti āyasmato nāgitassa bhāgineyyo sattavassakāle pabbajitvā sāsane yuttapayutto ‘‘ sīho ’’ ti evaṃnāmako sāmaṇero , so kira taṃ mahāparisaṃ disvā –

‘‘ ayaṃ parisā mahatī , sakalaṃ vihāraṃ pūretvā nisinnā , addhā bhagavā ajja imissā parisāya mahantena ussāhena dhammaṃ desessati , yaṃnūnāhaṃ upajjhāyassācikkhitvā bhagavato mahāparisāya sannipatitabhāvaṃ ārocāpeyyan ’’ ti cintetvā yenāyasmā nāgito tenupasaṅkami .

Bhante kassapāti theraṃ gottena ālapati .

Esā janatāti eso janasamūho .

Tvaññeva bhagavato ārocehīti sīho kira bhagavato vissāsiko , ayañhi thero thūlasarīro , tenassa sarīragarutāya uṭṭhānanisajjādīsu ālasiyabhāvo īsakaṃ appahīno viya hoti .

Athāyaṃ sāmaṇero bhagavato kālena kālaṃ vattaṃ karoti .

Tena naṃ thero ‘‘ tvampi dasabalassa vissāsiko ’’ ti vatvā gaccha tvaññevārocehīti āha .

Vihārapacchāyāyan ti vihārachāyāyaṃ , kūṭāgāramahāgehacchāyāya pharitokāseti attho .

Sā kira kūṭāgārasālā dakkhiṇuttaratoP1.311 dīghā pācīnamukhā , tenassā purato mahatī chāyā patthaṭā hoti , sīho tattha bhagavato āsanaṃ paññapesi .

363. Atha kho bhagavā dvārantarehi ceva vātapānantarehi ca nikkhamitvā vidhāvantāhi vippharantīhi chabbaṇṇāhi buddharasmīhi saṃsūcitanikkhamano valāhakantarato puṇṇacando viya kūṭāgārasālato nikkhamitvā paññattavarabuddhāsane nisīdi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ atha kho bhagavā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāya paññatte āsane nisīdī ’’ ti .

364-365.

PurimāniM1.278 , bhante , divasāni purimatarānīti ettha hiyyo divasaṃ purimaṃ nāma , tato paraṃ purimataraṃ .

Tato paṭṭhāya pana sabbāni purimāni ceva purimatarāni ca honti .

Yadaggeti mūladivasato paṭṭhāya yaṃ divasaṃ aggaṃ parakoṭiṃ katvā viharāmīti attho , yāva vihāsinti vuttaṃ hoti .

Idāni tassa parimāṇaṃ dassento ‘‘ naciraṃ tīṇi vassānī ’’ ti āha .

Atha vā yadaggeti yaṃ divasaṃ aggaṃ katvā naciraṃ tīṇi vassāni viharāmītipi atthoV1.251 .

Yaṃ divasaṃ ādiṃ katvā naciraṃ vihāsiṃ tīṇiyeva vassānīti vuttaṃ hoti .

Ayaṃ kira bhagavato pattacīvaraṃ gaṇhanto tīṇi saṃvaccharāni bhagavantaṃ upaṭṭhāsi , taṃ sandhāya evaṃ vadati .

Piyarūpānīti piyajātikāni sātajātikāni .

Kāmūpasaṃhitānīti kāmassādayuttāni .

Rajanīyānīti rāgajanakāni .

No ca kho dibbāni saddānīti kasmā sunakkhatto tāni na suṇāti ?

So kira bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ yāci , tassa bhagavā ācikkhi , so yathānusiṭṭhaṃ paṭipanno dibbacakkhuṃ uppādetvā devatānaṃ rūpāni disvā cintesi ‘‘ imasmiṃ sarīrasaṇṭhāne saddena madhurena bhavitabbaṃ , kathaṃ nu kho naṃ suṇeyyan ’’ ti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbasotaparikammaṃ pucchi .

Ayañca atīte ekaṃ sīlavantaṃ bhikkhuṃ kaṇṇasakkhaliyaṃ paharitvāP1.312 badhiramakāsi .

Tasmā parikammaṃ karontopi abhabbo dibbasotādhigamāya .

Tenassa na bhagavā parikammaṃ kathesi .

So ettāvatā bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi –

‘‘ addhā samaṇassa gotamassa evaṃ hoti –

‘ ahampi khattiyo ayampi khattiyo , sacassa ñāṇaṃ vaḍḍhissati , ayampi sabbaññū bhavissatī ’ ti usūyāya mayhaṃ na kathesī ’’ ti .

So anukkamena gihibhāvaṃ patvā tamatthaṃ mahālilicchavino kathento evamāha .

366-371.

Ekaṃsabhāvitoti ekaṃsāya ekakoṭṭhāsāya bhāvito , dibbānaṃ vā rūpānaṃ dassanatthāya dibbānaṃ vā saddānaṃ savanatthāya bhāvitoti attho .

Tiriyan ti anudisāya .

Ubhayaṃsabhāvitoti ubhayaṃsāya ubhayakoṭṭhāsāya bhāvitoti attho .

Ayaṃ kho mahāli hetūti ayaṃ dibbānaṃyeva rūpānaṃ dassanāya ekaṃsabhāvito samādhi hetu .

Imamatthaṃ sutvā so licchavī cintesi –

‘‘ idaṃ dibbasotena saddasuṇanaṃ imasmiṃ sāsane uttamatthabhūtaṃ maññe imassa nūna atthāya eteM1.279 bhikkhū paññāsampi saṭṭhipi vassāni apaṇṇakaṃ brahmacariyaṃ caranti , yaṃnūnāhaṃ dasabalaṃ etamatthaṃ puccheyyan ’’ ti .

372. Tato tamatthaṃ pucchanto ‘‘ etāsaṃ nūna , bhante ’’ tiādimāha .

Samādhibhāvanānan ti ettha samādhiyeva samādhibhāvanā , ubhayaṃsabhāvitānaṃ samādhīnanti attho .

Atha yasmā sāsanato bāhirā etā samādhibhāvanā , na ajjhattikā .

Tasmā tā paṭikkhipitvā yadatthaṃ bhikkhū brahmacariyaṃ caranti , taṃ dassento bhagavā ‘‘ na kho mahālī ’’ tiādimāha .

Catuariyaphalavaṇṇanā

373. TiṇṇaṃV1.252 saṃyojanānan ti sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ tiṇṇaṃ bandhanānaṃ .

Tāni hi vaṭṭadukkhamaye rathe satte saṃyojenti , tasmā saṃyojanānīti vuccanti .

SotāpannoP1.313 hotīti maggasotaṃ āpanno hoti .

Avinipātadhammoti catūsu apāyesu apatanadhammo .

Niyatoti dhammaniyāmena niyato .

Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ assa , anena vā pattabbāti sambodhiparāyaṇo .

Tanuttāti pariyuṭṭhānamandatāya ca kadāci karahaci uppattiyā ca tanubhāvā .

Orambhāgiyānan ti heṭṭhābhāgiyānaṃ , ye hi baddho upari suddhāvāsabhūmiyaṃ nibbattituṃ na sakkoti .

Opapātikoti sesayonipaṭikkhepavacanametaṃ .

Tattha parinibbāyīti tasmiṃ uparibhaveyeva parinibbānadhammo .

Anāvattidhammoti tato brahmalokā puna paṭisandhivasena anāvattanadhammo .

Cetovimuttin ti cittavisuddhiṃ , sabbakilesabandhanavimuttassa arahattaphalacittassetaṃ adhivacanaṃ .

Paññāvimuttin ti etthāpi sabbakilesabandhanavimuttā arahattaphalapaññāva paññāvimuttīti veditabbā .

Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve .

Sayan ti sāmaṃ .

Abhiññāti abhijānitvā .

Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā .

Atha vā abhiññā sacchikatvāti abhiññāya abhivisiṭṭhena ñāṇena sacchikaritvātipi attho .

Upasampajjāti patvā paṭilabhitvā .

Idaṃ sutvā licchavirājā cintesi –

‘‘ ayaṃ pana dhammo na sakuṇena viya uppatitvā , nāpi godhāya viya urena gantvā sakkā paṭivijjhituṃM1.280 , addhā pana imaṃ paṭivijjhantassa pubbabhāgappaṭipadāya bhavitabbaṃ , pucchāmi tāva nan ’’ ti .

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā

374-375.

Tato bhagavantaṃ pucchanto ‘‘ atthi pana bhante ’’ tiādimāha .

Aṭṭhaṅgikoti pañcaṅgikaṃ turiyaṃ viya aṭṭhaṅgiko gāmo viya ca aṭṭhaṅgamattoyeva hutvā aṭṭhaṅgiko , na aṅgato añño maggo nāma atthi .

Tenevāha –

‘‘ seyyathidaṃ , sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhī ’’ ti .

TatthaP1.314 sammādassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi .

Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo .

Sammā pariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā .

Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto .

Sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo .

Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo .

Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati .

Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi .

Etesu ekekassa tīṇi tīṇiV1.253 kiccāni honti .

Seyyathidaṃ , sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati , nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato .

Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni pajahanti , nirodhañca ārammaṇaṃ karonti , visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhamme abhiniropeti .

Sammāvācā sammā pariggaṇhati .

Sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti .

Sammāājīvo sammā vodāpeti .

Sammāvāyāmo sammā paggaṇhati .

Sammāsati sammā upaṭṭhāpeti .

Sammāsamādhi sammā padahati .

Api cesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti , maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā .

Kiccato pana ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādīni cattāri nāmāni labhati .

Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā honti .

Maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā .

Tesu sammāsaṅkappo kiccato ‘‘ nekkhammasaṅkappo ’’ tiādīni tīṇi nāmāni labhati .

Sammā vācādayo tisso viratiyopi honti , cetanādayopi honti , maggakkhaṇe pana viratiyeva .

Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati .

Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva .

ItiM1.281 imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā .

Ayañhi ‘‘ paññāpajjoto paññāsatthan ’’ ti ( dha . sa .20) ca vuttā .

Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemenaP1.315 yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti .

Tena vuttaṃ –

‘‘ nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā ’’ ti .

Sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro , tasmā tadanantaraṃ vutto .

Yathā hi heraññiko hatthena parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento –

‘‘ ayaṃ cheko , ayaṃ kūṭo ’’ ti jānāti .

Evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno –

‘‘ ime dhammā kāmāvacarā , ime dhammā rūpāvacarādayo ’’ ti pajānāti .

Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kamme upaneti , evaṃ vitakkena vitakketvā vitakketvā dinne dhamme yogāvacaro paññāya –

‘‘ ime kāmāvacarā , ime rūpāvacarā ’’ tiādinā nayena paricchinditvā kamme upanetiV1.254 .

Tena vuttaṃ –

‘‘ sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro , tasmā tadanantaraṃ vutto ’’ ti .

Svāyaṃ yathā sammādiṭṭhiyā evaṃ sammāvācāyapi upakārako .

Yathāha –

‘‘ pubbe kho , visākha , vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī ’’ ti ,( ma . ni .1.463) tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā .

Yasmā pana –

‘‘ idañcidañca karissāmā ’’ ti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti ;

tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto .

Catubbidhaṃ pana vacīduccaritaṃ , tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ pūreti , na itarassa , tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto .

Evaṃ visuddhājīvena pana ‘‘ parisuddho me ājīvo ’’ ti ettāvatā ca paritosaṃ katvā suttapamattena viharituṃ na yuttaṃ , atha kho ‘‘ sabbiriyāpathesu idaṃ vīriyaṃ samārabhitabban ’’ ti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto .

Tato ‘‘ āraddhavīriyenapi kāyādīsu catūsu vatthūsuM1.282 sati sūpaṭṭhitā kātabbā ’’ ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ sammāsatiP1.316 desitā .

Yasmā panevaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissupakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ , tasmā sammāsatiyā anantaraṃ sammāsamādhi desitoti veditabbo .

Etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyāti etesaṃ sotāpattiphalādīnaṃ paccakkhakiriyatthāya .

Dve pabbajitavatthuvaṇṇanā

376-377.

Ekamidāhan ti idaṃ kasmā āraddhaṃ ?

Ayaṃ kira rājā –

‘‘ rūpaṃ attā ’’ ti evaṃladdhiko , tenassa desanāya cittaṃ nādhimuccati .

Atha bhagavatā tassa laddhiyā āvikaraṇatthaṃ ekaṃ kāraṇaṃ āharituṃ idamāraddhaṃ .

Tatrāyaṃ saṅkhepattho –

‘‘ ahaṃ ekaṃ samayaṃ ghositārāme viharāmi , tatra vasantaṃ maṃ te dve pabbajitā evaṃ pucchiṃsu .

Athāhaṃ tesaṃ buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ nāma kathento idamavocaṃ –

‘‘ āvuso , saddhāsampanno nāma kulaputto evarūpassa satthu sāsane pabbajito , evaṃ tividhaṃ sīlaṃ pūretvā paṭhamajjhānādīni patvā ṭhito ‘ taṃ jīvan ’ tiādīni vadeyya , yuttaṃ nu kho etamassā ’’ ti ?

Tato tehi ‘‘ yuttan ’’ ti vutte ‘‘ ahaṃ kho panetaṃ , āvuso , evaṃ jānāmi , evaṃ passāmi , atha ca panāhaṃ na vadāmī ’’ ti taṃ vādaṃ paṭikkhipitvā uttari khīṇāsavaṃ dassetvā ‘‘ imassa evaṃ vattuṃ na yuttan ’’ ti avocaṃ .

Te mama vacanaṃ sutvā attamanā ahesunti .

Evaṃ vutte sopi attamano ahosiV1.255 .

Tenāha –

‘‘ idamavoca bhagavā .

Attamano oṭṭhaddho licchavī bhagavato bhāsitaṃ abhinandī ’’ ti .

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā