Komārabhaccajīvakakathāvaṇṇanā

157. AthaV1.122 kho rājāti rājā kira tesaṃ vacanaṃ sutvā cintesi –

‘‘ ahaṃ yassa yassa vacanaṃ na sotukāmo , so so evaP1.145 kathesi .

Yassa panamhi vacanaṃ sotukāmo , esa nāgavasaṃ pivitvā ṭhito supaṇṇo viya tuṇhībhūto , anattho vata me ’’ ti .

Athassa etadahosi –

‘‘ jīvako upasantassa buddhassa bhagavato upaṭṭhāko , sayampi upasanto , tasmā vattasampanno bhikkhu viya tuṇhībhūtova nisinno , na esa mayi akathente kathessati , hatthimhi kho pana maddante hatthisseva pādo gahetabbo ’’ ti tena saddhiṃ sayaṃ mantetumāraddho .

Tena vuttaṃ –

‘‘ atha kho rājā ’’ ti .

Tattha kiṃ tuṇhīti kena kāraṇena tuṇhī .

Imesaṃ amaccānaṃ attano attano kulūpakasamaṇassa vaṇṇaṃ kathentānaṃ mukhaṃ nappahotiM1.133 .

Kiṃ yathā etesaṃ , evaṃ tava kulūpakasamaṇo natthi , kiṃ tvaṃ daliddo , na te mama pitarā issariyaṃ dinnaṃ , udāhu assaddhoti pucchati .

Tato jīvakassa etadahosi –

‘‘ ayaṃ rājā maṃ kulūpakasamaṇassa guṇaṃ kathāpeti , na dāni me tuṇhībhāvassa kālo , yathā kho panime rājānaṃ vanditvā nisinnāva attano kulūpakasamaṇānaṃ guṇaṃ kathayiṃsu , na mayhaṃ evaṃ satthuguṇe kathetuṃ yuttan ’’ ti uṭṭhāyāsanā bhagavato vihārābhimukho pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi paggahetvā –

‘‘ mahārāja , mā maṃ evaṃ cintayittha ,‘ ayaṃ yaṃ vā taṃ vā samaṇaṃ upasaṅkamatī ’ ti , mama satthuno hi mātukucchiokkamane , mātukucchito nikkhamane , mahābhinikkhamane , sambodhiyaṃ , dhammacakkappavattane ca , dasasahassilokadhātu kampittha , evaṃ yamakapāṭihāriyaṃ akāsi , evaṃ devorohaṇaṃ , ahaṃ satthuno guṇe kathayissāmi , ekaggacitto suṇa , mahārājā ’’ ti vatvā –

‘‘ ayaṃ deva , bhagavā arahaṃ sammāsambuddho ’’ tiādimāha .

TatthaP1.146 taṃ kho pana bhagavantan ti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ , tassa kho pana bhagavatoti attho .

Kalyāṇoti kalyāṇaguṇasamannāgato , seṭṭhoti vuttaṃ hoti .

Kittisaddoti kittiyeva .

Thutighoso vā .

Abbhuggatoti sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā uggato .

Kinti ?

‘‘ Itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho … pe … bhagavā ’’ ti .

Tatrāyaṃ padasambandho – so bhagavā itipi arahaṃ itipi sammāsambuddho … pe … itipi bhagavāti .

Iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti .

Tattha ārakattā arīnaṃ , arānañca hatattā , paccayādīnaṃ arahattā , pāpakaraṇe rahābhāvāti , imehi tāva kāraṇehi so bhagavāV1.123 arahanti veditabbotiādinā nayena mātikaṃ nikkhipitvā sabbāneva cetāni padāni visuddhimagge buddhānussatiniddese vitthāritānīti tato nesaṃ vitthāro gahetabbo .

Jīvako pana ekamekassa padassa atthaṃ niṭṭhāpetvā –

‘‘ evaṃ , mahārāja , arahaṃ mayhaṃ satthā , evaṃ sammāsambuddho … pe … evaṃ bhagavā ’’ ti vatvā –

‘‘ taṃ , devo , bhagavantaṃ payirupāsatu , appeva nāma devassa taṃ bhagavantaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā ’’ ti āha .

Ettha ca taṃ devo payirupāsatūti vadanto ‘‘ mahārāja , tumhādisānañhi satenapi sahassenapi satasahassenapi puṭṭhassaM1.134 mayhaṃ satthuno sabbesaṃ cittaṃ gahetvā kathetuṃ thāmo ca balañca atthi , vissattho upasaṅkamitvā puccheyyāsi mahārājā ’’ ti āha .

Raññopi bhagavato guṇakathaṃ suṇantassa sakalasarīraṃ pañcavaṇṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭaṃ ahosi .

So taṅkhaṇaññeva gantukāmo hutvā –

‘‘ imāya kho pana velāya mayhaṃ dasabalassa santikaṃ gacchato na añño koci khippaṃ yānāni yojetuṃ sakkhissati aññatra jīvakā ’’ ti cintetvā –

‘‘ tena hi , samma jīvaka , hatthiyānāni kappāpehī ’’ ti āha .

158. Tattha tena hīti uyyojanatthe nipāto .

Gaccha , samma jīvakātiP1.147 vuttaṃ hoti .

Hatthiyānānīti anekesu assarathādīsu yānesu vijjamānesupi hatthiyānaṃ uttamaṃ ;

uttamassa santikaṃ uttamayāneneva gantabbanti ca , assayānarathayānāni sasaddāni , dūratova tesaṃ saddo suyyati , hatthiyānassa padānupadaṃ gacchantāpi saddaṃ na suṇanti .

Nibbutassa pana kho bhagavato santike nibbuteheva yānehi gantabbanti ca cintayitvā hatthiyānānīti āha .

Pañcamattāni hatthinikāsatānīti pañca kareṇusatāni .

Kappāpetvāti ārohaṇasajjāni kāretvā .

Ārohaṇīyan ti ārohaṇayoggaṃ , opaguyhanti attho .

Kiṃ panesa raññā vuttaṃ akāsi avuttanti ?

Avuttaṃ .

Kasmā ?

Paṇḍitatāya .

Evaṃ kirassa ahosi – rājā imāya velāya gacchāmīti vadati , rājāno ca nāma bahupaccatthikā .

Sace antarāmagge koci antarāyo hoti , mampi garahissanti –

‘‘ jīvako rājā me kathaṃ gaṇhātīti akālepi rājānaṃ gahetvā nikkhamatī ’’ ti .

Bhagavantampi garahissanti ‘‘ samaṇo gotamo ,‘ mayhaṃ kathā vattatī ’ ti kālaṃ asallakkhetvāva dhammaṃ kathetī ’’ ti .

Tasmā yathā neva mayhaṃ , na bhagavato , garahā uppajjati ;

rañño ca rakkhā susaṃvihitā hoti , tathā karissāmī ’’ ti .

TatoP1.148V1.124 itthiyo nissāya purisānaṃ bhayaṃ nāma natthi ,‘ sukhaṃ itthiparivuto gamissāmī ’ ti pañca hatthinikāsatāni kappāpetvā pañca itthisatāni purisavesaṃ gāhāpetvā –

‘‘ asitomarahatthā rājānaṃ parivāreyyāthā ’’ ti vatvā puna cintesi –

‘‘ imassa rañño imasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃM1.135 upanissayo natthi , buddhā ca nāma upanissayaṃ disvāva dhammaṃ kathenti .

Handāhaṃ , mahājanaṃ sannipātāpemi , evañhi sati satthā kassacideva upanissayena dhammaṃ desessati , sā mahājanassa upakārāya bhavissatī ’’ ti .

So tattha tattha sāsanaṃ pesesi , bheriṃ carāpesi –

‘‘ ajja rājā bhagavato santikaṃ gacchati , sabbe attano vibhavānurūpena rañño ārakkhaṃ gaṇhantū ’’ ti .

Tato mahājano cintesi –

‘‘ rājā kira satthudassanatthaṃ gacchati , kīdisī vata bho dhammadesanā bhavissati , kiṃ no nakkhattakīḷāya , tattheva gamissāmā ’’ ti .

Sabbe gandhamālādīni gahetvā rañño āgamanaṃ ākaṅkhamānā magge aṭṭhaṃsu .

Jīvakopi rañño paṭivedesi –

‘‘ kappitāni kho te , deva , hatthiyānāni , yassa dāni kālaṃ maññasī ’’ ti .

Tattha yassa dāni kālaṃ maññasīti upacāravacanametaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti –

‘‘ yaṃ tayā āṇattaṃ , taṃ mayā kataṃ , idāni tvaṃ yassa gamanassa vā agamanassa vā kālaṃ maññasi , tadeva attano ruciyā karohī ’’ ti .

159. Paccekā itthiyoti pāṭiyekkā itthiyo , ekekissā hatthiniyā ekekaṃ itthinti vuttaṃ hoti .

Ukkāsu dhāriyamānāsūti daṇḍadīpikāsu dhāriyamānāsu .

Mahacca rājānubhāvenāti mahatā rājānubhāvena .

Mahaccātipi pāḷi , mahatiyāti attho , liṅgavipariyāyo esa .

Rājānubhāvo vuccati rājiddhi .

Kā panassa rājiddhi ?

Tiyojanasatānaṃ dvinnaṃ mahāraṭṭhānaṃ issariyasirī .

Tassa hi asukadivasaṃ rājā tathāgataṃ upasaṅkamissatīti paṭhamataraṃ saṃvidahane asatipi taṅkhaṇaññeva pañca itthisatāni purisavesaṃ gahetvā paṭimukkaveṭhanāni aṃse āsattakhaggāni maṇidaṇḍatomare gahetvā nikkhamiṃsu .

Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ paccekā itthiyo āropetvā ’’ ti .

Aparāpi soḷasasahassakhattiyanāṭakitthiyo rājānaṃ parivāresuṃ .

Tāsaṃ pariyante khujjavāmanakakirātādayo .

Tāsaṃ pariyante antepurapālakā vissāsikapurisā .

Tesaṃ pariyante vicitravesavilāsino saṭṭhisahassamattā mahāmattā .

Tesaṃ pariyante vividhālaṅkārapaṭimaṇḍitā nānappakāraāvudhahatthāM1.136 vijjādharataruṇā viya navutisahassamattā raṭṭhiyaputtā .

Tesaṃ pariyante satagghanikāniP1.149V1.125 nivāsetvā pañcasatagghanikāni ekaṃsaṃ katvā sunhātā suvilittā kañcanamālādinānābharaṇasobhitā dasasahassamattā brāhmaṇā dakkhiṇahatthaṃ ussāpetvā jayasaddaṃ ghosantā gacchanti .

Tesaṃ pariyante pañcaṅgikāni tūriyāni .

Tesaṃ pariyante dhanupantiparikkhepo .

Tassa pariyante hatthighaṭā .

Hatthīnaṃ pariyante gīvāya gīvaṃ paharamānā assapanti .

Assapariyante aññamaññaṃ saṅghaṭṭanarathā .

Rathapariyante bāhāya bāhaṃ paharayamānā yodhā .

Tesaṃ pariyante attano attano anurūpāya ābharaṇasampattiyā virocamānā aṭṭhārasa seniyo .

Iti yathā pariyante ṭhatvā khitto saro rājānaṃ na pāpuṇāti , evaṃ jīvako komārabhacco rañño parisaṃ saṃvidahitvā attanā rañño avidūreneva gacchati –

‘‘ sace koci upaddavo hoti , paṭhamatara rañño jīvitadānaṃ dassāmī ’’ ti .

Ukkānaṃ pana ettakāni satāni vā sahassāni vāti paricchedo natthīti evarūpiṃ rājiddhiṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ mahaccarājānubhāvena yena jīvakassa komārabhaccassa ambavanaṃ , tena pāyāsī ’’ ti .

Ahudeva bhayan ti ettha cittutrāsabhayaṃ , ñāṇabhayaṃ , ārammaṇabhayaṃ , ottappabhayanti catubbidhaṃ bhayaṃ , tattha ‘‘ jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānakan ’’ tiādinā nayena vuttaṃ cittutrāsabhayaṃ nāma .

‘‘ Tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī ’’ ti ( saṃ . ni .3.78) evamāgataṃ ñāṇabhayaṃ nāma .

‘‘ Etaṃ nūna taṃ bhayabheravaṃ āgacchatī ’’ ti ( ma . ni .1.49) ettha vuttaṃ ārammaṇabhayaṃ nāma .

‘‘ Bhīruṃ pasaṃsanti , na hi tattha sūraṃ ;

Bhayā hi santo , na karonti pāpan ’’ tiP1.150 .( saṃ . ni .1.33);

Idaṃ ottappabhayaṃ nāma .

Tesu idha cittutrāsabhayaṃ , ahu ahosīti attho .

Chambhitattan ti chambhitassa bhāvo .

Sakalasarīracalananti attho .

Lomahaṃsoti lomahaṃsanaṃ , uddhaṃ ṭhitalomatāti attho .

So panāyaṃ lomahaṃso dhammassavanādīsu pītiuppattikāle pītiyāpi hotiM1.137 .

Bhīrukajātikānaṃ sampahārapisācādidassanesu bhayenāpi .

Idha bhayalomahaṃsoti veditabbo .

Kasmā panesa bhītoti ?

Andhakārenāti eke vadanti .

Rājagahe kira dvattiṃsa mahādvārāni , catusaṭṭhi khuddakadvārāni .

Jīvakassa ambavanaṃ pākārassa ca gijjhakūṭassa ca antarā hoti .

So pācīnadvārena nikkhamitvā pabbatacchāyāya pāvisi , tattha pabbatakūṭena candoV1.126 chādito , pabbatacchāyāya ca rukkhacchāyāya ca andhakāraṃ ahosīti , tampi akāraṇaṃ .

Tadā hi ukkānaṃ satasahassānampi paricchedo natthi .

Ayaṃ pana appasaddataṃ nissāya jīvake āsaṅkāya bhīto .

Jīvako kirassa uparipāsādeyeva ārocesi –

‘‘ mahārāja appasaddakāmo bhagavā , appasaddeneva upasaṅkamitabbo ’’ ti .

Tasmā rājā tūriyasaddaṃ nivāresi .

Tūriyāni kevalaṃ gahitamattāneva honti , vācampi uccaṃ anicchārayamānā accharāsaññāya gacchanti .

Ambavanepi kassaci khipitasaddopi na suyyati .

Rājāno ca nāma saddābhiratā honti .

So taṃ appasaddataṃ nissāya ukkaṇṭhito jīvakepi āsaṅkaṃ uppādesi .

‘‘ Ayaṃ jīvako mayhaṃ ambavane aḍḍhateḷasāni bhikkhusatānī ’’ ti āha .

Ettha ca khipitasaddamattampi na suyyati , abhūtaṃ maññe , esa vañcetvā maṃ nagarato nīharitvā purato balakāyaṃ upaṭṭhapetvā maṃ gaṇhitvā attanā chattaṃ ussāpetukāmo .

Ayañhi pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti .

Mama ca avidūrenevaP1.151 gacchati , santike ca me āvudhahattho ekapurisopi natthi .

Aho vata me anattho ’’ ti .

Evaṃ bhāyitvā ca pana abhīto viya sandhāretumpi nāsakkhi .

Attano bhītabhāvaṃ tassa āvi akāsi .

Tena vuttaṃ .

‘‘ Atha kho rājā … pe … na nigghoso ’’ ti .

Tattha sammāti vayassābhilāpo esa , kacci maṃ vayassāti vuttaṃ hoti .

Na palambhesīti yaṃ natthi taṃ atthīti vatvā kacci maṃ na vippalambhayasi .

Nigghosoti kathāsallāpanigghoso .

Mā bhāyi , mahārājāti jīvako –

‘‘ ayaṃ rājā maṃ na jānāti ‘ nāyaṃ paraṃ jīvitā voropetī ’ ti ;

sace kho pana naṃ na assāsessāmi , vinasseyyā ’’ tiM1.138 cintayitvā daḷhaṃ katvā samassāsento ‘‘ mā bhāyi mahārājā ’’ ti vatvā ‘‘ na taṃ devā ’’ tiādimāha .

Abhikkamāti abhimukho kama gaccha , pavisāti attho .

Sakiṃ vutte pana daḷhaṃ na hotīti taramānova dvikkhattuṃ āha .

Ete maṇḍalamāḷe dīpā jhāyantīti mahārāja , corabalaṃ nāma na dīpe jāletvā tiṭṭhati , ete ca maṇḍalamāḷe dīpā jalanti .

Etāya dīpasaññāya yāhi mahārājāti vadati .

Issues

Select Version

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā